WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.110
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.570 --> 00:00:25.710
Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Martyna Matwiejuk, a w naszym studiu jest dziś pani Ewa Witkowska z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, kuratorka najnowszej, dziewiątej już odsłony cyklu wystaw utracone, odzyskane, prezentowanych w Kordegardzie Galerii Narodowego Centrum Kultury.

3
00:00:25.710 --> 00:00:33.770
To już trochę taka nasza mała tradycja, że opowiadamy Państwu o tych odszukanych i odnalezionych dziełach sztuki. Dzień dobry.

4
00:00:33.990 --> 00:00:34.570
Dzień dobry.

5
00:00:34.930 --> 00:00:50.190
Przed nami wystawa obiektów pochodzących z przedwojennych zbiorów gdańskich. To będzie 35 oryginalnych dzieł sztuki wypożyczonych z Muzeum Narodowego w Gdańsku oraz pewna replika niespodzianka, ale o niej chwilę później.

6
00:00:50.190 --> 00:01:02.890
Zacznijmy od tego, że większość z tych obiektów pochodzi z kolekcji Jakoba Kabruna. To był zamożny kupiec żyjący na przełomie XVIII i XIX wieku. Na pewno możemy o nim powiedzieć, że kochał sztukę.

7
00:01:03.210 --> 00:01:10.790
Jak duża była jego kolekcja i dlaczego w zasadzie opowiadamy o niej w kontekście polskich strat wojennych?

8
00:01:10.790 --> 00:01:31.970
Zacznę może właśnie od samego Kabruna. Faktycznie w XVIII, początku XIX wieku w Gdańsku było wielu kolekcjonerów dzieł sztuki. Natomiast w momencie, kiedy Gdańsk, jego renoma miasta podupadała, oni często te kolekcje byli zmuszeni wyprzedawać z powodu gorszej sytuacji finansowej.

9
00:01:31.970 --> 00:01:48.770
Natomiast Jakob Kabrun podchodził do tej swojej kolekcji bardzo świadomie. To była bardzo bogata kolekcja, nie powiem w tej chwili konkretnych liczb, natomiast znajdowały się w niej obrazy, bardzo dużo grafik, najlepszych twórców zachodnioeuropejskich.

10
00:01:48.770 --> 00:02:04.190
W skład tej kolekcji wchodził bardzo bogaty i cenny księgozbiór. Jakob Kabrun nie rozprzedawał tej kolekcji. Zależało mu na zachowaniu tej kolekcji jako całości i też zachowaniu swojego nazwiska, powiązaniu z tą kolekcją.

11
00:02:04.190 --> 00:02:23.530
Dlatego też zdecydował się w testamencie, który sporządził w 1808 roku, że tą kolekcję przekaże miastu Gdańsk. Jego założeniem takim pierwotnym było to, aby ta kolekcja wspierała Instytut Naukowy, który miał kształcić młodych kupców.

12
00:02:23.530 --> 00:02:42.870
Później pieczę nad tą kolekcją przejęło utworzone w 1872 roku Muzeum Miejskie w Gdańsku. Tam ta kolekcja trafiła, ponieważ zarządzała nią fundacja, natomiast ona była wydzielona też w zbiorach tego muzeum w inwentarzu jako właśnie kolekcja Kabruna.

13
00:02:42.870 --> 00:03:05.990
Jeden z synów Kabruna August, on również był kolekcjonerem i też idąc w ślady ojca swoje zbiory zapisał w miastu Gdańsk i one trafiły również do Muzeum Miejskiego i aż do II wojny światowej, właściwie nawet jeszcze w jej trakcie, te zbiory Kabrunów oznaczone właśnie jako te kolekcje były prezentowane w tym muzeum.

14
00:03:05.990 --> 00:03:22.150
I teraz dlaczego my mówimy o tym jako o stratach wojennych Polski? Gdańsk był przed wojną wolnym miastem Gdańsk, natomiast został z początkiem wojny w 1939 roku zajęty bezprawnie przez Niemców.

15
00:03:22.150 --> 00:03:41.910
W czasie wojny zarządzali gdańskiem hitlerowcy. Po zakończeniu wojny na mocy decyzji, które zapadły na konferencjach w Teheranie, w Jałcie i w Poczdamie, ziemie zachodnie i północne, tak zwane później po wojnie ziemie odzyskane, w tym również były wolne miasto Gdańsk, zostały przekazane Polsce.

16
00:03:41.910 --> 00:03:58.450
Obecnie właśnie na mocy tego obowiązującego od tamtej pory prawa międzynarodowego, dzieła sztuki, które są odzyskiwane, straty wojenne, które pochodzą z tych terenów, które są jakby po 1945 roku ziemiami polskimi.

17
00:03:58.450 --> 00:04:09.090
Mimo tego, że przed wojną było różnie, one wracają do miejsca swojego pochodzenia, czyli do tych muzeów, które są spadkobiercami przedwojennych muzeów znajdujących się w tym miejscu.

18
00:04:10.170 --> 00:04:17.410
Spadkobiercą przedwojennego muzeum miejskiego w Gdańsku jest Muzeum Narodowe w Gdańsku, które nawet zajmuje ten sam budynek.

19
00:04:17.590 --> 00:04:24.050
I dlatego te straty z kolekcji Cabruna, jak je odnajdujemy, wracają właśnie do Muzeum Narodowego w Gdańsku.

20
00:04:24.050 --> 00:04:32.050
A dokąd w czasie wojny ewakuowane były dzieła sztuki z Wolnego Miasta Gdańska? Gdzie znajdowały się składnice i skrytki?

21
00:04:32.170 --> 00:04:45.350
One nie były ewakuowane, znaczy dzieła sztuki z terenu Gdańska nie były ewakuowane od razu, ponieważ Niemcy tak naprawdę do 1942 roku nie ewakuowali tych obiektów, ponieważ byli pewni swojego zwycięstwa.

22
00:04:45.350 --> 00:04:59.710
Dopiero w momencie, kiedy zaczął się załomywać front wschodni, postanowili ewakuować, jak to mówili, że zabezpieczyć te dzieła i zaczęli wywozić obiekty właśnie z terenu Gdańska, z muzeów, z kościołów również,

23
00:04:59.990 --> 00:05:05.270
do składnic, które znajdowały się na terenie Pomorza. To były kościoły, to były jakieś majątki.

24
00:05:05.890 --> 00:05:11.110
Później im bardziej ten front się załomywał, te obiekty były ewakuowane w głąb Rzeszy.

25
00:05:11.110 --> 00:05:17.750
Tych składnic było dużo różnych. Największą składnicą głębi Rzeszy była gota, gdzie te obiekty wyjeżdżały.

26
00:05:18.570 --> 00:05:31.070
Te tereny później, w momencie już przesuwania się frontu, wkraczania wojsk radzieckich, były zajmowane przez właśnie wojska radzieckie, które miały tak zwane trofiejne brygady.

27
00:05:31.070 --> 00:05:42.690
To były specjalne jednostki, jakby do tego właśnie wyspecjalizowane, aby cały majątek na tych ziemiach przejmować, dzieła sztuki w tym również i wywozić do ZSRR.

28
00:05:43.230 --> 00:05:49.930
W momencie, kiedy taka składnica wpadała w ręce właśnie wojsk radzieckich, obiekty były wywożone do ZSRR.

29
00:05:49.930 --> 00:06:01.550
Również po zakończeniu wojny, po formalnym zakończeniu wojny, kiedy jeszcze los tych ziem nie był rozstrzygnięty i tak naprawdę zgodnie z prawem nikt nie powinien tych obiektów wywozić,

30
00:06:01.850 --> 00:06:05.030
to nadal trwała wywózka właśnie do ZSRR.

31
00:06:05.210 --> 00:06:15.730
Dlatego też, zgodnie z badaniami prowadzonymi też przez Muzeum Narodowe w Gdańsku, wiemy, że bardzo wiele obiektów, jak również dokumentów, fotografii na przykład,

32
00:06:15.730 --> 00:06:20.450
tych przedwojennych obiektów z tego muzeum znajduje się nadal na terenach byłego ZSRR.

33
00:06:20.970 --> 00:06:28.190
Nie wiemy nawet dokładnie, co tam jest i w jakich ilościach, ponieważ nie ma dostępu do tych archiwów, zwłaszcza w obecnych czasach.

34
00:06:28.950 --> 00:06:35.590
Część z tych rzeczy wróciła na początku okresu powojennego, ale to nie była duża część,

35
00:06:35.590 --> 00:06:41.730
także tak naprawdę z tych zbiorów przedwojennych Stad Muzeum Dancy, czyli tego Muzeum Miejskiego,

36
00:06:41.910 --> 00:06:51.110
to jedynie około 50% udało się zachować, a reszta tych obiektów się rozproszyła właśnie poprzez te wywożenie do tych składnic

37
00:06:51.110 --> 00:06:53.730
i później właśnie te losy dalej nieznane.

38
00:06:54.130 --> 00:07:01.990
Te składnice też często jeszcze w czasie wojny były przez różnych szabrowników napadane i też te obiekty ginęły,

39
00:07:01.990 --> 00:07:06.370
czasami też w transportach. No dlatego też te obiekty się odnajdują dzisiaj na całym świecie,

40
00:07:06.510 --> 00:07:11.830
bo los każdego pojedynczego obiektu mógł być bardzo złożony.

41
00:07:12.270 --> 00:07:16.410
Bardzo różne są też historie odzyskiwania tych dzieł sztuki.

42
00:07:16.810 --> 00:07:21.670
Czasem one wymagają wielu procesów formalnych i dyplomatycznych,

43
00:07:21.970 --> 00:07:26.650
ale czasem zdarza się, że chciałoby się powiedzieć, że te prace powracają same

44
00:07:26.650 --> 00:07:30.890
i tak też było w przypadku grafik z kolekcji Cabruna.

45
00:07:30.890 --> 00:07:36.510
Tak, to prawda. Tutaj na tej wystawie właśnie możemy zobaczyć taką niezwykłą kolekcję,

46
00:07:36.610 --> 00:07:39.590
bo aż 26 grafik z kolekcji Cabruna.

47
00:07:39.850 --> 00:07:45.030
One mamy pewność, że pochodzą z tej kolekcji, ponieważ mają taką charakterystyczną suchą pieczęć,

48
00:07:45.550 --> 00:07:47.790
którą były oznaczane grafiki z tej kolekcji.

49
00:07:48.270 --> 00:07:52.390
Na początku 2023 roku, więc bardzo niedawno,

50
00:07:52.530 --> 00:07:56.570
do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zgłosiło się dwóch panów,

51
00:07:56.570 --> 00:08:02.030
z których jeden właśnie historyk sztuki, znawca marszant, drugi kolekcjoner.

52
00:08:02.230 --> 00:08:04.610
Ten kolekcjoner był w posiadaniu grafik.

53
00:08:04.810 --> 00:08:11.530
Kiedy je nabył, skontaktował się z tym drugim panem, który jest znawcą

54
00:08:11.530 --> 00:08:16.130
i on zidentyfikował po prostu te grafiki jako pochodzące z przedwojennych zbiorów gdańskich,

55
00:08:16.230 --> 00:08:17.330
właśnie z kolekcji Cabruna.

56
00:08:17.330 --> 00:08:21.170
I w momencie, kiedy jakby zdali sobie sprawę z tego, co mają w ręku,

57
00:08:21.310 --> 00:08:24.550
postanowili zwrócić to do zbiorów publicznych.

58
00:08:24.770 --> 00:08:29.470
Przyszli z tymi grafikami bezpośrednio do ministerstwa i je przekazali.

59
00:08:29.610 --> 00:08:32.690
Także to jest bardzo taka cenna obywatelska postawa.

60
00:08:32.970 --> 00:08:36.810
Podobnie było też z jednym z obrazów, który mamy na wystawie.

61
00:08:36.890 --> 00:08:40.330
To jest obraz Artura Będrata, Kanał w Nowym Porcie.

62
00:08:40.690 --> 00:08:43.810
Jedno z takich bardziej nowoczesnych dzieł na tej wystawie,

63
00:08:43.810 --> 00:08:48.750
bo to jest obraz z początku XX wieku, w takim stylu trochę impresjonistycznym.

64
00:08:49.410 --> 00:08:52.650
Artur Będrata był malarzem właśnie gdańskim.

65
00:08:52.990 --> 00:08:55.890
Malował dużo widoków gdańska i w przedwojennych zbiorach

66
00:08:55.890 --> 00:08:58.570
z Sztat Muzeum Dancji znajdowało się kilka jego dzieł.

67
00:08:59.230 --> 00:09:01.450
Ten obraz właśnie w czasie wojny zaginął.

68
00:09:01.790 --> 00:09:06.710
I też na początku 2023 roku z kolei do Muzeum Narodowego w Gdańsku

69
00:09:06.710 --> 00:09:11.090
przyszedł pan, też znany miejscowy kolekcjoner, marszant,

70
00:09:11.790 --> 00:09:13.510
który ten obraz kupił.

71
00:09:13.810 --> 00:09:16.290
W każdym razie natrafił na rynku sztuki na ten obraz

72
00:09:16.290 --> 00:09:17.930
i jakby zwrócił uwagę na oznaczenia.

73
00:09:18.070 --> 00:09:21.330
Tam na ramię tego obrazu z tyłu są bardzo wyraźne znaczenia

74
00:09:21.330 --> 00:09:23.910
właśnie przedwojennego Muzeum Miejskiego.

75
00:09:24.190 --> 00:09:27.490
I on ten obraz przyniósł do Muzeum Narodowego w Gdańsku

76
00:09:27.490 --> 00:09:29.090
i przekazał.

77
00:09:29.230 --> 00:09:33.150
Także takie postawy są coraz częstsze i bardzo nas cieszą,

78
00:09:33.250 --> 00:09:35.830
ponieważ świadczą o wzroście świadomości społecznej,

79
00:09:35.990 --> 00:09:39.930
o tym, że coraz bardziej społeczeństwo jest świadome tego,

80
00:09:40.070 --> 00:09:43.250
że te straty wojenne mogą się znaleźć, ciągle się odnajdują,

81
00:09:43.250 --> 00:09:44.490
mogą się znaleźć wszędzie.

82
00:09:45.170 --> 00:09:47.130
Tak naprawdę to jest nasze wspólne dziedzictwo

83
00:09:47.130 --> 00:09:49.430
i właśnie fajnie je oglądać w muzeum.

84
00:09:49.730 --> 00:09:53.550
Wizyta w Kordygardzie na dziewiątej odsłonie wystawy

85
00:09:53.550 --> 00:09:56.790
utracone, odzyskane będzie też wyjątkową okazją,

86
00:09:56.830 --> 00:09:58.590
żeby zobaczyć te grafiki Cabruna.

87
00:09:58.790 --> 00:10:01.690
Jeszcze na chwilę do nich wrócę, ponieważ one na stałe

88
00:10:01.690 --> 00:10:04.050
nie są eksponowane ze względów konserwatorskich.

89
00:10:04.190 --> 00:10:06.330
Tym bardziej Państwa zapraszamy.

90
00:10:06.330 --> 00:10:10.450
A jak wyglądał proces odzyskiwania dzieł, które zostały przekazane

91
00:10:10.450 --> 00:10:14.450
przez Fundację Dziedzictwa Pruskiego Muzeum Narodowemu w Gdańsku?

92
00:10:14.450 --> 00:10:18.570
Pytam o to, by też podkreślić, jak istotne jest bezpośrednie

93
00:10:18.570 --> 00:10:21.370
zaangażowanie pracowników instytucji kultury w ten proces.

94
00:10:21.870 --> 00:10:25.750
Mamy właśnie kilka dzieł też na tej wystawie, grupę dzieł.

95
00:10:25.930 --> 00:10:31.150
Obrazy i jedną rzeźbę, które zostały przekazane w 2010 roku

96
00:10:31.150 --> 00:10:35.230
przez Fundację Pruskiego Dziedzictwa do Muzeum Narodowego w Gdańsku.

97
00:10:35.230 --> 00:10:38.950
Te obrazy zostały jakby zidentyfikowane, odnalezione w ten sposób,

98
00:10:39.090 --> 00:10:44.330
że w 2008 roku muzea właśnie berlińskie opublikowały katalog

99
00:10:44.330 --> 00:10:48.730
takich dzieł, które są pochodzące zapewne z innych muzeów,

100
00:10:48.950 --> 00:10:51.170
właśnie o takiej nieznanej proweniencji.

101
00:10:51.450 --> 00:10:54.910
I tam się znalazły te obiekty i zostały właśnie przez pracowników

102
00:10:54.910 --> 00:10:58.910
Muzeum Narodowego w Gdańsku zidentyfikowane jako obiekty

103
00:10:58.910 --> 00:11:01.810
pochodzące z przedwojennych zbiorów gdańskich.

104
00:11:01.810 --> 00:11:07.130
I to już w wyniku właśnie formalności takich wniosku restytucyjnego.

105
00:11:07.210 --> 00:11:11.290
Jakby zostały te obiekty zwrócone bezpośrednio przez tą fundację.

106
00:11:11.450 --> 00:11:15.270
Prace się odnalazły, natomiast te wojenne losy bardzo często

107
00:11:15.270 --> 00:11:17.450
pozostawiają na nich trwałe ślady.

108
00:11:17.690 --> 00:11:21.090
I pierwszym obrazem, na który zwróciłam uwagę,

109
00:11:21.530 --> 00:11:25.130
był portret rodziny malarza Johanna Karla Szulca.

110
00:11:25.430 --> 00:11:27.090
Niestety niekompletny.

111
00:11:27.090 --> 00:11:33.410
Tak, to jest taki bardzo w ogóle niezwykły obraz, ponieważ jakby w ramie są mniejsze obrazki.

112
00:11:33.690 --> 00:11:36.630
To jest taka kompozycja, można powiedzieć, obrazków w ramie.

113
00:11:36.910 --> 00:11:42.370
W centrum jest matka, dookoła są dzieci i właśnie ten autoportret tego malarza,

114
00:11:42.430 --> 00:11:43.570
ponieważ to jest rodzina malarza.

115
00:11:43.650 --> 00:11:48.190
No i faktycznie jeden portrecik zaginął i jednego syna brakuje.

116
00:11:48.370 --> 00:11:50.190
Także nie wiemy, gdzie on się znajduje.

117
00:11:50.310 --> 00:11:53.090
Może miejmy nadzieję, że kiedyś jeszcze się odnajdzie.

118
00:11:53.590 --> 00:11:57.630
Chociaż on niedobrze mógł też po prostu przepaść, tak po prostu zostać zniszczony

119
00:11:57.630 --> 00:11:59.610
w czasie tych wojennych losów.

120
00:11:59.830 --> 00:12:01.990
Ale w centrum mama, a nie sam malarz.

121
00:12:02.110 --> 00:12:05.910
Tak, to mi się bardzo też osobiście podoba, że jakby sportretował,

122
00:12:06.070 --> 00:12:07.790
to jakby centrum tej rodziny jest matka.

123
00:12:07.890 --> 00:12:09.630
Chociaż faktycznie tych dzieci jest bardzo dużo.

124
00:12:10.930 --> 00:12:13.770
Więc to też charakterystyczne dla tamtych czasów.

125
00:12:14.490 --> 00:12:16.790
Mamy też na wystawie jedną reprodukcję.

126
00:12:17.030 --> 00:12:21.170
W tym przypadku oryginał powinien znajdować się w swoim pierwotnym miejscu.

127
00:12:21.170 --> 00:12:24.170
Fragment ołtarza Bazyliki Mariackiej w Gdańsku.

128
00:12:24.570 --> 00:12:28.330
Jaka jest wojenna historia tego ołtarza?

129
00:12:28.450 --> 00:12:32.490
Na wystawie mamy reprodukcję centralnego obrazu z tego ołtarza.

130
00:12:32.590 --> 00:12:35.330
To jest ołtarz Trójcy Świętej Bractwa Świętego Jerzego,

131
00:12:35.490 --> 00:12:41.010
który w Bazylice Mariackiej znajdował się przez wieki, można powiedzieć.

132
00:12:41.770 --> 00:12:44.270
W czasie II wojny został wywieziony.

133
00:12:44.270 --> 00:12:48.490
Na pewno centralny właśnie obraz i predella zostały wywiezione,

134
00:12:48.810 --> 00:12:50.610
gdzieś ukryte przez Niemców.

135
00:12:50.610 --> 00:12:57.030
Został zidentyfikowany w 1999 roku w Berlinie ten obraz.

136
00:12:57.670 --> 00:13:01.110
Okazało się, że obraz znajduje się w Muzeum w Berlinie,

137
00:13:01.210 --> 00:13:06.290
natomiast predella znajdowała się w innym miejscu.

138
00:13:07.070 --> 00:13:08.910
Zostało to połączone w całość.

139
00:13:09.070 --> 00:13:12.110
I tutaj też sprawa restytucyjna była taka trochę nietypowa,

140
00:13:12.270 --> 00:13:15.670
ponieważ te obiekty były własnością Kościoła Ewangelickiego.

141
00:13:15.670 --> 00:13:25.690
I sprawa restytucyjna wyglądała w ten sposób, że jakby Kościół Ewangelicki Niemiecki przekazał te obiekty bezpośrednio do Kościołu Polskiemu,

142
00:13:25.690 --> 00:13:28.370
czyli one wróciły do Bazyliki Mariackiej w Gdańsku.

143
00:13:28.490 --> 00:13:34.910
Zarówno ten obraz centralny, który przedstawia taką scenę zwaną Pietas Domini,

144
00:13:35.450 --> 00:13:39.430
czyli jest bukojciec trzymający umęczone ciało Chrystusa.

145
00:13:39.670 --> 00:13:41.950
No i właśnie ta deska z predelli.

146
00:13:42.390 --> 00:13:46.490
Natomiast reprodukujemy właśnie ten centralny obraz, który jest bardzo piękny,

147
00:13:46.490 --> 00:13:49.490
ze względów konserwatorskich przede wszystkim.

148
00:13:49.710 --> 00:13:54.410
No i też jakby specyfiki dzieła sakralnego.

149
00:13:54.610 --> 00:14:00.010
Tutaj nawet nie podejmowaliśmy takich prób, żeby przewozić ten otaż na wystawę.

150
00:14:00.450 --> 00:14:06.750
Obiekty z przedwojennych kolekcji gdańskich mogą państwo oglądać w Kortegardzie do końca sierpnia.

151
00:14:07.210 --> 00:14:12.450
Ja zapytam jeszcze, jak wiele takich procesów restytucyjnych toczy się aktualnie?

152
00:14:12.790 --> 00:14:14.750
Żebyśmy też poczuli skalę.

153
00:14:14.750 --> 00:14:20.610
Aktualnie około 180 spraw restytucyjnych w 20 krajach na świecie.

154
00:14:20.830 --> 00:14:27.330
Natomiast już niemal 800 pojedynczych obiektów jest odzyskanych na ten moment w ostatnich latach.

155
00:14:27.450 --> 00:14:34.170
Więc tak jak rozmawiamy tutaj od czterech czy pięciu lat co roku, to ta liczba wzrasta.

156
00:14:34.270 --> 00:14:40.170
Więc to też jest bardzo optymistyczne, bo z tego co pamiętam, to zaczynałyśmy chyba od 600.

157
00:14:40.170 --> 00:14:45.850
Także jest nadzieja, że z każdym rokiem będzie więcej.

158
00:14:46.230 --> 00:14:54.110
I więcej tych niezwykłych historii zaginionych i odnalezionych dzieł sztuki usłyszył państwo podczas piątkowych oprowadzań kuratorskich.

159
00:14:54.210 --> 00:14:59.050
Między innymi Ewy Witkowskiej, która gościła dziś w audycjach kulturalnych. Bardzo dziękuję.

160
00:14:59.050 --> 00:15:07.310
Bardzo dziękuję. Zapraszam państwa na te oprowadzania, jak również zapraszam na takie wspólne moje oprowadzanie z Magdaleną Mielnik,

161
00:15:07.970 --> 00:15:13.010
kustoszką zbiorów właśnie z Muzeum Narodowego w Gdańsku, które odbędzie się 11 lipca.

162
00:15:13.150 --> 00:15:15.410
Taki nasz dwugłos na wystawie.

163
00:15:15.570 --> 00:15:20.430
A poza tym w każdy piątek właśnie oprowadzenie moje albo Agnieszki Popłowskiej-Bednarkiewicz.

164
00:15:20.430 --> 00:15:25.870
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
