WEBVTT

1
00:00:01.460 --> 00:00:05.180
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:06.000 --> 00:00:14.200
Rozpoczynamy audycje kulturalne. To jest podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galent.

3
00:00:14.320 --> 00:00:17.940
Nie wiem, jakie są Wasze skojarzenia, kiedy myślicie o witrażach.

4
00:00:18.080 --> 00:00:22.020
Mnie mówiąc szczerze, przechodzą do głowy takie gry świateł.

5
00:00:22.400 --> 00:00:26.560
Kolorowe światła tańczące po sufitach, po podłogach, po kamiennych posadzkach.

6
00:00:26.760 --> 00:00:29.220
Być może są to też skojarzenia z zabytkami.

7
00:00:29.220 --> 00:00:35.660
Przede wszystkim chyba ze sztuką sakralną, bo też w kościołach i różnych świątyniach witraże pojawiają się najczęściej.

8
00:00:35.780 --> 00:00:44.160
Ale czy w ślad za tymi skojarzeniami idzie jakaś wiedza na temat tego, w jaki sposób witraże powstają, kto je projektuje i jak się o nie dba i konserwuje?

9
00:00:44.220 --> 00:00:50.700
Bo przecież szkło fascynuje wielu, również ze względu na swoją niezwykle kruchą substancję i materię.

10
00:00:50.860 --> 00:00:58.280
O sztuce tworzenia witraży, ale też o historii Polski można dowiedzieć się z wystawy w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej.

11
00:00:58.280 --> 00:01:08.460
Ta wystawa nosi tytuł Światłem malowanie, witraże i mozaiki z krakowskiego zakładu witrażów SG Żeleński 1902-1952.

12
00:01:08.900 --> 00:01:16.200
A ja mam tu wielką przyjemność, że zaproszenie do dzisiejszej rozmowy przyjęła kuratorka tej ekspozycji, pani Danuta Czepczyńska-Kleszczyńska,

13
00:01:16.400 --> 00:01:20.300
która jest badaczką i znawczynią sztuki witrażowej z Krakowa.

14
00:01:20.400 --> 00:01:21.740
Witam w audycjach kulturalnych.

15
00:01:21.840 --> 00:01:22.300
Dzień dobry.

16
00:01:22.300 --> 00:01:28.580
Kiedy rozmawiałyśmy o tym, jak panią przedstawić, stwierdziłyśmy, że warto dodać, że jest pani związana z Krakowem

17
00:01:28.580 --> 00:01:33.960
i napomknęła pani, że również to tłumaczy, dlaczego pani zajęła się zgłębianiem sztuki witrażowej.

18
00:01:34.040 --> 00:01:35.840
I właśnie o to chciałam zapytać.

19
00:01:35.980 --> 00:01:40.420
Dlaczego akurat witraże i jak pani na nie trafiła? Jak ta fascynacja się zaczęła?

20
00:01:40.420 --> 00:01:44.600
Fascynacja zaczęła się od wykładów, których słuchałam jeszcze na studiach.

21
00:01:44.680 --> 00:01:50.360
Wykładów profesora Lecha Kalinowskiego o średniowiecznych witrażach francuskich przede wszystkim.

22
00:01:50.960 --> 00:01:59.200
Potem pojawiła się pierwsza książeczka w mojej bibliotece prywatnej, ofiarowana przez koleżankę ze studiów,

23
00:01:59.400 --> 00:02:03.620
która, proszę pamiętać, do początek lat 70. pojechała do Wiednia.

24
00:02:03.620 --> 00:02:07.040
To było wielkie wydarzenie dla całego mojego roku.

25
00:02:07.320 --> 00:02:14.360
Przywiozła mi małą książeczkę, taki albumik z fotografiami witraży z terenu Austrii.

26
00:02:14.500 --> 00:02:18.020
I to właściwie był taki początek i taki koniec.

27
00:02:18.220 --> 00:02:24.880
Ale gdzieś te witraże w tyle mojej głowy cały czas tkwiły, bo trudno ich, chodząc po Krakowie,

28
00:02:25.500 --> 00:02:32.380
wchodząc do krakowskich kościołów i budowli użyteczności publicznej, witraży nie zauważyć.

29
00:02:32.380 --> 00:02:40.040
Potem profesor Jan Samek poprosił mnie o zinwentaryzowanie secesyjnych witraży w Krakowie.

30
00:02:40.840 --> 00:02:45.660
Przy czym on sam tego tematu nie pociągnął, mówiąc tak potocznie.

31
00:02:45.840 --> 00:02:51.680
Poprzestał na jednym popularnym artykule i nijako ten temat mi odstąpił.

32
00:02:51.840 --> 00:02:56.880
Mnie się wydawało, że właściwie nad czym tutaj się zająć.

33
00:02:56.880 --> 00:03:04.880
I wtedy zaczęłam uważniej się przyglądać witrażom w kościołach i kamienicach krakowskich.

34
00:03:05.680 --> 00:03:10.860
I tak jak wspomniałam w budowlach użyteczności publicznej, okazało się, że jest ich bardzo dużo.

35
00:03:11.100 --> 00:03:15.740
I właściwie nikt się nim do tej pory nie przyglądał.

36
00:03:15.860 --> 00:03:19.000
Co było dla mnie nadzwyczaj zaskakujące.

37
00:03:19.000 --> 00:03:29.880
Niewiele wiadomo było nawet o tych najgłośniejszych witrażach krakowskich, czyli witrażach w kościele Franciszkanów projektowanych przez Stanisława Wyspiańskiego.

38
00:03:29.980 --> 00:03:35.060
Jak się po latach miało okazać, nie wszystkie zaprojektował Stanisław Wyspiański.

39
00:03:35.060 --> 00:03:48.480
Ale w momencie, kiedy zaczęłam poszerzać swoje badania, okazało się, że ten temat jest już zajęty, że zajmuje się nim Krystyna Pawłowska, późniejsza profesor, architekt krajobrazu.

40
00:03:48.640 --> 00:03:59.020
W związku z tym ustąpiłam, zastanowiłam się i stwierdziłam, że jeżeli pani Krystyna Pawłowska zajmuje się tymi witrażami w kamienicach krakowskich,

41
00:03:59.020 --> 00:04:07.300
to może ja się zastanowię, kto je wykonywał. Bo znów okazało się, że to jest jedna biała plama.

42
00:04:07.500 --> 00:04:18.840
Wiadomo było, że w Krakowie działał znakomity krakowski zakład witrażów SG Żeleński, wcześniej Władysława Jakielskiego i Antoniego Tucha i praktycznie niewiele więcej.

43
00:04:18.840 --> 00:04:32.200
Tymczasem okazało się, że tych pracowni było już w okresie międzywojennym znacznie więcej, że praktycznie wszystkie zostały założone przez osoby wcześniej pracujące u Żeleńskiego,

44
00:04:32.720 --> 00:04:44.680
ale dzieje krakowskich pracowni sięgają jeszcze wcześniej, przy czym nazywały się skromnie pracowniami szklarskimi bądź szklarsko-artystycznymi.

45
00:04:44.680 --> 00:04:52.440
Okazało się, że nawet niewiele wiadomo o takiej pracowni, którą prowadził Teodor Zajdzikowski.

46
00:04:52.780 --> 00:05:03.380
Znany był tylko praktycznie z tego, że przeprowadził restaurację średniowiecznych witraży w Kościele Mariackim w Krakowie w latach 80. XIX wieku

47
00:05:03.380 --> 00:05:12.200
i dysponował piecem do wypalania farby na szkle ofiarowanym mu przez Komitet Parafialny Parafii Mariackiej.

48
00:05:12.200 --> 00:05:19.360
W trakcie badań udało mi się trafić do rodziny, do spadkobierców Teodora Zajdzikowskiego.

49
00:05:19.660 --> 00:05:30.100
Zaczął być człowiekiem z krwi i kości, także nie tylko udało się ustalić pewne jego realizacje, teraz już o nim wiadomo znacznie, znacznie więcej o jego pracy,

50
00:05:30.300 --> 00:05:32.180
ale przede wszystkim zobaczyć człowieka.

51
00:05:32.180 --> 00:05:45.380
Wtedy zupełnie inaczej patrzy się na pracę, które wykonał. Udało mi się poznać jego żonę, jego córki, synów, z których niektórzy pracowali z ojcem w pracowni.

52
00:05:45.460 --> 00:05:55.460
Po jego śmierci jeden z synów przejął pracownię, by potem rodzina wydzierżewiała ją właśnie jednemu z pracowników, który wyszedł z krakowskiego zakładu witrażów.

53
00:05:55.460 --> 00:06:11.580
Na przełomie XIX i XX wieku działał też w Krakowie Andrzej Czekajski, szklarz, ale nie byle jaki szklarz, bo właśnie jemu powierzono realizację witraży w nowo zbudowanym kościele w Zakopanem na Krupówkach.

54
00:06:11.760 --> 00:06:19.880
Słynny kościół, w którym są witraże nie przez byle kogo projektowane, bo przez samego Stanisława Bitkiewicza.

55
00:06:19.880 --> 00:06:28.840
Mało kto na nie zwraca uwagę, to są czystej wody witraże w stylu zakopiańskim. Był ich cały komplet teraz od kilkudziesięciu lat.

56
00:06:29.360 --> 00:06:38.320
Dwa z nich, najpiękniejsze, leluje wyrastające z czerpaka, są złożone w skrzyniach i czekają na czas restauracji.

57
00:06:38.320 --> 00:06:49.610
Nie do końca wiadomo w jakim są stanie i wyeksponowania, ponieważ musiały ustąpić miejsca nowym, wykonanym w latach trzydziestych witrażom figuralnym.

58
00:06:50.100 --> 00:07:00.760
Przez pewien czas, pod koniec XIX wieku, pracownie malowania twarzy czy ciał na szkle prowadził uczeń Anamatejki Karol Wawrosz.

59
00:07:00.760 --> 00:07:14.360
Ale generalnie do Krakowa i na teren Galicji sprowadzane były witraże z pracowni austriackich, głównie z Wiednia i z Innsbrucka i z niemieckich, z Monachium.

60
00:07:14.520 --> 00:07:20.820
I w pewnym momencie, w czasie kiedy ruszyły prace związane z restauracją Katedry Wawelskiej,

61
00:07:20.820 --> 00:07:36.140
oburzenie społeczeństwa na sprowadzanie niemieckich witraży sięgnęło z zenitu, była wielka wrzawa do tego stopnia, że pewnych witraży zamówionych i już zrealizowanych we Fryburgu Bryzgowijskim

62
00:07:36.140 --> 00:07:41.460
Komitet Restauracji Katedry nie odważył się sprowadzić do Krakowa.

63
00:07:41.460 --> 00:07:53.020
W tym samym czasie, kiedy trwa awantura o wawelskie witraże, to jest ten czas, kiedy powstają wizyjne kartony Stanisława Wyspiańskiego do Katedry.

64
00:07:53.280 --> 00:07:58.820
Na ten czas przypada założenie Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana.

65
00:07:58.820 --> 00:08:10.080
I ten ruch polegający na propagowaniu idei zrównania sztuki tak zwanej niskiej ze sztuką wysoką, odnowy rzemiosła,

66
00:08:10.320 --> 00:08:14.560
przypada czas założenia Krakowskiego Zakładu Witrażów.

67
00:08:14.700 --> 00:08:22.120
A na ten pomysł nie wiemy, na ile kierowany chęcią podniesienia rangi rzemiosła,

68
00:08:22.120 --> 00:08:29.400
na ile ta idea przyświecała inicjatorowi powstania zakładu, a na ile czysty biznes.

69
00:08:29.680 --> 00:08:35.920
Może tylko dodam, że zakład, o którym pani mówi, ale który jest bohaterem wystawy w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej,

70
00:08:36.000 --> 00:08:39.480
jest nazywany pierwszą polską firmą tworzącą witraże.

71
00:08:39.840 --> 00:08:45.740
Zakładam, że jest trudne do doprecyzowania ze względu na trwający podział na rozbiory.

72
00:08:45.740 --> 00:08:51.960
W przypadku Żeleńskiego czy Krakowskiego Zakładu Witrażów z tym określeniem pierwsza polska nie spotkałam się.

73
00:08:52.140 --> 00:08:58.720
Natomiast zastanowiło mnie to, kiedy przeczytałam w anonsie Franciszka Białkowskiego,

74
00:08:59.420 --> 00:09:04.900
witrażysty warszawskiego i Władysława Skibińskiego, panowie zaczęli działać razem,

75
00:09:05.420 --> 00:09:09.010
określali swoją pracownię jako pierwszą polską.

76
00:09:09.010 --> 00:09:17.130
I to nie jest bez sensu, dlatego że wprawdzie oni nie byli pierwsi na terenie zaboru rosyjskiego

77
00:09:17.130 --> 00:09:21.890
i nie byli pierwszą polską pracownią, no ale taki sobie slogan ukłoni.

78
00:09:22.150 --> 00:09:27.650
Natomiast rzeczywiście Żeleński na terenie Galicji był pierwszą dużą pracownią,

79
00:09:27.710 --> 00:09:31.150
bo tak jak powiedziałam, były pracownie artystyczno-szklarskie.

80
00:09:31.530 --> 00:09:35.790
On był pierwszą, nie tyle on, co Kielski i Tuch, zaraz o nich powiem,

81
00:09:35.790 --> 00:09:41.170
stworzyli pierwszy zakład witrażów. Tu już pojawiają się w nazwie witraże,

82
00:09:41.350 --> 00:09:45.490
tak samo w nazwie pracowni Białkowskiego i Skibińskiego.

83
00:09:45.890 --> 00:09:51.930
Inicjatorem powstania krakowskiego zakładu witrażów był Antoni Tuch, malarz dekoracyjny,

84
00:09:52.150 --> 00:09:57.230
który między innymi malował polichromię według kartonów Jana Matejki

85
00:09:57.230 --> 00:10:00.930
w Kościele Mariackim w Krakowie, ale w wielu, wielu kościołach galicyjskich,

86
00:10:01.010 --> 00:10:04.030
których bardzo dużo wtedy powstawało, głównie w kościołach,

87
00:10:04.030 --> 00:10:11.030
ale też w budynkach użyteczności publicznej i poszukiwał wspólnika do tego interesu.

88
00:10:11.250 --> 00:10:14.370
Sam prowadził zakład malarstwa dekoracyjnego.

89
00:10:14.730 --> 00:10:20.690
I proszę sobie wyobrazić, że współpracę zaprojektował niedawno przybyłemu do Krakowa,

90
00:10:20.850 --> 00:10:26.030
bo mieszkającemu tu od dwóch lat, Stanisławowi Gabrielowi Żeleńskiemu,

91
00:10:26.970 --> 00:10:31.970
który wprawdzie urodził się w Warszawie i jako dziecko przyjechał z rodzicami do Krakowa,

92
00:10:31.970 --> 00:10:36.830
potem wyjechał na studia do Lwowa i w 1900 roku powrócił do Krakowa.

93
00:10:37.170 --> 00:10:44.970
Ale Żeleński, który szukał dla siebie miejsca poza pracą architekta w starostwie powiatowym,

94
00:10:45.250 --> 00:10:52.030
odmówił. Potem chyba tego żałował, tak przynajmniej wynika ze słów jego ciotki Julii Tetmajerowej,

95
00:10:52.170 --> 00:10:57.110
matki Kazimierza Przerwy Tetmajera, macochy malarza Włodzimierza Tetmajera.

96
00:10:57.110 --> 00:11:02.410
Zaproszenie do współpracy przyjął krakowski architekt Władysław Akielski.

97
00:11:02.530 --> 00:11:08.530
Ale jak się wydaje, on tak troszkę stał z boku, bo nawet Wyspiański mówił, że idzie do Tucha,

98
00:11:08.690 --> 00:11:14.330
bo Krakowski Zakład Witrażów zrealizował między innymi według Stanisława Wyspiańskiego

99
00:11:14.790 --> 00:11:19.490
słynny witraż Apollo z Pentany, czyli system słoneczny Kopernika

100
00:11:19.490 --> 00:11:25.730
do gmachu Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego, tam też są polichromie popełnione przez Wyspiańskiego,

101
00:11:26.150 --> 00:11:33.910
bo mamy ten czas, kiedy to podnoszenie rzemiosła artystycznego do rangi sztuki też niesie za sobą

102
00:11:33.910 --> 00:11:40.470
dążenie do tworzenia dzieł całościowych, do wypełniania wnętrz sztuką, do tego,

103
00:11:40.490 --> 00:11:45.310
by człowiek obcował ze sztuką zaklętą w każdym przedmiocie.

104
00:11:45.310 --> 00:11:53.190
W 1905 roku jako taki, jak się wydaje, cichy wspólnik przystąpił do Krakowskiego Zakładu Witrażów

105
00:11:53.190 --> 00:11:56.790
Stanisław Gabriel Żeleński, można powiedzieć nawrócony.

106
00:11:56.970 --> 00:12:03.230
Panowie Ekielski i Tuch ustąpili z końcem 1906 roku.

107
00:12:03.610 --> 00:12:07.570
Wyłącznym właścicielem został Stanisław Gabriel Żeleński

108
00:12:07.570 --> 00:12:16.410
i on wprowadził zakład do nowo zbudowanej siedziby, której to budowę zaczął jeszcze Ekielski z Tuchem,

109
00:12:16.670 --> 00:12:23.350
ale nie doczekali ich ukończenia jako właściciele, przy czym chyba nigdy na to nie zwraca uwagi.

110
00:12:23.850 --> 00:12:25.670
Trudno dostrzec jest.

111
00:12:25.810 --> 00:12:30.110
Ja sama przyznam szczerze, że zauważyłam w 1921 roku dopiero.

112
00:12:30.110 --> 00:12:37.630
Na szczycie fasady jest tarcza, a na tej tarcze inicjały Władysława Ekielskiego i Antoniego Tucha.

113
00:12:37.850 --> 00:12:40.170
T i E splecione ze sobą.

114
00:12:40.370 --> 00:12:45.110
Nie ma tam jeszcze RZ, czyli nie ma Stanisława Gabriela Żeleńskiego.

115
00:12:50.850 --> 00:12:57.490
Co sprawiło, co decyduje tak naprawdę o fenomenie prac, które pozostały po tym zakładzie,

116
00:12:57.550 --> 00:12:59.090
ale też o ich ogromnej popularności?

117
00:12:59.090 --> 00:13:05.130
No domyślam się, że przez to, że był to pierwszy polski zakład, to niejako z całego kraju płynęły zamówienia,

118
00:13:05.350 --> 00:13:09.750
ale myślę, że też te witraże oznaczają się taką wyjątkową dbałością o detale.

119
00:13:09.990 --> 00:13:18.670
Zakład zdominował teren Galicji, ale bardzo mało zleceń przychodziło z Królestwa Polskiego.

120
00:13:18.670 --> 00:13:26.030
Właśnie dlatego, że na terenie Królestwa działała pracownia Franciszka Białkowskiego i Władysława Skipińskiego.

121
00:13:26.030 --> 00:13:30.490
Ona została założona dokładnie wtedy, kiedy powstał Krakowski Zakład Witrażów.

122
00:13:30.810 --> 00:13:35.130
W Krakowie rozpoczęła się działalność zakładu 1 kwietnia,

123
00:13:35.250 --> 00:13:42.930
a w Warszawie Białkowski i Skipiński otworzyli swoją działalność w lipcu 1902 roku.

124
00:13:43.070 --> 00:13:52.110
Działał jeszcze zakład św. Łukasza, prowadzony od lat 70. przez Marię Łubieńską.

125
00:13:52.110 --> 00:13:58.050
Pierwszy witraż wykonał do Katedry Warszawskiej w 1874 roku,

126
00:13:58.150 --> 00:14:01.070
także też miał ze sobą długą tradycję.

127
00:14:01.350 --> 00:14:06.890
Natomiast trochę zleceń przychodziło z obszaru zaboru pruskiego,

128
00:14:07.190 --> 00:14:09.610
czyli dawnego Wielkiego Księstwa Poznańskiego,

129
00:14:09.710 --> 00:14:13.110
ponieważ w Poznaniu nie było polskiej pracowni

130
00:14:13.110 --> 00:14:18.470
i Wielkopolanie uważali za wręcz patriotyczny obowiązek

131
00:14:18.470 --> 00:14:23.510
zwracanie się z propozycjami ozdabiania ich kościołów

132
00:14:23.810 --> 00:14:26.970
do polskich artystów i do polskiego zakładu.

133
00:14:27.070 --> 00:14:32.430
Także jest kilkanaście realizacji z okresu zaborów na terenie Wielkopolski.

134
00:14:32.590 --> 00:14:39.270
Muszę powiedzieć, że od początku zakład realizował projekty znakomitych artystów,

135
00:14:39.270 --> 00:14:45.730
ale ważne jest, by te projekty znakomitych realizowali znakomici rzemieślnicy.

136
00:14:46.030 --> 00:14:51.330
Początkowo Ekielski i Tuch zatrudniali głównie niemieckich rzemieślników,

137
00:14:51.650 --> 00:14:54.670
którzy przysposawiali do pracy polskich.

138
00:14:54.810 --> 00:14:59.290
Także w momencie, kiedy zakład wykupił Stanisław Gabriel Żeleński,

139
00:14:59.590 --> 00:15:04.910
Niemców czy Czechów było już niewielu, natomiast było dużo już sił polskich.

140
00:15:04.910 --> 00:15:11.950
Z kolei do wyrobu mozaiki, która zaczęła być wykonywana w zakładzie w 904 roku,

141
00:15:12.090 --> 00:15:16.110
Żeleński sprowadził z samej Wenecji mistrza Emila Sanzonio.

142
00:15:16.570 --> 00:15:22.930
I w momencie, kiedy doszło do poświęcenia siedziby zakładu na początku 908 roku,

143
00:15:23.350 --> 00:15:27.350
poświęcenie to odbywało się przy pięknej mozaice

144
00:15:27.350 --> 00:15:31.990
przedstawiającej Matkę Boską, Królową Korony Polskiej.

145
00:15:31.990 --> 00:15:37.410
Mozaikę zaprojektował Stefan Matejko, bratanek Jana Matejki,

146
00:15:37.810 --> 00:15:40.390
a wykonał właśnie Emil Sanzonio.

147
00:15:40.490 --> 00:15:45.370
Teraz tę mozaikę można oglądać w kurii biskupiej w Katowicach,

148
00:15:45.630 --> 00:15:51.330
bo ona w 1929 roku została kupiona przez ówczesnego biskupa katowickiego.

149
00:15:52.010 --> 00:15:58.970
Także chciałabym tutaj mocno zaakcentować, jak niesłychanie ważna jest rola wykonawcy,

150
00:15:58.970 --> 00:16:05.050
bo to ostatecznie on dba o nadanie ostatecznego kształtu,

151
00:16:05.050 --> 00:16:08.090
oczywiście pod nadzorem projektanta.

152
00:16:09.070 --> 00:16:13.450
Niektórzy artyści, malarze projektujący witraże, czy architekci

153
00:16:13.450 --> 00:16:19.170
sami zwracali uwagę na to, że co innego jest położyć kolor na papierze,

154
00:16:19.330 --> 00:16:23.730
a co innego jest zobaczyć ten kolor na szkle.

155
00:16:23.730 --> 00:16:30.090
Że niesłychanie trudny jest dobór szkła i to zobaczenie,

156
00:16:30.480 --> 00:16:36.710
jak kolor szkła zagra w momencie, kiedy przejdzie przez nie światło.

157
00:16:36.830 --> 00:16:43.210
I stąd w chwili, kiedy zakład objęła po śmierci swojego męża w 1914 roku,

158
00:16:43.250 --> 00:16:50.190
Iza Żeleńska, niesłychanie doceniana była przez artystów jej rola w doborze szkieł.

159
00:16:50.190 --> 00:16:55.350
Dopytam o samą konstrukcję wystawy tutaj, w Muzeum w Warszawie,

160
00:16:55.410 --> 00:16:56.290
ale zresztą nie tylko.

161
00:16:56.430 --> 00:16:58.930
Myślę, że w ogóle różne próby prezentowania,

162
00:16:59.030 --> 00:17:02.910
czy przybliżania sztuki tworzenia witraży jest nie lada wyzwaniem,

163
00:17:03.090 --> 00:17:06.670
dlatego że przecież to są takie dzieła sztuki,

164
00:17:07.030 --> 00:17:10.190
które są zaprojektowane często do konkretnych miejsc,

165
00:17:10.430 --> 00:17:12.670
które my mamy oglądać w kościołach,

166
00:17:12.830 --> 00:17:14.350
w budynkach użyteczności publicznych,

167
00:17:15.050 --> 00:17:16.450
w budynkach zabytkowych.

168
00:17:16.450 --> 00:17:21.130
Tymczasem przeniesienie ich na wystawę ze względu na ich również kruchą konstrukcję,

169
00:17:21.170 --> 00:17:22.770
to też jest niełatwa sprawa.

170
00:17:22.910 --> 00:17:26.190
Dodatkowo zaprezentowanie ich tak, żeby one nadal zachwycały.

171
00:17:26.310 --> 00:17:27.410
To jest bardzo trudne.

172
00:17:27.770 --> 00:17:30.350
Zacznę może od kartonów i projektów.

173
00:17:31.250 --> 00:17:34.510
Zachowało się ich niewiele, szczególnie kartonów,

174
00:17:34.590 --> 00:17:37.590
bo zostały w dużej części zniszczone,

175
00:17:37.710 --> 00:17:39.110
te, które były w zakładzie.

176
00:17:39.290 --> 00:17:42.450
Albo w chwili objęcia go przymusowym zarządem,

177
00:17:42.450 --> 00:17:44.630
albo w chwili upaństwowienia.

178
00:17:44.730 --> 00:17:48.590
W każdym razie świadkowie mówili o paleniu kartonów,

179
00:17:48.910 --> 00:17:50.810
których było mnóstwo w zakładzie.

180
00:17:50.910 --> 00:17:53.950
Dosłownie wypełniały każdy skrawek powierzchni.

181
00:17:54.110 --> 00:17:56.590
Niektóre kartony trafiały do artystów

182
00:17:56.990 --> 00:18:00.870
i teraz pojawiają się w handlu antykwarycznym.

183
00:18:01.050 --> 00:18:03.930
Parę lat temu Muzeum Narodowe w Krakowie

184
00:18:03.930 --> 00:18:07.750
szczęśliwie zakupiło na przykład kartony Jana Bukowskiego

185
00:18:07.750 --> 00:18:10.930
do kościoła jezuitów w Krakowie.

186
00:18:11.090 --> 00:18:13.030
Pojawiają się też witraże,

187
00:18:13.290 --> 00:18:15.950
ale pokazanie, szczególnie kartonów,

188
00:18:16.070 --> 00:18:19.150
bo co innego, projekt, projekty to jest niewielki format,

189
00:18:19.310 --> 00:18:22.110
to jest przeważnie skala 1 do 10, 1 do 20.

190
00:18:22.810 --> 00:18:25.990
Kartony powinny być w skali 1 do 1,

191
00:18:26.430 --> 00:18:28.050
więc to jest wielkość.

192
00:18:28.470 --> 00:18:31.610
Często te zachowane nie są w najlepszym stanie,

193
00:18:31.830 --> 00:18:34.730
ponieważ one służyły roboczo.

194
00:18:34.730 --> 00:18:37.610
I też jest pytanie, jak je pokazywać,

195
00:18:37.710 --> 00:18:39.230
dlatego że mamy do czynienia

196
00:18:39.230 --> 00:18:41.670
z określoną wysokością sali na przykład

197
00:18:41.670 --> 00:18:44.990
i nie możemy pokazać kartonu,

198
00:18:45.090 --> 00:18:47.410
który był przeznaczony do okna w kościele,

199
00:18:47.690 --> 00:18:49.870
który jest na pewnej wysokości

200
00:18:49.870 --> 00:18:54.190
i artysta projektujący miał doskonałą świadomość tego,

201
00:18:54.390 --> 00:18:58.450
że oglądany będzie witraż z poziomu posadzki,

202
00:18:58.650 --> 00:19:02.330
a my go pokazujemy na wprost oczu oglądającego,

203
00:19:02.330 --> 00:19:04.890
więc tu też mogą być pewne sytuacje,

204
00:19:05.010 --> 00:19:08.190
kiedy pomyślimy, że coś z proporcjami może jest nie tak.

205
00:19:08.510 --> 00:19:10.950
Także musimy oglądając brać poprawkę,

206
00:19:11.070 --> 00:19:15.330
do jakiego miejsca przeznaczenia karton był projektowany.

207
00:19:15.490 --> 00:19:17.810
Z kolei, jeżeli chodzi o witraże,

208
00:19:17.890 --> 00:19:19.650
nie mogliśmy oczekiwać,

209
00:19:19.790 --> 00:19:24.210
że włodarze kościołów zdecydują się na demontaż witraży.

210
00:19:24.350 --> 00:19:28.030
Wiadomo, że to się zawsze wiąże z ryzykiem uszkodzenia.

211
00:19:28.030 --> 00:19:33.550
Podobnie właściciele kamienic czy budynków użyteczności publicznej,

212
00:19:33.730 --> 00:19:36.930
gdzie są witraże często w mniejszym formacie,

213
00:19:37.050 --> 00:19:38.790
ale zawsze jest to pewne ryzyko.

214
00:19:38.950 --> 00:19:42.610
Także te witraże, które zostały pokazane na wystawie,

215
00:19:42.730 --> 00:19:45.390
też oświetlone sztucznym światłem,

216
00:19:45.530 --> 00:19:49.070
podczas gdy naprawdę witraż jest przecież stworzony po to,

217
00:19:49.130 --> 00:19:51.550
żeby te światła żyły w nim,

218
00:19:51.750 --> 00:19:54.790
żeby o każdej porze dnia, o każdej porze roku.

219
00:19:54.790 --> 00:19:57.010
Inaczej witraż wyglądał.

220
00:19:57.150 --> 00:20:00.590
Tutaj jest jednolite oświetlenie sztuczne.

221
00:20:00.710 --> 00:20:03.550
Taki zabieg oświetlenia światłem zmiennym

222
00:20:03.550 --> 00:20:06.190
został wykonany na przepięknej wystawie

223
00:20:06.190 --> 00:20:09.650
pokazującej polskie witraże średniowieczne,

224
00:20:09.890 --> 00:20:11.230
która miała to nieszczęście,

225
00:20:11.290 --> 00:20:14.430
że była otwarta tuż przed wybuchem pandemii

226
00:20:14.430 --> 00:20:19.070
i w związku z tym niewiele osób zdołowało ją obejrzeć,

227
00:20:19.130 --> 00:20:21.870
a była naprawdę ze wszechmiar interesująca.

228
00:20:22.070 --> 00:20:24.170
Witraże, jak ja mówię, żywe witraże,

229
00:20:24.170 --> 00:20:26.170
które pokazujemy na tej wystawie,

230
00:20:26.270 --> 00:20:28.170
to są głównie niewielkie formy,

231
00:20:29.210 --> 00:20:31.430
głównie oświetlone światłem sztucznym,

232
00:20:31.570 --> 00:20:32.290
ale nie wszystkie,

233
00:20:32.450 --> 00:20:34.830
bo na przykład jak popatrzymy na ten witraż,

234
00:20:35.090 --> 00:20:37.270
który jest naprawdę, proszę mi wierzyć, piękny

235
00:20:37.270 --> 00:20:40.530
i jeszcze będę prosiła o inną jego ekspozycję,

236
00:20:40.650 --> 00:20:42.370
on przedstawia orła białego,

237
00:20:42.510 --> 00:20:43.930
którego my w ogóle nie widzimy.

238
00:20:44.130 --> 00:20:48.330
To jest witraż, który razem z ramą okienną

239
00:20:48.690 --> 00:20:50.190
został zdemontowany.

240
00:20:50.190 --> 00:20:54.450
Był nad wejściem do klasztoru zmartwychwstańców w Krakowie

241
00:20:54.450 --> 00:20:55.830
przy ulicy Łobzowskiej

242
00:20:55.830 --> 00:20:58.190
i szczęśliwie nie został uszkodzony,

243
00:20:58.290 --> 00:21:01.650
tylko wyjęty, ponieważ zastąpiono okno,

244
00:21:01.790 --> 00:21:04.450
oknem, eurooknem szczelnym,

245
00:21:04.870 --> 00:21:08.670
a ten witraż znalazł schronienie na strychu kościernym,

246
00:21:08.790 --> 00:21:11.470
dlatego mógł się pojawić na tej wystawie.

247
00:21:11.470 --> 00:21:15.510
Wchodząc, zwraca uwagę witraż 1903 roku,

248
00:21:15.670 --> 00:21:18.310
przedstawiający króla Zygmunta Starego

249
00:21:18.310 --> 00:21:20.470
i świętego Jana Ewangelistę.

250
00:21:21.430 --> 00:21:22.710
On też jest w ramie okiennej.

251
00:21:23.150 --> 00:21:27.370
To był prezent dla architekta Jana Sass Zubrzyckiego.

252
00:21:27.610 --> 00:21:31.450
Najpierw znajdował się w krakowskim domu Zubrzyckiego,

253
00:21:31.590 --> 00:21:33.410
potem pojechał z nim do Lwowa

254
00:21:33.410 --> 00:21:36.910
i wtedy, w 1913 roku,

255
00:21:36.970 --> 00:21:38.850
witraż jest, nie wiem, czy powiedziałam, z 1903,

256
00:21:39.250 --> 00:21:43.830
a w 1913, kiedy Zubrzycki zamieszkał we Lwowie,

257
00:21:44.050 --> 00:21:47.470
zwrócił się do zakładu krakowskiego,

258
00:21:47.670 --> 00:21:50.470
wtedy już należącego do Żeleńskiego,

259
00:21:50.590 --> 00:21:52.410
a wykonywał go ekielski tuch,

260
00:21:52.650 --> 00:21:54.470
zwrócił się o wprawienie,

261
00:21:54.790 --> 00:21:56.570
w takie oszklenie ołowiowe

262
00:21:56.570 --> 00:21:59.590
i w ramie okiennej pojawił się w oknie

263
00:21:59.590 --> 00:22:01.570
nowego domu architekta.

264
00:22:01.570 --> 00:22:04.010
Obok dolny, mały witrażek

265
00:22:04.010 --> 00:22:07.210
przedstawia wieżę kościoła Karmelitów

266
00:22:07.210 --> 00:22:08.850
na Piasku w Krakowie.

267
00:22:08.970 --> 00:22:12.850
To znów jest ciekawa realizacja z lat 30.,

268
00:22:12.850 --> 00:22:15.970
ale według projektu Franciszka Mączyńskiego,

269
00:22:16.230 --> 00:22:19.510
architekta, związanego z zakładem od samego początku,

270
00:22:19.970 --> 00:22:21.750
i kartony do witraży,

271
00:22:22.550 --> 00:22:25.250
13 witraży, ale mniej tych kartonów mamy,

272
00:22:25.430 --> 00:22:27.110
są na ścianie obok.

273
00:22:27.490 --> 00:22:30.250
Jak słyszycie, za każdym witrażem

274
00:22:30.250 --> 00:22:31.530
kryje się historia.

275
00:22:32.150 --> 00:22:34.190
Myślę, że to, co jest warte zapamiętania

276
00:22:34.190 --> 00:22:35.770
przed wizytą w Muzeum Architek

277
00:22:35.770 --> 00:22:37.910
diecezji warszawskiej, to to, żeby patrzeć

278
00:22:37.910 --> 00:22:39.870
nie tylko na sam witraż,

279
00:22:39.990 --> 00:22:42.150
ale też na to, jak on jest wyeksponowany,

280
00:22:42.250 --> 00:22:43.650
bo to, że one znajdują się

281
00:22:43.650 --> 00:22:45.910
w oryginalnych ramach okiennych,

282
00:22:46.290 --> 00:22:47.750
ich historia, także miejsce,

283
00:22:47.810 --> 00:22:49.290
z którego one przybyły,

284
00:22:49.630 --> 00:22:52.170
także robią naprawdę duże wrażenie.

285
00:22:52.330 --> 00:22:53.430
Zresztą, jak cała reszta

286
00:22:53.430 --> 00:22:55.490
ekspozycji Światłem Malowanie,

287
00:22:55.730 --> 00:22:57.450
witraże i mozaiki z krakowskiego

288
00:22:57.450 --> 00:23:00.070
zakładu witrażów SG Żeleński

289
00:23:00.070 --> 00:23:04.310
1902-1952, o którym opowiadała

290
00:23:04.310 --> 00:23:06.290
dzisiaj kuratorka tej ekspozycji,

291
00:23:06.430 --> 00:23:08.450
pani Danuta Czapczyńska-Kleszczyńska.

292
00:23:08.570 --> 00:23:10.370
Bardzo pani dziękuję za rozmowę.

293
00:23:10.410 --> 00:23:11.890
Bardzo dziękuję za zaproszenie.

294
00:23:11.890 --> 00:23:15.170
Audycje kulturalne

295
00:23:15.170 --> 00:23:17.150
w dobrym tonie