WEBVTT

1
00:00:01.420 --> 00:00:05.080
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.960 --> 00:00:08.540
Katarzyna Sanocka, to są audycje kulturalne.

3
00:00:08.600 --> 00:00:10.200
Witam Państwa bardzo serdecznie.

4
00:00:10.340 --> 00:00:12.560
Podcast Narodowego Centrum Kultury.

5
00:00:13.140 --> 00:00:15.540
Lekturą tegorocznej odsłony narodowego czytania

6
00:00:15.540 --> 00:00:17.360
była poezja Jana Kochanowskiego.

7
00:00:17.720 --> 00:00:20.620
Skłania nas to do refleksji, do zastanowienia się nad tym,

8
00:00:20.940 --> 00:00:24.560
jak czytać poezję i dzieła mistrza z Czarnolasu

9
00:00:24.560 --> 00:00:28.140
dziś, obecnie, współcześnie, w XXI wieku.

10
00:00:28.360 --> 00:00:30.640
Być może jest coś, o czym nie wiemy

11
00:00:30.640 --> 00:00:33.200
albo czego nie dostrzegaliśmy w tej poezji.

12
00:00:33.380 --> 00:00:36.180
A naszym gościem jest profesor Krzysztof Mrowcewicz

13
00:00:36.180 --> 00:00:39.060
z Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk,

14
00:00:39.220 --> 00:00:41.260
prorektor Warszawskiej Akademii Teatralnej.

15
00:00:41.400 --> 00:00:42.420
Dzień dobry, panie profesorze.

16
00:00:42.640 --> 00:00:44.300
Witam panią, witam Państwa.

17
00:00:44.680 --> 00:00:47.680
Panie profesorze, ta refleksja nad Janem Kochanowskim

18
00:00:47.680 --> 00:00:50.560
chyba nigdy się tak naprawdę nie kończy.

19
00:00:50.640 --> 00:00:53.440
Pan profesor zgłębia jego poezję, jego dzieła

20
00:00:53.440 --> 00:00:56.600
i odnajduje w nich to, co mnie najbardziej

21
00:00:56.600 --> 00:01:00.020
i zaskoczyło, i urzekło wiele kontrastów.

22
00:01:00.020 --> 00:01:02.640
To jest mistrz, który głosi pochwały życia,

23
00:01:02.720 --> 00:01:05.580
ale też ten, który nad tym życiem się zastanawia

24
00:01:05.580 --> 00:01:07.520
i dostrzega jego cienie.

25
00:01:07.820 --> 00:01:09.440
Jak czytać Jana Kochanowskiego?

26
00:01:09.640 --> 00:01:12.020
Takie pytanie na początek, bardzo szerokie,

27
00:01:12.180 --> 00:01:13.720
teraz w XXI wieku.

28
00:01:13.780 --> 00:01:14.900
To jest nam potrzebne?

29
00:01:14.900 --> 00:01:18.440
To znaczy nie czytać go absolutnie jako zabytek,

30
00:01:19.720 --> 00:01:21.980
jako lekturę szkolną wyłącznie.

31
00:01:22.200 --> 00:01:26.640
Ja myślę, że u Kochanowskiego jest bardzo dużo takich rzeczy,

32
00:01:26.760 --> 00:01:30.160
takich myśli, takich słów, które bezpośrednio odnoszą się

33
00:01:30.160 --> 00:01:33.440
także do nas, które mogą do nas przemówić,

34
00:01:34.080 --> 00:01:37.200
a na dodatek jeszcze, co jest wielką sprawą,

35
00:01:37.200 --> 00:01:40.480
język Kochanowskiego wcale nie jest taki odległy

36
00:01:40.480 --> 00:01:42.240
od polszczyzny XVI wieku.

37
00:01:42.380 --> 00:01:44.020
Zawsze powtarzam to studentom,

38
00:01:44.160 --> 00:01:47.700
że w sumie to język Szekspira jest dalszy od

39
00:01:48.620 --> 00:01:50.100
współczesnego angielskiego,

40
00:01:50.160 --> 00:01:52.760
niż język Kochanowskiego od współczesnego polskiego.

41
00:01:52.960 --> 00:01:55.960
Czyli naprawdę ten Kochanowski przemawia do nas

42
00:01:56.920 --> 00:01:59.780
prawie tym językiem, którym my mówimy.

43
00:01:59.840 --> 00:02:02.100
Oczywiście jest troszkę marchaizmów,

44
00:02:02.100 --> 00:02:04.400
ale w sumie są one nieliczne.

45
00:02:04.960 --> 00:02:07.780
A przy okazji, w związku z tym, że Kochanowski jest tym

46
00:02:09.600 --> 00:02:12.620
modelowym wręcz wzorem klasycyzmu w literaturze Polski,

47
00:02:12.760 --> 00:02:14.520
to wszystko jest napisane bardzo prosto,

48
00:02:14.560 --> 00:02:16.240
bardzo klarownie, bardzo jasno.

49
00:02:17.060 --> 00:02:19.400
Także trzeba go czytać, przede wszystkim trzeba go czytać

50
00:02:19.400 --> 00:02:21.600
nie jako lekturę, nie jako zabytek,

51
00:02:21.680 --> 00:02:23.480
tylko po prostu jako poetę, który przemawia

52
00:02:23.480 --> 00:02:26.740
gdzieś tam z głębi czasu, ale przemawia także do nas.

53
00:02:26.900 --> 00:02:29.860
Ponieważ mówi o takich rzeczach, które będą zawsze

54
00:02:29.860 --> 00:02:34.700
nas dotyczyć, o miłości, o śmierci, o świecie, o Bogu,

55
00:02:34.860 --> 00:02:39.540
o czasie, o tematach, które są tematami uniwersalnymi

56
00:02:39.540 --> 00:02:40.680
i zawsze będą wracały.

57
00:02:40.920 --> 00:02:43.020
Powiedział pan profesor kiedyś, że Jan Kochanowski

58
00:02:43.020 --> 00:02:45.640
był tak naprawdę pierwszym świadomym artystą.

59
00:02:45.720 --> 00:02:46.460
Co to oznacza?

60
00:02:46.700 --> 00:02:49.000
Pierwszym polskim świadomym artystą,

61
00:02:49.120 --> 00:02:49.860
świadomym poetą?

62
00:02:50.640 --> 00:02:52.820
Znaczy on pierwszy zrozumiał, że poezja

63
00:02:52.820 --> 00:02:55.980
to jest coś więcej niż tylko składanie rymów.

64
00:02:56.800 --> 00:03:00.120
Że poezja to jest, zresztą on o tym pisze

65
00:03:00.120 --> 00:03:03.600
w takim wstępie do odprawy posłów greckich,

66
00:03:03.680 --> 00:03:06.500
że poezja to jest, że w poezji jest coś,

67
00:03:06.700 --> 00:03:09.960
co nazywano w starożytności,

68
00:03:10.160 --> 00:03:12.880
że w poezji jest pewien element rzemiosła,

69
00:03:13.020 --> 00:03:14.740
czyli umiejętności składania wierszy,

70
00:03:14.920 --> 00:03:17.580
ale poza tym jest coś, co jest nieokreślone.

71
00:03:17.760 --> 00:03:20.920
Nesio quid, jak mówi to za starożytny Mikochanowski,

72
00:03:21.020 --> 00:03:24.160
czyli nie wiem co, coś tajemniczego.

73
00:03:24.160 --> 00:03:27.200
W poezji znajduje się zawsze właśnie

74
00:03:27.200 --> 00:03:28.540
ten ładunek tajemnicy.

75
00:03:28.880 --> 00:03:32.560
Tajemnicy, która przyświeca naszemu życiu cały czas

76
00:03:32.560 --> 00:03:34.960
i każda dobra poezja tej tajemnicy dotyka,

77
00:03:35.400 --> 00:03:39.080
ponieważ tak naprawdę nie wiemy,

78
00:03:39.620 --> 00:03:41.160
czym się skończy nasze życie,

79
00:03:41.480 --> 00:03:43.380
czy jest coś po drugiej stronie.

80
00:03:43.780 --> 00:03:45.280
To życie jest ograniczone,

81
00:03:45.520 --> 00:03:46.560
jesteśmy śmiertelni.

82
00:03:47.340 --> 00:03:51.000
To życie spowija tajemnica,

83
00:03:51.260 --> 00:03:52.180
otula tajemnica.

84
00:03:52.180 --> 00:03:54.140
I u Kochanowskiego ta tajemnica jest.

85
00:03:54.160 --> 00:03:55.660
On z pewną świadomością wie,

86
00:03:55.700 --> 00:03:57.180
że to nie jest tylko rzemiosło,

87
00:03:57.360 --> 00:03:59.060
że to jest coś więcej,

88
00:03:59.220 --> 00:04:02.880
że to jest także właśnie jakiś cudowny dar.

89
00:04:03.060 --> 00:04:05.400
Jest przecież ta piękna, wzorowana na Horacym,

90
00:04:05.880 --> 00:04:09.480
pieśń, której Kochanowski mówi,

91
00:04:10.680 --> 00:04:12.020
pamiętacie pewno państwo,

92
00:04:12.240 --> 00:04:14.240
niezwykły mnie leda piórem patrzony,

93
00:04:14.460 --> 00:04:17.460
polecam precz poeta ze dwojej złożonej natury,

94
00:04:17.660 --> 00:04:18.740
czyli z ludzkiej i boskiej,

95
00:04:19.100 --> 00:04:21.120
a nie ja już więcej przebywać na ziemi,

96
00:04:21.120 --> 00:04:25.260
więcej będę, a więcej nad zazdroś ludnymi miasty wzgardzę.

97
00:04:25.640 --> 00:04:26.800
No więc po prostu on odczuwa,

98
00:04:27.540 --> 00:04:29.100
że ta poezja to jest tak,

99
00:04:29.220 --> 00:04:31.060
że jak uważali starożytni,

100
00:04:31.260 --> 00:04:32.740
to jest pewnego rodzaju powołanie,

101
00:04:32.960 --> 00:04:34.000
pewnego rodzaju misja,

102
00:04:34.180 --> 00:04:35.040
którą otrzymał.

103
00:04:35.300 --> 00:04:37.060
Otrzymał coś niezwykłego

104
00:04:37.060 --> 00:04:39.660
od stwórcy,

105
00:04:40.160 --> 00:04:41.600
od jakiejś siły wyższej,

106
00:04:41.800 --> 00:04:43.440
która tym wszystkim kieruje.

107
00:04:43.620 --> 00:04:46.160
I on próbuje to przekazać.

108
00:04:46.180 --> 00:04:46.800
Jest świadomy,

109
00:04:46.900 --> 00:04:48.520
świadomy jest w swojej wielkości.

110
00:04:48.740 --> 00:04:49.340
To jest niewątpliwe.

111
00:04:55.750 --> 00:04:56.590
Świadomy jest tego,

112
00:04:56.690 --> 00:04:57.790
że jest wybrańcem,

113
00:04:57.870 --> 00:04:58.910
że został wybrany.

114
00:04:59.050 --> 00:05:00.410
No i z tym wiąże się też

115
00:05:00.410 --> 00:05:02.130
nie tylko powołanie,

116
00:05:02.310 --> 00:05:02.870
zaszczyt i misja,

117
00:05:02.950 --> 00:05:03.690
ale też cierpienie.

118
00:05:03.690 --> 00:05:05.690
Tak, to jest właśnie rzecz,

119
00:05:05.910 --> 00:05:08.590
którą ja zawsze chciałem napisać.

120
00:05:09.030 --> 00:05:11.530
Książkę o ciemnym Kochanowskim,

121
00:05:11.630 --> 00:05:13.550
o tej drugiej stronie jakby Kochanowskiego.

122
00:05:13.790 --> 00:05:16.070
Skończyło się na napisaniu eseju,

123
00:05:16.270 --> 00:05:18.610
ponieważ inne obowiązki mnie porwały.

124
00:05:18.830 --> 00:05:21.430
Eseju właśnie o czarnej muzie

125
00:05:21.430 --> 00:05:22.370
z Czarnolasu.

126
00:05:22.570 --> 00:05:24.090
Tak mi się to złożyło.

127
00:05:24.350 --> 00:05:26.410
Bo u Kochanowskiego rzeczywiście

128
00:05:26.410 --> 00:05:28.590
to wybranie

129
00:05:30.170 --> 00:05:31.270
znaczy, że

130
00:05:31.270 --> 00:05:32.370
poeta jest tym,

131
00:05:32.530 --> 00:05:33.690
który więcej wie,

132
00:05:33.850 --> 00:05:34.490
więcej czuje,

133
00:05:34.670 --> 00:05:35.390
więcej rozumie,

134
00:05:35.690 --> 00:05:37.090
ale ta wiedza,

135
00:05:38.030 --> 00:05:38.710
to rozumienie

136
00:05:39.590 --> 00:05:41.290
łączy się także z cierpieniem.

137
00:05:42.170 --> 00:05:43.950
Sztuce towarzyszy cierpienie.

138
00:05:44.050 --> 00:05:45.870
Artysta to nie jest szczęściarz,

139
00:05:46.010 --> 00:05:46.650
to nie jest ktoś,

140
00:05:46.770 --> 00:05:49.150
kto szczęśliwie sobie bytuje,

141
00:05:49.310 --> 00:05:50.870
tylko bardziej odczuwa

142
00:05:50.870 --> 00:05:52.470
różne niedostatki,

143
00:05:52.590 --> 00:05:53.530
różne bóle świata,

144
00:05:53.770 --> 00:05:55.190
różne bóle naszego istnienia.

145
00:05:56.990 --> 00:05:58.370
Artysta jakby miał

146
00:05:58.370 --> 00:05:59.430
wszystkie nerwy

147
00:05:59.430 --> 00:06:00.830
na wierzchu.

148
00:06:02.510 --> 00:06:03.410
Czyli wybraniec,

149
00:06:03.850 --> 00:06:05.090
ale również wybrany do,

150
00:06:05.290 --> 00:06:07.470
nie tylko do pięknych słów,

151
00:06:07.530 --> 00:06:09.150
ale także do cierpienia,

152
00:06:09.250 --> 00:06:10.690
do współcierpienia z innymi.

153
00:06:11.210 --> 00:06:12.350
Do dostrzegania właśnie

154
00:06:12.350 --> 00:06:13.790
tej ciemnej strony świata.

155
00:06:13.970 --> 00:06:15.090
Bo u Kochanowskiego właśnie

156
00:06:15.090 --> 00:06:15.810
to jest piękne,

157
00:06:15.870 --> 00:06:16.590
że u niego jest

158
00:06:16.590 --> 00:06:18.190
i ta jasna strona świata,

159
00:06:18.310 --> 00:06:19.390
i zwykle tak go widzimy,

160
00:06:19.510 --> 00:06:20.490
lipa czarnoleska,

161
00:06:21.490 --> 00:06:22.890
a z drugiej strony

162
00:06:22.890 --> 00:06:25.170
jest ta ciemna strona świata,

163
00:06:25.190 --> 00:06:26.250
i to nie tylko w trenach,

164
00:06:26.350 --> 00:06:27.450
ale w całej jego twórcości

165
00:06:27.450 --> 00:06:28.290
te dwa wątki

166
00:06:28.290 --> 00:06:29.590
jakby się splatają.

167
00:06:29.750 --> 00:06:31.690
Ta jasna i ciemna strona świata

168
00:06:31.690 --> 00:06:33.390
i ta świadomość artysty,

169
00:06:33.510 --> 00:06:35.810
że ja wiem więcej,

170
00:06:35.910 --> 00:06:36.410
czuję więcej,

171
00:06:36.530 --> 00:06:37.350
ale i cierpię więcej.

172
00:06:37.690 --> 00:06:38.370
Nie ukrywam,

173
00:06:38.410 --> 00:06:39.390
że ta ciemna strona

174
00:06:39.390 --> 00:06:40.050
Kochanowskiego,

175
00:06:40.210 --> 00:06:41.270
to o czym Pan Profesor mówi,

176
00:06:41.350 --> 00:06:42.270
jest fascynująca

177
00:06:42.270 --> 00:06:43.410
i gdzieś też mnie

178
00:06:44.110 --> 00:06:44.670
pociąga to,

179
00:06:44.730 --> 00:06:46.290
żeby znajdować w tej poezji

180
00:06:46.290 --> 00:06:47.510
również przed trenami

181
00:06:47.510 --> 00:06:48.230
te wątki,

182
00:06:48.330 --> 00:06:49.130
które o tym cierpieniu

183
00:06:49.130 --> 00:06:50.510
i o tej ciemnej stronie

184
00:06:50.510 --> 00:06:52.070
Jana Kochanowskiego mówią.

185
00:06:52.810 --> 00:06:54.070
Odwołując się do mitologii,

186
00:06:54.950 --> 00:06:56.210
Pan Profesor też o tym mówił

187
00:06:56.210 --> 00:06:57.430
w swoich wykładach

188
00:06:57.430 --> 00:06:58.270
i w swoim eseju.

189
00:06:58.930 --> 00:07:00.830
Ta mitologia dotycząca artystów

190
00:07:00.830 --> 00:07:01.970
to zawsze jest mitologia

191
00:07:01.970 --> 00:07:02.970
i zawsze to są historie

192
00:07:02.970 --> 00:07:03.930
o tragedii,

193
00:07:04.030 --> 00:07:04.450
o cierpieniu,

194
00:07:04.530 --> 00:07:05.490
o wielkiej samotności.

195
00:07:05.650 --> 00:07:05.850
Wydanie,

196
00:07:05.950 --> 00:07:06.990
czy Jan Kochanowski

197
00:07:06.990 --> 00:07:07.710
czuł się właśnie

198
00:07:08.530 --> 00:07:09.450
samotnym artystom

199
00:07:09.450 --> 00:07:10.890
z tymi nerwami

200
00:07:11.830 --> 00:07:12.790
wystawionymi na wierzch

201
00:07:12.790 --> 00:07:14.150
i odczuwającymi więcej.

202
00:07:14.310 --> 00:07:14.630
Myślę, że tak.

203
00:07:14.630 --> 00:07:15.350
Z tego, co możemy

204
00:07:15.350 --> 00:07:16.830
jakby przypuszczać i myśleć.

205
00:07:16.830 --> 00:07:17.410
Myślę, że tak.

206
00:07:17.750 --> 00:07:19.250
Myślę, że ta taka

207
00:07:19.250 --> 00:07:20.770
bardzo optymistyczna wizja

208
00:07:20.770 --> 00:07:21.390
Kochanowskiego

209
00:07:21.390 --> 00:07:22.470
włącznie jako tego

210
00:07:23.710 --> 00:07:24.990
szczęśliwego ojca

211
00:07:25.790 --> 00:07:26.690
żyjącego sobie

212
00:07:26.690 --> 00:07:28.050
w swoim czarnolesie

213
00:07:28.930 --> 00:07:30.570
jest dosyć uproszczona.

214
00:07:30.710 --> 00:07:32.110
To jest taka wersja,

215
00:07:32.410 --> 00:07:33.170
która moim zdaniem

216
00:07:33.170 --> 00:07:34.170
w naszych czasach

217
00:07:34.170 --> 00:07:36.110
już nie powinna obowiązywać.

218
00:07:36.250 --> 00:07:38.050
Że jednak trzeba pamiętać,

219
00:07:38.110 --> 00:07:38.710
że Kochanowski

220
00:07:38.710 --> 00:07:40.330
jest zbyt mądry,

221
00:07:40.530 --> 00:07:41.750
żeby taką,

222
00:07:42.910 --> 00:07:43.550
żeby...

223
00:07:43.550 --> 00:07:44.930
Żeby być tylko szczęśliwym.

224
00:07:44.930 --> 00:07:46.030
Tylko być szczęśliwym,

225
00:07:46.110 --> 00:07:47.030
ponieważ dobrze wie,

226
00:07:47.390 --> 00:07:47.910
to Kochanowski

227
00:07:47.910 --> 00:07:49.130
jest bardzo charakterystyczne,

228
00:07:49.190 --> 00:07:50.590
że szczęście to jest chwila.

229
00:07:51.070 --> 00:07:51.630
Za chwilę

230
00:07:51.630 --> 00:07:53.050
szczęście może zmienić się

231
00:07:53.050 --> 00:07:53.770
w nieszczęście.

232
00:07:53.890 --> 00:07:54.770
Wiadomo, że jednym

233
00:07:54.770 --> 00:07:55.570
z głównych tematów

234
00:07:55.570 --> 00:07:56.430
tej poezji jest

235
00:07:56.430 --> 00:07:57.330
fortuna.

236
00:07:57.530 --> 00:07:58.330
A fortuna to jest

237
00:07:58.330 --> 00:08:00.030
oczywiście bogini zmiany.

238
00:08:00.250 --> 00:08:00.930
W jednej chwili

239
00:08:00.930 --> 00:08:02.190
właśnie ze szczęścia

240
00:08:02.190 --> 00:08:02.990
możemy wpaść

241
00:08:02.990 --> 00:08:04.370
w głębokie nieszczęście,

242
00:08:04.490 --> 00:08:05.290
w głębokie cierpienie.

243
00:08:05.730 --> 00:08:06.410
I Kochanowski ma

244
00:08:06.410 --> 00:08:07.310
tego świadomość.

245
00:08:07.730 --> 00:08:08.710
Cały czas ma

246
00:08:08.710 --> 00:08:09.390
tego świadomość.

247
00:08:09.450 --> 00:08:10.030
Nawet w tych swoich

248
00:08:10.030 --> 00:08:11.810
najbardziej optymistycznych

249
00:08:11.810 --> 00:08:12.530
utworach

250
00:08:12.530 --> 00:08:14.790
jest jakiś taki cień.

251
00:08:14.930 --> 00:08:15.770
Jest taki cień.

252
00:08:15.910 --> 00:08:17.010
A rzeczywiście mitologia,

253
00:08:17.050 --> 00:08:18.090
na co zwróciłem uwagę,

254
00:08:18.510 --> 00:08:18.770
rzeczywiście,

255
00:08:18.870 --> 00:08:19.870
że wszystkie te mity,

256
00:08:20.050 --> 00:08:21.050
które są mitami

257
00:08:21.050 --> 00:08:22.110
założycielskimi,

258
00:08:22.830 --> 00:08:23.950
mitu artysty w ogóle,

259
00:08:24.190 --> 00:08:25.790
to są mity tragiczne.

260
00:08:25.950 --> 00:08:27.190
To są mity o tym,

261
00:08:27.350 --> 00:08:27.550
który,

262
00:08:28.510 --> 00:08:29.610
o tych,

263
00:08:29.730 --> 00:08:30.530
którzy wkroczyli

264
00:08:30.530 --> 00:08:31.910
w sferę boską

265
00:08:31.910 --> 00:08:33.030
i zostali za to

266
00:08:33.030 --> 00:08:34.990
bardzo surowo ukarani.

267
00:08:35.350 --> 00:08:36.350
Zostali ukarani

268
00:08:37.030 --> 00:08:38.070
utratą wzroku,

269
00:08:38.230 --> 00:08:39.070
Homer, prawda?

270
00:08:39.070 --> 00:08:41.050
Zostali ukarani,

271
00:08:41.210 --> 00:08:41.570
nie wiem,

272
00:08:41.730 --> 00:08:42.730
obdarciem ze skóry,

273
00:08:42.870 --> 00:08:43.910
marciarz, prawda?

274
00:08:44.550 --> 00:08:46.110
Więc cały czas

275
00:08:46.110 --> 00:08:46.950
pojawia się właśnie

276
00:08:46.950 --> 00:08:47.570
ten element,

277
00:08:47.810 --> 00:08:48.350
czy też, no,

278
00:08:48.730 --> 00:08:49.610
mit kobiecy,

279
00:08:49.790 --> 00:08:50.530
arachnę, prawda?

280
00:08:51.050 --> 00:08:51.610
Arachnę,

281
00:08:51.710 --> 00:08:52.230
która zostaje

282
00:08:52.230 --> 00:08:53.270
zamieniona w pająka,

283
00:08:53.410 --> 00:08:54.090
ponieważ chciała

284
00:08:54.090 --> 00:08:54.770
konkurować

285
00:08:54.770 --> 00:08:56.630
z boginią,

286
00:08:56.770 --> 00:08:56.970
prawda?

287
00:08:57.450 --> 00:08:58.750
Więc każdy,

288
00:08:58.910 --> 00:08:59.690
każdy artysta,

289
00:08:59.730 --> 00:09:00.730
artysta jakby wchodzi,

290
00:09:00.830 --> 00:09:01.350
Kochanowski ma

291
00:09:01.350 --> 00:09:02.070
tego świadomość,

292
00:09:02.150 --> 00:09:02.870
artysta wchodzi

293
00:09:02.870 --> 00:09:03.430
na teren,

294
00:09:03.430 --> 00:09:04.850
jakby zawarowany

295
00:09:04.850 --> 00:09:05.410
dla Boga.

296
00:09:05.610 --> 00:09:06.810
I w tym momencie

297
00:09:08.250 --> 00:09:09.090
staje się

298
00:09:10.130 --> 00:09:10.690
obiektem

299
00:09:10.690 --> 00:09:11.330
czasami

300
00:09:12.230 --> 00:09:13.190
srogiej kary.

301
00:09:13.430 --> 00:09:14.210
Czyli Bóg

302
00:09:14.210 --> 00:09:15.390
w poezji

303
00:09:15.390 --> 00:09:15.990
Kochanowskiego

304
00:09:15.990 --> 00:09:17.110
i też w jego przekonaniu

305
00:09:17.110 --> 00:09:18.270
to nie jest tylko

306
00:09:18.270 --> 00:09:19.190
dobrotliwy ojciec,

307
00:09:19.210 --> 00:09:20.670
ale też ten groźny,

308
00:09:20.810 --> 00:09:21.590
który z człowieka

309
00:09:21.590 --> 00:09:22.810
czasem się śmieje.

310
00:09:22.910 --> 00:09:23.530
Tak, tak.

311
00:09:23.610 --> 00:09:24.210
To jest właśnie

312
00:09:24.210 --> 00:09:25.590
ten pojawiający się

313
00:09:25.590 --> 00:09:26.310
bardzo często

314
00:09:26.310 --> 00:09:27.730
w poezji Kochanowskiego

315
00:09:27.730 --> 00:09:28.610
wątek

316
00:09:28.610 --> 00:09:29.690
śmiejącego się Boga.

317
00:09:30.010 --> 00:09:31.550
Nie on to wymyślił,

318
00:09:31.610 --> 00:09:32.210
to już było

319
00:09:32.210 --> 00:09:32.650
w poezji

320
00:09:32.650 --> 00:09:33.490
oczywiście wcześniej,

321
00:09:33.730 --> 00:09:34.430
ale rzeczywiście

322
00:09:34.430 --> 00:09:35.690
Bóg, który się śmieje

323
00:09:35.690 --> 00:09:36.370
z ludzi,

324
00:09:36.870 --> 00:09:37.330
dla którego

325
00:09:37.330 --> 00:09:38.150
świat

326
00:09:38.150 --> 00:09:39.250
to jest właśnie

327
00:09:39.250 --> 00:09:39.670
scena,

328
00:09:39.770 --> 00:09:40.510
na której ludzie

329
00:09:40.510 --> 00:09:41.610
odgrywają komedię,

330
00:09:41.670 --> 00:09:42.270
tak jak w słynnej

331
00:09:42.270 --> 00:09:42.890
fraszce

332
00:09:42.890 --> 00:09:43.830
Człowiek Boże

333
00:09:43.830 --> 00:09:44.410
Igrzysko.

334
00:09:44.590 --> 00:09:46.030
I on patrzy na to

335
00:09:46.030 --> 00:09:46.750
i śmieje się,

336
00:09:46.890 --> 00:09:47.290
a my

337
00:09:47.290 --> 00:09:48.710
przejmujemy się,

338
00:09:49.030 --> 00:09:49.710
my cierpimy,

339
00:09:50.350 --> 00:09:51.350
nie zdając sobie sprawy

340
00:09:51.350 --> 00:09:51.670
z tego,

341
00:09:51.850 --> 00:09:52.030
że

342
00:09:52.970 --> 00:09:54.070
to jest tylko,

343
00:09:54.850 --> 00:09:56.130
to jest ten wątek,

344
00:09:56.230 --> 00:09:56.630
który potem

345
00:09:56.630 --> 00:09:57.890
zapanuje w baroku

346
00:09:57.890 --> 00:09:58.970
świata teatru.

347
00:09:59.110 --> 00:09:59.970
U Kochanowskiego

348
00:09:59.970 --> 00:10:00.750
on już jest,

349
00:10:01.970 --> 00:10:03.550
tylko nie tak rozbudowany,

350
00:10:03.590 --> 00:10:04.290
ale jest już,

351
00:10:04.430 --> 00:10:05.490
już właśnie się pojawia.

352
00:10:05.770 --> 00:10:06.610
Świat jest teatrem,

353
00:10:06.690 --> 00:10:07.590
ludzie są aktorami,

354
00:10:07.810 --> 00:10:08.610
tak jak u Szekspira,

355
00:10:08.790 --> 00:10:08.970
prawda?

356
00:10:09.330 --> 00:10:11.230
Słynne te motywy.

357
00:10:12.350 --> 00:10:13.810
U Kochanowskiego jest to samo.

358
00:10:14.250 --> 00:10:15.750
Kochanowski chciałby być na widowni,

359
00:10:15.890 --> 00:10:16.490
ale dobrze wie,

360
00:10:16.670 --> 00:10:17.390
że w każdej chwili

361
00:10:17.390 --> 00:10:18.890
może być strącony na scenę

362
00:10:18.890 --> 00:10:20.730
i być takim samym błaznem,

363
00:10:20.770 --> 00:10:22.070
jak my wszyscy.

364
00:10:22.290 --> 00:10:23.210
W których utworach

365
00:10:23.210 --> 00:10:24.910
Kochanowski o tym mówi?

366
00:10:25.270 --> 00:10:26.050
No przede wszystkim

367
00:10:26.050 --> 00:10:27.570
właśnie w tych słynnych fraszkach

368
00:10:27.570 --> 00:10:28.850
Człowiek Bożej Grzyska

369
00:10:28.850 --> 00:10:29.830
o żywocie ludzkim,

370
00:10:29.930 --> 00:10:30.170
gdzie...

371
00:10:30.170 --> 00:10:31.010
A Pieśń o Potopie?

372
00:10:31.190 --> 00:10:32.270
No Pieśń o Potopie

373
00:10:32.270 --> 00:10:33.650
to też jest taki utwór,

374
00:10:33.770 --> 00:10:35.230
bo to jest też taki utwór,

375
00:10:35.330 --> 00:10:35.570
w którym

376
00:10:37.850 --> 00:10:38.670
pokazuje się

377
00:10:38.670 --> 00:10:39.830
twarz zarówno

378
00:10:39.830 --> 00:10:40.630
dobrego Boga,

379
00:10:40.710 --> 00:10:41.910
jak i groźnego Boga,

380
00:10:42.190 --> 00:10:42.730
który może nas

381
00:10:42.730 --> 00:10:43.970
ukarać, prawda?

382
00:10:44.930 --> 00:10:45.550
No religijność

383
00:10:45.550 --> 00:10:46.030
Kochanowskiego

384
00:10:46.030 --> 00:10:46.570
to też jest

385
00:10:46.570 --> 00:10:47.610
dosyć specyficzny,

386
00:10:47.670 --> 00:10:48.750
specyficzny temat.

387
00:10:49.150 --> 00:10:49.690
Należałoby

388
00:10:49.690 --> 00:10:50.350
poświęcić temu

389
00:10:50.350 --> 00:10:50.830
więcej,

390
00:10:50.930 --> 00:10:52.570
więcej czasu,

391
00:10:52.570 --> 00:10:53.230
czasu,

392
00:10:53.890 --> 00:10:54.170
bo

393
00:10:54.170 --> 00:10:55.530
ona też nie jest

394
00:10:55.530 --> 00:10:56.490
taka jednoznaczna.

395
00:10:56.630 --> 00:10:56.790
To jest,

396
00:10:56.790 --> 00:10:57.270
pamiętajmy,

397
00:10:57.330 --> 00:10:58.730
że to jest religijność

398
00:11:00.030 --> 00:11:00.550
potrydencka,

399
00:11:00.830 --> 00:11:02.250
czyli po Soborze w Trydencie.

400
00:11:02.510 --> 00:11:03.610
To jest religijność,

401
00:11:03.690 --> 00:11:04.450
która już jest

402
00:11:04.450 --> 00:11:05.090
gdzieś tam,

403
00:11:05.330 --> 00:11:05.530
wiadomo,

404
00:11:05.570 --> 00:11:06.190
że Kochanowski

405
00:11:06.190 --> 00:11:07.070
sporo czasu spędził

406
00:11:07.070 --> 00:11:07.630
w Królewcu,

407
00:11:07.750 --> 00:11:08.690
gdzie wiadomo,

408
00:11:08.850 --> 00:11:09.310
było to jedno

409
00:11:09.310 --> 00:11:10.210
z ważniejszych

410
00:11:10.210 --> 00:11:11.450
ognisk protestantyzmu,

411
00:11:11.590 --> 00:11:12.270
że Kochanowski

412
00:11:12.270 --> 00:11:13.670
już nie żył

413
00:11:13.670 --> 00:11:14.170
w świecie,

414
00:11:14.390 --> 00:11:15.070
który był

415
00:11:16.990 --> 00:11:17.510
monoreligijny,

416
00:11:17.730 --> 00:11:18.310
już były

417
00:11:18.310 --> 00:11:19.570
kościoły protestanckie.

418
00:11:20.730 --> 00:11:21.510
Zauważono też

419
00:11:21.510 --> 00:11:21.890
przecież,

420
00:11:21.950 --> 00:11:22.390
że na przykład

421
00:11:22.390 --> 00:11:23.030
u niego nie ma

422
00:11:23.030 --> 00:11:23.590
w zasadzie,

423
00:11:24.030 --> 00:11:24.910
co by wskazywało

424
00:11:24.910 --> 00:11:26.030
na jakiś wpływ

425
00:11:26.030 --> 00:11:26.950
protestanckich

426
00:11:27.810 --> 00:11:28.370
wierzeń,

427
00:11:28.670 --> 00:11:29.470
wierzeń czy

428
00:11:29.470 --> 00:11:30.730
doktryny protestanckiej.

429
00:11:30.890 --> 00:11:31.470
Nie ma na przykład

430
00:11:32.530 --> 00:11:33.090
motywu

431
00:11:33.650 --> 00:11:34.830
Najświętszej Marii Panny.

432
00:11:35.110 --> 00:11:35.450
W ogóle

433
00:11:35.450 --> 00:11:36.470
marijnych motywów

434
00:11:36.470 --> 00:11:36.810
nie ma,

435
00:11:36.930 --> 00:11:37.290
chyba, że

436
00:11:37.290 --> 00:11:38.550
za takie uznamy

437
00:11:38.550 --> 00:11:40.150
jakieś fragmenty trenów.

438
00:11:40.570 --> 00:11:40.930
No i także

439
00:11:40.930 --> 00:11:41.450
na przykład

440
00:11:42.110 --> 00:11:42.870
nie ma

441
00:11:42.870 --> 00:11:43.590
motywu

442
00:11:43.590 --> 00:11:44.650
świętych,

443
00:11:44.830 --> 00:11:45.410
a jeśli to

444
00:11:45.410 --> 00:11:45.890
w sposób

445
00:11:46.730 --> 00:11:47.290
komiczny

446
00:11:47.290 --> 00:11:48.190
przedstawione.

447
00:11:49.070 --> 00:11:49.630
Więc

448
00:11:49.630 --> 00:11:51.090
ta jego religijność

449
00:11:51.090 --> 00:11:51.590
jest taką

450
00:11:51.590 --> 00:11:52.470
religijnością

451
00:11:52.470 --> 00:11:53.510
czasu,

452
00:11:53.710 --> 00:11:54.630
kiedy zaczęto

453
00:11:54.630 --> 00:11:55.470
podważać

454
00:11:55.470 --> 00:11:56.330
różnego rodzaju

455
00:11:56.330 --> 00:11:57.910
religijne,

456
00:11:59.150 --> 00:11:59.950
religijne

457
00:11:59.950 --> 00:12:01.030
aksjomaty,

458
00:12:01.170 --> 00:12:01.570
religijne

459
00:12:01.570 --> 00:12:02.130
pewniki.

460
00:12:02.390 --> 00:12:03.150
To już jest

461
00:12:03.150 --> 00:12:03.850
religijność

462
00:12:03.850 --> 00:12:04.330
tego czasu

463
00:12:04.330 --> 00:12:04.930
przejściowego.

464
00:12:05.030 --> 00:12:05.250
Dla mnie

465
00:12:05.250 --> 00:12:05.710
Kochanowski

466
00:12:05.710 --> 00:12:06.930
jest takim poetą,

467
00:12:07.090 --> 00:12:08.330
który gdzieś tam,

468
00:12:08.490 --> 00:12:08.850
to jest

469
00:12:08.850 --> 00:12:09.750
specyfika

470
00:12:09.750 --> 00:12:10.490
Polski,

471
00:12:10.970 --> 00:12:11.390
gdzieś tam

472
00:12:11.390 --> 00:12:12.190
pojawia się

473
00:12:12.190 --> 00:12:13.330
uswyłku

474
00:12:13.330 --> 00:12:14.050
renesansu.

475
00:12:14.170 --> 00:12:14.910
Jest największym

476
00:12:14.910 --> 00:12:15.910
polskim renesansowym

477
00:12:15.910 --> 00:12:16.330
poetą,

478
00:12:16.450 --> 00:12:17.430
którego możemy

479
00:12:18.250 --> 00:12:18.830
zestawiać

480
00:12:18.830 --> 00:12:19.430
z największymi

481
00:12:19.430 --> 00:12:20.650
renesansowymi poetami

482
00:12:20.650 --> 00:12:21.470
europejskimi.

483
00:12:22.550 --> 00:12:23.710
A zarazem

484
00:12:23.710 --> 00:12:24.850
to już jest

485
00:12:24.850 --> 00:12:25.690
poeta schyłkowy.

486
00:12:25.810 --> 00:12:26.710
To jest poeta właśnie

487
00:12:26.710 --> 00:12:28.090
tego ostatniego

488
00:12:28.090 --> 00:12:28.930
okresu renesansu,

489
00:12:29.050 --> 00:12:29.650
który powoli

490
00:12:29.650 --> 00:12:30.550
przejdzie

491
00:12:30.550 --> 00:12:30.870
w,

492
00:12:31.090 --> 00:12:32.270
moim zdaniem,

493
00:12:32.370 --> 00:12:33.170
w manieryzm,

494
00:12:33.350 --> 00:12:33.890
w jakiś taki

495
00:12:33.890 --> 00:12:35.610
okres manierystyczny,

496
00:12:35.650 --> 00:12:36.330
a potem po prostu

497
00:12:36.330 --> 00:12:36.870
w barok.

498
00:12:37.130 --> 00:12:37.790
U Kochanowskiego

499
00:12:37.790 --> 00:12:38.670
to wszystko już jest.

500
00:12:38.890 --> 00:12:39.610
Ta poezja jest

501
00:12:39.610 --> 00:12:40.010
pełna

502
00:12:40.790 --> 00:12:41.370
kontrastów,

503
00:12:41.430 --> 00:12:42.050
ale też pełna

504
00:12:42.050 --> 00:12:43.110
sprzeczności.

505
00:12:43.430 --> 00:12:44.010
Jan Kochanowski

506
00:12:44.010 --> 00:12:44.790
te sprzeczności

507
00:12:44.790 --> 00:12:46.310
w sobie czuł,

508
00:12:46.430 --> 00:12:47.390
walczyły w nim

509
00:12:48.070 --> 00:12:48.870
takie dwa

510
00:12:48.870 --> 00:12:49.650
przekonania.

511
00:12:49.970 --> 00:12:50.630
Z jednej strony

512
00:12:50.630 --> 00:12:51.330
o tym pan profesor

513
00:12:51.330 --> 00:12:51.550
mówi,

514
00:12:51.630 --> 00:12:52.530
to jest bardzo

515
00:12:52.530 --> 00:12:53.050
ciekawe.

516
00:12:53.410 --> 00:12:53.790
Myślę, że też

517
00:12:53.790 --> 00:12:54.630
bardzo współczesne

518
00:12:54.630 --> 00:12:54.930
dla nas.

519
00:12:55.070 --> 00:12:55.490
Myślę, że my się

520
00:12:55.490 --> 00:12:56.050
cały czas też

521
00:12:56.050 --> 00:12:56.730
z tym mierzymy

522
00:12:56.730 --> 00:12:57.430
po prostu jako

523
00:12:57.950 --> 00:12:58.350
ludzie,

524
00:12:58.450 --> 00:12:59.210
że mamy przekonanie

525
00:12:59.210 --> 00:13:00.010
o wolnej woli

526
00:13:00.010 --> 00:13:00.910
i dążeniu do

527
00:13:00.910 --> 00:13:01.610
doskonałości,

528
00:13:01.670 --> 00:13:02.170
a jednocześnie

529
00:13:02.170 --> 00:13:03.110
wiemy, że istnieje

530
00:13:03.110 --> 00:13:03.730
jakiś los,

531
00:13:03.910 --> 00:13:04.230
fatum,

532
00:13:04.330 --> 00:13:04.890
przypadek

533
00:13:04.890 --> 00:13:05.830
i niespecjalnie

534
00:13:05.830 --> 00:13:06.390
mamy na to

535
00:13:06.390 --> 00:13:06.910
wpływ.

536
00:13:07.070 --> 00:13:08.070
Jak Jan Kochanowski

537
00:13:08.070 --> 00:13:09.150
się w tym odnajdywał?

538
00:13:09.310 --> 00:13:10.050
Czy szukał

539
00:13:10.050 --> 00:13:10.770
i czy znajdował

540
00:13:10.770 --> 00:13:12.110
jakieś pocieszenie

541
00:13:12.110 --> 00:13:12.710
i czy rzeczywiście

542
00:13:12.710 --> 00:13:13.930
był takim poetą,

543
00:13:14.050 --> 00:13:14.650
człowiekiem pełnym

544
00:13:14.650 --> 00:13:15.450
tych sprzeczności?

545
00:13:15.610 --> 00:13:16.350
Tak, to on to

546
00:13:16.350 --> 00:13:17.370
wielokrotnie

547
00:13:18.290 --> 00:13:18.910
podkreślał,

548
00:13:19.090 --> 00:13:19.630
wielokrotnie

549
00:13:19.630 --> 00:13:20.150
pojawia się

550
00:13:20.150 --> 00:13:20.490
u niego

551
00:13:20.490 --> 00:13:21.470
motyw,

552
00:13:21.570 --> 00:13:21.870
prawda,

553
00:13:21.890 --> 00:13:22.470
człowieka,

554
00:13:22.630 --> 00:13:23.130
który jest

555
00:13:23.790 --> 00:13:24.410
jakąś

556
00:13:24.410 --> 00:13:25.230
wielokształtną

557
00:13:25.230 --> 00:13:25.830
istotą.

558
00:13:25.970 --> 00:13:26.590
To jest

559
00:13:26.590 --> 00:13:27.210
motyw,

560
00:13:27.330 --> 00:13:28.470
który prawdopodobnie

561
00:13:28.470 --> 00:13:29.130
wywodził się

562
00:13:29.130 --> 00:13:31.130
z filozofii

563
00:13:31.130 --> 00:13:31.910
neoplatońskiej

564
00:13:31.910 --> 00:13:32.510
wówczas bardzo

565
00:13:32.510 --> 00:13:33.010
modnej.

566
00:13:34.070 --> 00:13:35.110
Takim ukoronowaniem

567
00:13:35.110 --> 00:13:35.870
tej zmienności

568
00:13:35.870 --> 00:13:36.330
człowieka,

569
00:13:36.450 --> 00:13:37.110
tych wewnętrznych

570
00:13:37.110 --> 00:13:37.830
sprzeczności

571
00:13:37.830 --> 00:13:38.630
jest oczywiście

572
00:13:38.630 --> 00:13:40.070
figura Proteusza,

573
00:13:40.070 --> 00:13:40.810
którą Hanowski

574
00:13:40.810 --> 00:13:41.370
przywołuje

575
00:13:41.370 --> 00:13:41.650
w jednej

576
00:13:41.650 --> 00:13:42.070
ze swoich

577
00:13:42.070 --> 00:13:42.810
najsłynniejszych

578
00:13:42.810 --> 00:13:43.410
fraszek

579
00:13:43.410 --> 00:13:44.410
do gór

580
00:13:44.410 --> 00:13:45.090
i lasów.

581
00:13:45.230 --> 00:13:45.590
To wszyscy

582
00:13:45.590 --> 00:13:45.970
uczniowie

583
00:13:45.970 --> 00:13:46.430
polscy

584
00:13:46.430 --> 00:13:46.890
znają,

585
00:13:47.030 --> 00:13:48.370
ale nie wiedzą,

586
00:13:48.550 --> 00:13:49.250
nie zwracają

587
00:13:49.250 --> 00:13:49.630
być może

588
00:13:49.630 --> 00:13:50.070
uwagi

589
00:13:50.070 --> 00:13:51.090
na figurę

590
00:13:51.090 --> 00:13:51.730
Proteusza,

591
00:13:51.910 --> 00:13:52.650
czyli Boga,

592
00:13:52.810 --> 00:13:54.130
który mógł

593
00:13:54.130 --> 00:13:54.710
przybierać

594
00:13:54.710 --> 00:13:55.590
każdą formę,

595
00:13:55.790 --> 00:13:56.910
bo na tym

596
00:13:56.910 --> 00:13:57.370
polega

597
00:13:57.370 --> 00:13:57.970
również

598
00:13:57.970 --> 00:13:58.410
wedle

599
00:13:58.410 --> 00:13:59.410
renesansowych

600
00:13:59.410 --> 00:14:00.070
myślicieli

601
00:14:01.070 --> 00:14:01.710
wielkość

602
00:14:01.710 --> 00:14:02.170
człowieka,

603
00:14:02.170 --> 00:14:02.910
że człowiek

604
00:14:02.910 --> 00:14:04.010
może sam

605
00:14:04.010 --> 00:14:04.290
siebie

606
00:14:04.290 --> 00:14:04.790
kreować,

607
00:14:05.050 --> 00:14:05.530
że może

608
00:14:05.530 --> 00:14:06.050
przyjmować

609
00:14:06.050 --> 00:14:06.730
różnego rodzaju

610
00:14:06.730 --> 00:14:07.210
formy,

611
00:14:07.550 --> 00:14:08.230
ale w związku

612
00:14:08.230 --> 00:14:08.430
z tym,

613
00:14:08.510 --> 00:14:09.210
że może stać się

614
00:14:09.210 --> 00:14:09.670
wszystkim,

615
00:14:09.910 --> 00:14:10.690
no to w gruncie rzeczy

616
00:14:10.690 --> 00:14:11.490
tutaj też leży

617
00:14:11.490 --> 00:14:12.170
jego słabość,

618
00:14:12.250 --> 00:14:12.850
ponieważ jest

619
00:14:12.850 --> 00:14:13.390
niczym,

620
00:14:13.410 --> 00:14:14.010
jeśli może

621
00:14:15.170 --> 00:14:15.970
przyjąć każdy

622
00:14:15.970 --> 00:14:16.510
kształt,

623
00:14:16.670 --> 00:14:17.110
może być

624
00:14:18.430 --> 00:14:18.910
Bogiem,

625
00:14:19.010 --> 00:14:19.610
a może być

626
00:14:20.850 --> 00:14:21.330
istotą.

627
00:14:21.710 --> 00:14:22.150
To jest też

628
00:14:22.150 --> 00:14:22.850
w jednej z pieśni

629
00:14:22.850 --> 00:14:23.590
taki piękny

630
00:14:24.170 --> 00:14:24.650
fragment,

631
00:14:25.030 --> 00:14:25.210
że

632
00:14:25.210 --> 00:14:26.350
i szkoda zwać

633
00:14:26.350 --> 00:14:26.890
człowiekiem,

634
00:14:26.990 --> 00:14:27.590
kto bydlęce

635
00:14:27.590 --> 00:14:28.070
żyje,

636
00:14:28.270 --> 00:14:28.670
tkając,

637
00:14:28.750 --> 00:14:29.210
lejąc się

638
00:14:29.210 --> 00:14:29.630
wszystko,

639
00:14:29.790 --> 00:14:30.070
póki

640
00:14:31.710 --> 00:14:32.530
stawa szyję.

641
00:14:32.630 --> 00:14:33.130
Nie chciał nas

642
00:14:33.130 --> 00:14:33.390
Bóg

643
00:14:33.390 --> 00:14:34.250
położyć

644
00:14:34.250 --> 00:14:35.270
między bestijami,

645
00:14:35.350 --> 00:14:36.050
dał nam rozum,

646
00:14:36.230 --> 00:14:36.570
dał mowy,

647
00:14:36.630 --> 00:14:37.390
a nikomu z nami.

648
00:14:37.390 --> 00:14:38.850
A więc po prostu człowiek,

649
00:14:38.910 --> 00:14:40.690
człowiek może być równy

650
00:14:40.690 --> 00:14:41.530
niemal Bogu,

651
00:14:41.630 --> 00:14:42.610
ale może być również

652
00:14:43.790 --> 00:14:44.890
kimś gorszym

653
00:14:44.890 --> 00:14:47.190
od najniżej

654
00:14:47.190 --> 00:14:48.390
położonego zwierzęcia,

655
00:14:48.390 --> 00:14:49.750
myśląc tak

656
00:14:49.750 --> 00:14:50.550
hierarchicznie,

657
00:14:51.310 --> 00:14:52.310
jak dawniej

658
00:14:52.310 --> 00:14:52.770
myślano.

659
00:14:53.070 --> 00:14:53.770
A więc on rzeczywiście

660
00:14:53.770 --> 00:14:54.670
odczuwa w sobie

661
00:14:54.670 --> 00:14:55.390
z jednej strony

662
00:14:55.390 --> 00:14:55.970
właśnie tę

663
00:14:55.970 --> 00:14:57.270
ogromną wolność

664
00:14:57.270 --> 00:14:57.930
autokreacji,

665
00:14:58.090 --> 00:14:59.030
ale z drugiej strony

666
00:14:59.030 --> 00:14:59.870
ma też świadomość,

667
00:14:59.890 --> 00:15:00.810
że istnieje jakaś

668
00:15:00.810 --> 00:15:01.130
siła,

669
00:15:01.650 --> 00:15:02.090
której

670
00:15:02.090 --> 00:15:03.330
nie jesteśmy w stanie

671
00:15:03.330 --> 00:15:04.590
się przeciwstawić.

672
00:15:04.590 --> 00:15:05.790
To, co potem

673
00:15:05.790 --> 00:15:06.730
zostaje w trenach

674
00:15:06.730 --> 00:15:07.450
określone tą

675
00:15:07.450 --> 00:15:08.310
słynną formułą

676
00:15:08.310 --> 00:15:09.850
nieznajomy wróg

677
00:15:09.850 --> 00:15:11.310
miesza ludzkie rzeczy,

678
00:15:11.310 --> 00:15:12.450
nie mając ani dobrych,

679
00:15:12.470 --> 00:15:13.590
ani złych na pieczy.

680
00:15:13.690 --> 00:15:14.750
To jest ten dramatyczny

681
00:15:14.750 --> 00:15:15.150
fragment

682
00:15:15.150 --> 00:15:16.010
trenów.

683
00:15:16.850 --> 00:15:17.870
Nieznajomy wróg

684
00:15:17.870 --> 00:15:18.450
to znaczy

685
00:15:18.450 --> 00:15:19.690
w ówczesnym języku

686
00:15:19.690 --> 00:15:20.750
wróg to mogło

687
00:15:20.750 --> 00:15:21.570
znaczyć los,

688
00:15:21.810 --> 00:15:22.570
ale to mogło znaczyć

689
00:15:22.570 --> 00:15:23.590
również diabeł,

690
00:15:24.170 --> 00:15:25.010
to mogło znaczyć

691
00:15:25.010 --> 00:15:26.230
jakaś siła demoniczna,

692
00:15:26.390 --> 00:15:26.910
która po prostu

693
00:15:26.910 --> 00:15:27.890
tym wszystkim rządzi,

694
00:15:28.070 --> 00:15:29.230
bo przecież

695
00:15:29.990 --> 00:15:30.670
każdy,

696
00:15:30.890 --> 00:15:32.090
kto doświadcza

697
00:15:32.090 --> 00:15:32.930
także dzisiaj

698
00:15:32.930 --> 00:15:33.350
życia,

699
00:15:33.810 --> 00:15:34.950
to czasami zastanawia się

700
00:15:34.950 --> 00:15:35.810
jaki jest sens

701
00:15:35.810 --> 00:15:36.550
w tym,

702
00:15:36.710 --> 00:15:38.810
że zbrodniarze

703
00:15:38.810 --> 00:15:39.870
chodzą bezkarni,

704
00:15:39.990 --> 00:15:40.650
a ludzie

705
00:15:41.190 --> 00:15:41.610
dobrzy

706
00:15:41.610 --> 00:15:42.350
cierpią

707
00:15:42.350 --> 00:15:43.870
w jakiś straszny sposób.

708
00:15:44.030 --> 00:15:44.910
Gdzie tutaj jest Bóg?

709
00:15:45.910 --> 00:15:46.750
Czy udzielić

710
00:15:46.750 --> 00:15:47.550
właśnie jakiejś takiej

711
00:15:47.550 --> 00:15:48.010
odpowiedzi,

712
00:15:48.010 --> 00:15:48.490
czego nie ma

713
00:15:48.490 --> 00:15:49.090
u Kochanowskiego

714
00:15:49.090 --> 00:15:49.850
manichejskiej,

715
00:15:49.950 --> 00:15:50.330
to znaczy,

716
00:15:50.370 --> 00:15:50.870
że mamy

717
00:15:50.870 --> 00:15:51.830
jakby dwie,

718
00:15:51.970 --> 00:15:53.490
dwa stworzenia,

719
00:15:53.570 --> 00:15:54.350
stworzenie duchowe,

720
00:15:54.510 --> 00:15:55.130
dobre, boskie,

721
00:15:55.190 --> 00:15:55.850
a z drugiej strony

722
00:15:55.850 --> 00:15:56.890
stworzenie cielesne,

723
00:15:57.010 --> 00:15:57.730
złe, ludzkie

724
00:15:57.730 --> 00:15:58.230
i tak dalej,

725
00:15:58.330 --> 00:15:58.650
i tak dalej.

726
00:15:59.090 --> 00:15:59.770
Ale u Kochanowskiego

727
00:15:59.770 --> 00:16:00.330
tego nie ma,

728
00:16:00.410 --> 00:16:01.390
za to jest taka

729
00:16:01.390 --> 00:16:02.350
świadomość własnej,

730
00:16:02.350 --> 00:16:03.490
także słabości.

731
00:16:03.870 --> 00:16:04.950
Ta świadomość

732
00:16:04.950 --> 00:16:06.250
mu towarzyszy

733
00:16:06.250 --> 00:16:06.810
cały czas,

734
00:16:06.850 --> 00:16:08.730
że to jego szczęście,

735
00:16:08.870 --> 00:16:09.770
to jego powodzenie

736
00:16:09.770 --> 00:16:10.970
zależy od jakichś

737
00:16:10.970 --> 00:16:11.730
nieznanych sił,

738
00:16:11.890 --> 00:16:12.950
jakiejś nieznanej siły,

739
00:16:13.090 --> 00:16:14.050
która może w jednej chwili

740
00:16:14.050 --> 00:16:14.650
wywrócić

741
00:16:14.650 --> 00:16:15.970
cały jego świat.

742
00:16:16.650 --> 00:16:17.890
I nic na to

743
00:16:17.890 --> 00:16:18.530
nie poradzimy.

744
00:16:18.770 --> 00:16:19.210
Oczywiście,

745
00:16:19.270 --> 00:16:19.750
no tutaj

746
00:16:19.750 --> 00:16:20.530
Kochanowski

747
00:16:20.530 --> 00:16:21.510
standardowo,

748
00:16:21.610 --> 00:16:22.370
to jak w tej epoce,

749
00:16:22.550 --> 00:16:23.270
odwołuje się

750
00:16:23.270 --> 00:16:24.470
do filozofii stoickiej,

751
00:16:24.650 --> 00:16:25.930
to znaczy filozofia stoicka,

752
00:16:26.050 --> 00:16:26.370
która mówi,

753
00:16:26.470 --> 00:16:28.050
że w każdej sytuacji

754
00:16:28.050 --> 00:16:28.770
trzeba zachować

755
00:16:28.770 --> 00:16:29.790
spokój,

756
00:16:30.230 --> 00:16:30.410
prawda,

757
00:16:30.410 --> 00:16:31.610
czyli ten niewzruszony,

758
00:16:31.910 --> 00:16:33.370
niech świat się zmienia,

759
00:16:33.450 --> 00:16:34.370
ja będę niezmienny,

760
00:16:34.510 --> 00:16:35.090
zawsze stały.

761
00:16:35.230 --> 00:16:36.410
Ale jak się okazuje,

762
00:16:37.070 --> 00:16:37.770
tak jak Kochanowski

763
00:16:37.770 --> 00:16:38.610
pisze w trenach

764
00:16:38.610 --> 00:16:39.930
do cycerona,

765
00:16:40.470 --> 00:16:41.270
dowiadłeś wszystkim,

766
00:16:41.370 --> 00:16:42.210
nie dowiadłeś sobie.

767
00:16:42.450 --> 00:16:43.190
To znaczy w momencie,

768
00:16:43.450 --> 00:16:44.850
gdy człowieka

769
00:16:44.850 --> 00:16:46.050
naprawdę spotyka

770
00:16:46.050 --> 00:16:46.610
nieszczęście,

771
00:16:46.610 --> 00:16:47.230
okazuje się,

772
00:16:47.330 --> 00:16:48.430
że te wszystkie teorie

773
00:16:48.430 --> 00:16:48.990
na temat

774
00:16:48.990 --> 00:16:50.970
stałości wobec cierpienia

775
00:16:50.970 --> 00:16:52.170
są niczym.

776
00:16:52.410 --> 00:16:53.230
Są słabe.

777
00:16:53.230 --> 00:16:54.090
Kochanowski się do tego

778
00:16:54.090 --> 00:16:54.650
przyznaje,

779
00:16:54.730 --> 00:16:55.830
on nie powtarza

780
00:16:55.830 --> 00:16:57.110
tempo stoickich formu,

781
00:16:57.470 --> 00:16:58.470
tylko po prostu

782
00:16:58.470 --> 00:16:59.350
przyznaje,

783
00:16:59.470 --> 00:17:00.450
że są sytuacje

784
00:17:00.450 --> 00:17:00.810
w życiu,

785
00:17:00.970 --> 00:17:02.010
które nas przerastają

786
00:17:02.010 --> 00:17:03.110
i w tym momencie

787
00:17:04.350 --> 00:17:05.390
jak się zachować

788
00:17:05.390 --> 00:17:06.150
wobec cierpienia?

789
00:17:06.790 --> 00:17:07.750
Bardzo trudno

790
00:17:07.750 --> 00:17:08.310
na to pytanie

791
00:17:08.310 --> 00:17:08.910
odpowiedzieć.

792
00:17:09.330 --> 00:17:10.070
Może dlatego on jest

793
00:17:10.070 --> 00:17:11.110
taki bliski i aktualny,

794
00:17:11.230 --> 00:17:13.130
bo jest prawdziwy

795
00:17:13.130 --> 00:17:14.210
i nie oszukuje nas,

796
00:17:14.450 --> 00:17:14.630
prawda,

797
00:17:14.910 --> 00:17:15.910
gdzieś staje

798
00:17:15.910 --> 00:17:17.110
na takim stanowisku,

799
00:17:17.230 --> 00:17:18.150
że no tak jak

800
00:17:18.150 --> 00:17:18.930
pan profesor mówi,

801
00:17:19.150 --> 00:17:19.990
są rzeczy wobec

802
00:17:19.990 --> 00:17:20.530
których jesteśmy

803
00:17:20.530 --> 00:17:21.430
zupełnie bezradni,

804
00:17:21.430 --> 00:17:21.850
ale czy jednak

805
00:17:21.850 --> 00:17:22.470
w tej poezji,

806
00:17:22.470 --> 00:17:23.370
bo rozmawiamy

807
00:17:23.370 --> 00:17:24.090
o tej ciemniejszej

808
00:17:24.090 --> 00:17:25.250
stronie Jana Kochanowskiego,

809
00:17:25.590 --> 00:17:26.350
ale czy w tej poezji

810
00:17:26.350 --> 00:17:29.130
jednak jest nadzieja,

811
00:17:29.350 --> 00:17:31.630
jest jakaś odpowiedź?

812
00:17:31.690 --> 00:17:32.150
No pan profesor

813
00:17:32.150 --> 00:17:32.710
w sumie mówi

814
00:17:32.710 --> 00:17:33.290
o tym,

815
00:17:33.370 --> 00:17:34.630
że nie do końca,

816
00:17:34.810 --> 00:17:35.650
ale gdybyśmy tak

817
00:17:35.650 --> 00:17:37.050
usilnie próbowali

818
00:17:37.050 --> 00:17:38.130
się czegoś złapać,

819
00:17:38.590 --> 00:17:39.370
to co by to było?

820
00:17:39.730 --> 00:17:40.330
Znaczy myślę,

821
00:17:40.430 --> 00:17:42.250
że wracamy tutaj

822
00:17:42.250 --> 00:17:43.330
znowu do Horacego,

823
00:17:43.470 --> 00:17:44.490
wracamy tutaj

824
00:17:44.490 --> 00:17:47.730
do antycznych poetów,

825
00:17:47.810 --> 00:17:48.950
antycznych filozofów,

826
00:17:49.130 --> 00:17:49.570
to znaczy

827
00:17:50.630 --> 00:17:51.650
chwytaj chwilę,

828
00:17:51.650 --> 00:17:53.570
korzystaj z tego szczęścia,

829
00:17:53.710 --> 00:17:54.670
które mam,

830
00:17:54.970 --> 00:17:56.150
masz w tym momencie

831
00:17:57.330 --> 00:17:58.610
pieśń Kochanowskiego,

832
00:17:59.170 --> 00:18:00.750
bodaj pierwsze w poezji polskiej

833
00:18:00.750 --> 00:18:01.510
użycie słowa

834
00:18:01.510 --> 00:18:02.230
melancholia,

835
00:18:02.670 --> 00:18:03.510
zegar słyszę,

836
00:18:03.690 --> 00:18:04.630
wybija ustą,

837
00:18:04.730 --> 00:18:05.390
melancholia,

838
00:18:05.670 --> 00:18:07.110
dosyć na dniu ma statek,

839
00:18:07.310 --> 00:18:08.470
dobrej myśli o statek,

840
00:18:09.110 --> 00:18:09.910
czyli po prostu

841
00:18:09.910 --> 00:18:11.030
trzeba korzystać

842
00:18:11.030 --> 00:18:11.250
z tego,

843
00:18:11.350 --> 00:18:12.430
co nam dano,

844
00:18:12.630 --> 00:18:13.450
ale oczywiście

845
00:18:13.450 --> 00:18:14.930
Kochanowski cały czas

846
00:18:14.930 --> 00:18:15.230
mówi,

847
00:18:15.330 --> 00:18:16.590
że jednak

848
00:18:16.590 --> 00:18:17.710
ważne jest,

849
00:18:17.710 --> 00:18:18.930
żeby trzymać się

850
00:18:18.930 --> 00:18:19.950
pewnych zasad,

851
00:18:20.390 --> 00:18:21.090
to jest

852
00:18:22.550 --> 00:18:23.250
stoik,

853
00:18:23.390 --> 00:18:23.670
jednak

854
00:18:23.670 --> 00:18:25.010
ma ten taki element

855
00:18:25.010 --> 00:18:25.450
stoicki,

856
00:18:25.570 --> 00:18:26.590
że są pewne zasady

857
00:18:26.590 --> 00:18:27.410
niewzruszalne,

858
00:18:27.870 --> 00:18:29.210
o których nie można

859
00:18:29.210 --> 00:18:30.250
złamać,

860
00:18:30.750 --> 00:18:31.590
także trzeba

861
00:18:31.590 --> 00:18:32.530
postępować w sposób

862
00:18:32.530 --> 00:18:33.030
prawy,

863
00:18:33.690 --> 00:18:34.750
tak mówi Kochanowski,

864
00:18:35.070 --> 00:18:35.670
ale oczywiście

865
00:18:35.670 --> 00:18:36.590
cieszyć się z tego,

866
00:18:36.710 --> 00:18:37.510
co nam dano,

867
00:18:37.610 --> 00:18:38.550
bo nikt nie wie,

868
00:18:38.570 --> 00:18:39.490
ile nam dano,

869
00:18:39.730 --> 00:18:40.830
jak długo nam dano,

870
00:18:41.960 --> 00:18:42.910
to Kochanowski

871
00:18:42.910 --> 00:18:43.590
nam przypomina.

872
00:18:43.590 --> 00:18:44.710
Czy według pana

873
00:18:44.710 --> 00:18:45.990
to może proste pytanie,

874
00:18:46.210 --> 00:18:46.810
ale Kochanowski

875
00:18:46.810 --> 00:18:48.830
jest poetą

876
00:18:48.830 --> 00:18:49.690
nie tylko

877
00:18:50.690 --> 00:18:51.270
aktualnym,

878
00:18:51.350 --> 00:18:51.750
ale poetą

879
00:18:51.750 --> 00:18:52.630
uniwersalnym,

880
00:18:52.670 --> 00:18:53.210
być może tym

881
00:18:53.930 --> 00:18:54.510
największym,

882
00:18:54.670 --> 00:18:56.370
którego mądrość,

883
00:18:56.390 --> 00:18:57.130
którego mądrość

884
00:18:57.130 --> 00:18:57.710
gdzieś nikt

885
00:18:57.710 --> 00:18:58.910
nie przeskoczył

886
00:18:58.910 --> 00:18:59.650
i nikt już nigdy

887
00:18:59.650 --> 00:19:00.470
niczego nowego

888
00:19:00.470 --> 00:19:01.210
nie powiedział?

889
00:19:01.970 --> 00:19:02.670
Ja myślę,

890
00:19:02.730 --> 00:19:03.330
że jest poetą

891
00:19:03.330 --> 00:19:04.010
uniwersalnym,

892
00:19:04.050 --> 00:19:04.670
że u niego można

893
00:19:04.670 --> 00:19:05.330
znaleźć

894
00:19:05.910 --> 00:19:06.870
różne rzeczy

895
00:19:06.870 --> 00:19:07.570
w zależności

896
00:19:07.570 --> 00:19:07.970
od tego,

897
00:19:07.970 --> 00:19:08.790
czego szukamy,

898
00:19:08.950 --> 00:19:10.830
że z jednej strony

899
00:19:10.830 --> 00:19:11.570
to jak powiedziałem

900
00:19:11.570 --> 00:19:12.770
jest tym takim wzorem

901
00:19:12.770 --> 00:19:13.670
klasycyzmu,

902
00:19:13.690 --> 00:19:14.470
czyli po prostu

903
00:19:15.670 --> 00:19:16.230
poezji,

904
00:19:16.390 --> 00:19:17.490
która przedstawia

905
00:19:17.490 --> 00:19:18.450
świat harmonijny,

906
00:19:18.630 --> 00:19:19.830
świat doskonale

907
00:19:19.830 --> 00:19:20.670
uporządkowany,

908
00:19:21.170 --> 00:19:21.590
jasny,

909
00:19:21.710 --> 00:19:22.230
piękny,

910
00:19:22.370 --> 00:19:23.430
ale z drugiej strony

911
00:19:23.430 --> 00:19:24.330
właśnie przedstawia

912
00:19:24.330 --> 00:19:24.990
i tę drugą,

913
00:19:25.150 --> 00:19:25.950
ciemną stronę świata,

914
00:19:25.970 --> 00:19:26.430
bo i taki,

915
00:19:26.450 --> 00:19:27.610
taki świat może być.

916
00:19:28.050 --> 00:19:29.410
Pieśń po potopie,

917
00:19:29.470 --> 00:19:30.410
o której pani mówiła

918
00:19:30.410 --> 00:19:31.530
tutaj też właśnie

919
00:19:31.530 --> 00:19:32.070
pokazuje,

920
00:19:32.190 --> 00:19:33.310
jak to może

921
00:19:33.310 --> 00:19:34.530
wszystko wyglądać.

922
00:19:35.610 --> 00:19:36.590
Jest to poeta

923
00:19:36.590 --> 00:19:37.350
uniwersalny,

924
00:19:37.510 --> 00:19:38.710
tak uważam,

925
00:19:39.010 --> 00:19:40.190
plus trzeba było

926
00:19:40.190 --> 00:19:41.310
powiedzieć właśnie

927
00:19:41.310 --> 00:19:42.310
trawestując to

928
00:19:42.310 --> 00:19:42.750
słynne,

929
00:19:42.790 --> 00:19:43.930
we wszyscy z niego,

930
00:19:44.110 --> 00:19:45.410
że to jest

931
00:19:45.410 --> 00:19:46.230
tak naprawdę,

932
00:19:46.690 --> 00:19:48.250
ja też lubię to mówić,

933
00:19:48.410 --> 00:19:49.430
że Mikołaj Rej

934
00:19:49.430 --> 00:19:50.030
jest dziadkiem

935
00:19:50.030 --> 00:19:50.870
polskiej literatury,

936
00:19:50.910 --> 00:19:51.830
a ojcem całej

937
00:19:51.830 --> 00:19:52.650
polskiej literatury

938
00:19:52.650 --> 00:19:53.590
jest Jan Kochanowski.

939
00:19:53.830 --> 00:19:54.690
To jest człowiek,

940
00:19:54.730 --> 00:19:55.890
my sobie nie zdajemy sprawę,

941
00:19:55.970 --> 00:19:56.410
to jest człowiek,

942
00:19:56.490 --> 00:19:58.630
który tak naprawdę

943
00:19:58.630 --> 00:19:59.690
stworzył literacką

944
00:19:59.690 --> 00:20:00.390
polszczyznę.

945
00:20:01.730 --> 00:20:02.890
Jak się zestawi

946
00:20:02.890 --> 00:20:03.830
Kochanowskiego z Rejem,

947
00:20:03.930 --> 00:20:04.590
to widać po prostu

948
00:20:04.590 --> 00:20:05.770
ogromną różnicę,

949
00:20:06.890 --> 00:20:08.370
różnicę językową także.

950
00:20:08.570 --> 00:20:09.130
To po prostu

951
00:20:09.130 --> 00:20:10.130
jest poeta,

952
00:20:10.130 --> 00:20:11.370
który nagle uczynił

953
00:20:11.370 --> 00:20:12.130
z polszczyzny

954
00:20:12.130 --> 00:20:14.010
tak doskonałe narzędzie,

955
00:20:14.210 --> 00:20:15.950
że już pokolenie poetów

956
00:20:15.950 --> 00:20:16.970
pokochanowskim

957
00:20:16.970 --> 00:20:18.410
mogło śmiało

958
00:20:18.410 --> 00:20:19.550
konkurować

959
00:20:19.550 --> 00:20:21.930
z najnowszymi

960
00:20:21.930 --> 00:20:23.310
nurtami

961
00:20:23.310 --> 00:20:24.930
w literaturze europejskiej,

962
00:20:25.130 --> 00:20:26.370
mogło konkurować

963
00:20:26.370 --> 00:20:28.590
z najwybitniejszymi poetami

964
00:20:28.590 --> 00:20:29.010
w ogóle,

965
00:20:29.650 --> 00:20:31.170
którzy wówczas pisali,

966
00:20:31.230 --> 00:20:32.010
najmodniejszymi,

967
00:20:32.090 --> 00:20:33.050
najbardziej znanymi.

968
00:20:33.450 --> 00:20:34.250
Jestem wydawcą

969
00:20:34.250 --> 00:20:36.430
takiego arcypoematu

970
00:20:36.430 --> 00:20:38.090
Giambattisty Marina Adonę.

971
00:20:39.350 --> 00:20:40.710
Pierwszy przekład,

972
00:20:40.830 --> 00:20:42.110
to jest przekład polski,

973
00:20:42.450 --> 00:20:44.030
a to jest szczyt wyrafinowania

974
00:20:44.030 --> 00:20:45.370
literatury barokowej.

975
00:20:45.950 --> 00:20:46.530
A dlaczego?

976
00:20:46.670 --> 00:20:47.390
Dlatego, że mieliśmy

977
00:20:47.390 --> 00:20:48.350
przedtem Kochanowskiego,

978
00:20:48.610 --> 00:20:50.670
który uczynił z polszczyzny

979
00:20:50.670 --> 00:20:51.910
doskonałe narzędzie

980
00:20:51.910 --> 00:20:52.830
wyrażania

981
00:20:52.830 --> 00:20:54.450
wszystkich praktycznie emocji.

982
00:20:54.630 --> 00:20:55.310
Więc jest to

983
00:20:56.070 --> 00:20:56.750
naprawdę

984
00:20:56.750 --> 00:20:58.850
cała literatura polska,

985
00:20:58.950 --> 00:21:00.050
my wszyscy jesteśmy z niego.

986
00:21:00.490 --> 00:21:01.250
Gdzieś tam wychodzimy

987
00:21:01.250 --> 00:21:01.950
z Kochanowskiego.

988
00:21:02.670 --> 00:21:03.670
O Janie Kochanowskim

989
00:21:03.670 --> 00:21:04.170
opowiadał

990
00:21:04.170 --> 00:21:05.730
profesor Krzysztof Mrowcewicz

991
00:21:05.730 --> 00:21:07.350
z Instytutu Badań Literackich

992
00:21:07.350 --> 00:21:08.590
Polskiej Akademii Nauk,

993
00:21:08.750 --> 00:21:09.670
prorektor Warszawskiej

994
00:21:09.670 --> 00:21:10.770
Akademii Teatralnej.

995
00:21:11.010 --> 00:21:11.770
Bardzo dziękuję

996
00:21:11.770 --> 00:21:12.510
panie profesorze.

997
00:21:13.070 --> 00:21:13.930
Dziękuję państwu

998
00:21:13.930 --> 00:21:14.750
i zapraszam do

999
00:21:14.750 --> 00:21:16.070
lektury Kochanowskiego,

1000
00:21:16.330 --> 00:21:17.430
która może być

1001
00:21:17.430 --> 00:21:18.270
dobra na wszystko.

1002
00:21:18.750 --> 00:21:19.290
Dziękujemy.

1003
00:21:19.430 --> 00:21:20.030
Do usłyszenia.

1004
00:21:22.180 --> 00:21:23.940
Audycje kulturalne

1005
00:21:23.940 --> 00:21:25.900
w dobrym tonie.