WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.090
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.430 --> 00:00:14.170
Bardzo się cieszę, że się słyszymy, bo to oznacza, że rozpoczynamy kolejne spotkanie w audycjach kulturalnych w podcaście Narodowego Centrum Kultury.

3
00:00:14.350 --> 00:00:19.990
Ja się nazywam Aleksandra Galant i będę miała dzisiaj ogromną satysfakcję zabrać Was w podróż.

4
00:00:20.070 --> 00:00:24.350
Kiedy myślimy o podróżach, najczęściej myślimy o ich celu, o miejscu, do którego zmierzamy.

5
00:00:24.350 --> 00:00:32.130
Natomiast dzisiaj skupimy się zdecydowanie bardziej na tym, w jaki sposób do tego miejsca będziemy próbowali się dostać i jaki ta droga będzie miała charakter.

6
00:00:32.270 --> 00:00:36.770
Postawimy na stare, sprawdzone od wieków rozwiązanie, mianowicie na kolej żelazną.

7
00:00:36.950 --> 00:00:42.550
Będzie to też podróż w czasie, dlatego że cichą bohaterką dzisiejszego spotkania jest książka.

8
00:00:42.670 --> 00:00:47.230
To jest zbiór opowiadań Stefana Grabińskiego pod tytułem Demon ruchu.

9
00:00:47.310 --> 00:00:52.610
Opowiadania zostały opublikowane w 1919 roku, więc już trochę czasu temu.

10
00:00:52.610 --> 00:00:59.470
Natomiast została przypomniana i wznowiona przez wydawnictwo Dwie Siostry w serii Świeżym Okiem.

11
00:00:59.770 --> 00:01:01.510
Książka jest przepięknie wydana.

12
00:01:01.750 --> 00:01:09.210
Jej bardzo ważnym elementem są ilustracje rity kaczmarskiej, które dynamizują jeszcze bardziej treść książki.

13
00:01:09.430 --> 00:01:13.590
Żeby dowiedzieć się więcej o Demonie Ruchu, ale i samym Stefanie Grabińskim,

14
00:01:13.590 --> 00:01:20.790
postanowiłam zaprosić do naszej rozmowy autorkę posłowia, literaturoznawczynię i pisarkę związaną z Uniwersytetem Warszawskim,

15
00:01:20.930 --> 00:01:22.750
panią doktor Elizę Gącką.

16
00:01:22.850 --> 00:01:24.530
Bardzo się cieszę, że będziemy rozmawiać.

17
00:01:24.770 --> 00:01:25.630
Też się cieszę.

18
00:01:25.630 --> 00:01:30.510
Postanowiłam przełamać swój opór i wstyd i jeszcze zanim włączyłyśmy mikrofony,

19
00:01:30.530 --> 00:01:38.310
przyznałam się do tego, że dla mnie publikacja wydawnictwa Dwie Siostry była pierwszym kontaktem z twórczością Stefana Grabińskiego,

20
00:01:38.470 --> 00:01:43.470
ale mówię o tym również po to, żeby z zupełnym spokojem i czystym sumieniem powiedzieć,

21
00:01:43.630 --> 00:01:45.910
że jest to przygoda ze wszechmiar fascynująca.

22
00:01:45.990 --> 00:01:50.470
Ja jestem pod ogromnym wrażeniem tych opowiadań, które są unikatowe z wielu powodów.

23
00:01:50.470 --> 00:01:56.470
Ja oczywiście będę dopytywała o te elementy, które sobie wynotowałam, jednak jestem ciekawa tej perspektywy literaturoznawczej.

24
00:01:57.070 --> 00:02:02.570
Co decyduje o tym, że do tych opowiadań warto jest wracać? Co czyni je wyjątkowymi, unikatowymi?

25
00:02:02.670 --> 00:02:06.670
To jeśli chodzi o samego Grabińskiego, bo oczywiście Grabiński też bywa różny,

26
00:02:06.910 --> 00:02:13.710
chociaż myślę, że zwolennicy jego twórczości mają frajdę w związku z lekturą nie tylko Demona Ruchu,

27
00:02:13.770 --> 00:02:17.590
ale myślę, że też późniejszych rzeczy, a bo tych wcześniejszych nie jest tak znowu wiele.

28
00:02:17.590 --> 00:02:25.610
Demon rzeczywiście się ukazał w XIX. My się w zasadzie odwołujemy, tak zresztą i Paweł Dunin-Wąsowicz wydając swoją edycję Demona

29
00:02:25.610 --> 00:02:28.670
i też siostry wydając swoją edycję Demona.

30
00:02:28.790 --> 00:02:37.630
Odwołujemy się do tego wydania z XXII, nieco większego już, aczkolwiek ciągle ten zestaw tekstów jest jakoś za każdym razem ostukiwany

31
00:02:38.250 --> 00:02:42.930
co do tego, czy na przykład ten Gramy, Szatery się pojawią, czy się nie pojawią.

32
00:02:42.930 --> 00:02:50.530
Tutaj mamy jeszcze przypowieść o Krecie Tunelowym, bardzo ciekawy tekst, mówię tutaj, czyli w tym wydaniu, do którego dopisywała my swoje posłowie.

33
00:02:50.610 --> 00:02:58.410
Dlaczego Grabiński? Z jednej strony można powiedzieć, że my nie mieliśmy znowu aż tak wielkiego szczęścia w literaturze polskiej do literatury grosy.

34
00:02:58.490 --> 00:03:00.630
Tego wcale nie jest tak znowu dużo.

35
00:03:00.630 --> 00:03:09.790
Oczywiście Grabiński jest łużnikiem takiego jednego bardzo charakterystycznego typka, pisarza Edgara Alana Poe'u, Velpoego.

36
00:03:10.010 --> 00:03:15.830
I to nie jest tak, że Grabiński jest absolutnie samoswój, a jednocześnie jest absolutnie samoswój.

37
00:03:15.930 --> 00:03:22.370
To znaczy mówię coś takiego, co sobie przeczy na jednej linii, być może kolejowej, ale też nie mówię zupełnie bez sensu,

38
00:03:22.370 --> 00:03:31.490
dlatego, że Grabiński ma szczególną wrażliwość literacką, to znaczy ten jego zmysł grozy, ale też jego i tutaj wchodzimy na jeszcze troszeczkę inne piętro, zmysł metafizyczny.

39
00:03:31.590 --> 00:03:37.450
Ta metafizyka, która jest oczywiście taka bezpośrednio dla czytelników demona ruchu utopiona w tej kolei,

40
00:03:37.570 --> 00:03:47.390
to znaczy w tym znikaniu, w tych przepoczwarzeniach, w tym, że nie wiem, mamy ten ślepy tor, mamy też te wszystkie stany obłędne i paraobłędne,

41
00:03:47.390 --> 00:03:52.510
które musimy sobie jakoś w ogóle postawiać w głowie, co się tutaj dzieje, nie? Głuchą przestrzeń, fantastyczną.

42
00:03:52.630 --> 00:03:59.390
Nie wiem, czy nie najlepsze opowiadanie na nim, konkurujące co najmniej ze ślepym torem, które nam mówi o tych asocjacjach przeciwnych, dźwiękowo-metafizycznych.

43
00:04:00.050 --> 00:04:05.390
A z drugiej strony jest też jakiś taki poziom, który jest poziomem nawet, nie wiem, czy by go określić alchemicznym,

44
00:04:06.210 --> 00:04:13.550
myślę, że jeszcze troszeczkę inaczej trzeba by było, ale taki poziom, który jest jakimś w ogóle poziomem koncepcji, czy koncypowania Grabińskiego co do świata.

45
00:04:13.550 --> 00:04:19.510
I tutaj każdy autor grozy, mimo tego, że literatura grozy jest dość poważnie gatunkowa,

46
00:04:19.610 --> 00:04:23.970
że w przeciwieństwie do różnych takich rzeczy, które mogą się uchylać od tej gatunkowości,

47
00:04:24.090 --> 00:04:29.710
to grozę jednak postrzegamy, tak jak różne inne jej odmiany i różne inne późniejsze jej wykwity jako gatunkowe,

48
00:04:30.170 --> 00:04:35.870
to mimo wszystko w Grabińskim jest coś szczególnego, pewnie zaraz dojdziemy jeszcze do tego, co jest tutaj takiego szczególnego,

49
00:04:36.030 --> 00:04:43.030
ale broniłabym mimo wszystko jego wyjątkowości mimo dużej skali inspiracji w związku z literaturą europejską i nie tylko.

50
00:04:43.030 --> 00:04:50.030
Zaczęłam naszą rozmowę od pytania o wyjątkowość opowiadań Grabińskiego, które zostały wznowione przez wydawnictwo Dwie Siostry,

51
00:04:50.110 --> 00:04:56.270
a w czasie czytania książki zaczęłam zadawać sobie pytanie o to, co tak wyjątkowego i fascynującego jest w kolei.

52
00:04:56.410 --> 00:05:03.810
Czy było dla Grabińskiego w kolei, że on ten kolejowy świat wykorzystał jako tło i niezbywalny element każdego z tych opowiadań

53
00:05:03.810 --> 00:05:11.050
i wielu bohaterów jego opowiadań fascynuje się ruchem, fascynuje się pędem, przestrzenią za element absolutnie zbędny,

54
00:05:11.550 --> 00:05:17.450
uznając wszystkich ludzi, którzy się pojawiają, za tych, którzy przeszkadzają, którzy są męczący, którzy są niepotrzebni.

55
00:05:17.490 --> 00:05:20.710
Jakby jest ta fascynacja koleją jako taką.

56
00:05:20.990 --> 00:05:22.730
Tak, no to jest oczywiście demon ruchu.

57
00:05:22.870 --> 00:05:26.390
Tutaj sam Grabiński ma różne fascynacje później, które już nie są.

58
00:05:26.390 --> 00:05:33.290
Ja nie twierdzę, że biograficznie nie są kolejowe, bez przesady, a myślę, że kiedy ktoś się zafascynuje koleją, to ma już tego bakcyla do końca życia.

59
00:05:33.410 --> 00:05:40.010
To krąży i tego Grabińskiego, który biograficznie, to jest bardzo ciekawe, charakterystyczne zresztą.

60
00:05:40.130 --> 00:05:49.510
Że ci ludzie, którzy są, to podobnie z Bergsonem i z paroma innymi takimi, którzy są od tej siły, od tej woli, od tego pędu, od tego trzasku.

61
00:05:49.690 --> 00:05:52.650
To nie jest bezwyjątkowe, ale takie mam w tej chwili skojarzenie.

62
00:05:52.650 --> 00:05:54.590
Czy pod taką sugestią siedzę tutaj.

63
00:05:54.910 --> 00:06:01.370
Oni bywają po prostu nieprawdopodobnie mikrej postury, postury takiej fizyczno-psychicznej.

64
00:06:01.530 --> 00:06:09.950
To znaczy Grabiński, ten skromny nauczyciel, podobnie jak Bruno Schulz, po którym by się w zasadzie kompletnie nie można było spodziewać tego typu pędu wyobraźni.

65
00:06:10.070 --> 00:06:14.670
Bo to była osoba, która zupełnie jakby, jeśli ktoś by go sobie przedstawiał, jak nie wiem, maszynistę Grota.

66
00:06:14.990 --> 00:06:16.790
To jest absolutnie odwrotna persona.

67
00:06:16.790 --> 00:06:24.210
To znaczy, to jest taka persona z pozoru drastycznie poukładana, która sobie wychodzi na stację i sobie marzy i sobie projektuje.

68
00:06:24.330 --> 00:06:26.870
Nie mówię, że nie ma do czynienia z tym medium kolei.

69
00:06:27.030 --> 00:06:29.590
Ma, tylko że no nie siedzi w środku tego wszystkiego.

70
00:06:29.830 --> 00:06:31.570
Wszystko to jest dziełem wyobraźni.

71
00:06:31.650 --> 00:06:34.210
Nawet to nie jest dziełem bezpośredniej zależności biograficznej.

72
00:06:34.210 --> 00:06:39.750
Aczkolwiek tak, jak już przytaczałam na spotkaniu, które mieliśmy z Pawłem Duninem Wąsowiczem, on potrafił sobie ustawiać.

73
00:06:39.810 --> 00:06:44.310
Nie, on miał na przykład fiksację też na matryce kolei, żeby sobie to ustawiać, nie wiem, projektować.

74
00:06:44.430 --> 00:06:53.310
Miał te swoje elementy, to znaczy krótko mówiąc, potrafił to sobie rozgrywać wyobraźniowo nawet na takim materiale materialnym, to znaczy na tych wagonikach malutkich i tak dalej.

75
00:06:53.310 --> 00:07:02.450
Ale to, co jest tutaj najważniejsze, to jest jakaś tęsknota za jakąś formą transgresji, te przekroczenia, wielorakiego przekroczenia.

76
00:07:02.570 --> 00:07:05.490
To znaczy tego przekroczenia tych ludzi, którzy nas krępują, to jedno.

77
00:07:06.010 --> 00:07:11.130
Przekroczenia jakichś limitów czasowo-wyobraźniowych, wskoczenia w jakiś inny wymiar.

78
00:07:11.250 --> 00:07:18.370
Ta tęsknota oczywiście bywa tęsknotą autodestrukcyjną, bo ta tęsknota bywa tęsknotą za śmiercią, za jakąś formą nirwany kolejowej.

79
00:07:18.370 --> 00:07:29.290
Takie rzeczy też się dzieją przecież w demonie ruchu. W demonie ruchu my po prostu już tak trochę gubimy nie tylko buty w pogoni za demonem ruchu, ale w ogóle gubimy poczucie, gdzie my tak naprawdę stoimy w pewnym momencie, nie?

80
00:07:29.450 --> 00:07:37.130
Natomiast jest to bardzo ciekawe i ciekawe jest to, że to nie jest tylko i wyłącznie domy na wyobraźni samego Grabińskiego.

81
00:07:37.290 --> 00:07:46.010
Szulcowi się udzieliła ta kolej. Ta odnoga, powiedzmy boczna odnoga czasu szulcowska jest zadłużona wyobraźnią w ślepym torze Grabińskiego.

82
00:07:46.010 --> 00:07:53.530
W ogóle kolej, pociąg jako medium, może nieprzypadkowo jednak mówię medium, bo tutaj rzeczywiście jest jakieś jednanie światów się tutaj dokonuje.

83
00:07:53.690 --> 00:08:03.870
Jako z jednej strony symboli figura pędu, ale też jako symboli figura i środowisko przemiany jest w ogóle w literaturze nie tylko polskiej absolutnie obecny.

84
00:08:04.170 --> 00:08:11.930
Już nie mówiąc o tym, że ludzie, którzy mieli rzeczywiście w swoich rodzinach, jak chociażby, nie wiem, Kazimierz Wierzyński, o którym też żeśmy z Duninem rozmawiali,

85
00:08:11.930 --> 00:08:20.250
ale też malarz Wojciech Weiss, którzy mieli zawiadowców stacji w swojej biografii, oni patrzą na pociąg jako na miejsce szczególne.

86
00:08:20.410 --> 00:08:25.370
To nie o to chodzi, że to jedzie. Jedzie wiele innych środków transportu.

87
00:08:25.670 --> 00:08:36.330
Chodzi o to, że pociąg jest szczególnym miejscem i przygody metafizyczne w pociągu są wpisane w samą kolej, od kiedy ta kolej została poddana refleksji.

88
00:08:36.330 --> 00:08:45.450
A pęd, czy to jest Alain Vital Bergsonowski, który akurat znajduje dla siebie tutaj łożysko, czy to jest pęd wedle Grabińskiego, czy to jest...

89
00:08:45.450 --> 00:08:49.250
Ten demon ruchu mogłoby się nazywać w sumie demonem pędu też przecież.

90
00:08:49.410 --> 00:08:58.270
Ta zasada ruchu jest tutaj czymś szczególnym. Ten uwiedziony nią Tadeusz Szygoń, który jedzie i nie wiadomo w ogóle gdzie on jedzie i gdzie on te bilety kupuje w sumie jak najdalej.

91
00:08:58.270 --> 00:09:06.050
To ten pociąg jest takim jego dybukiem. On na prostu siedzi, siedzi, on wchodzi w to wszystko i on ulega jakiemuś specyficznemu zatraceniu.

92
00:09:06.250 --> 00:09:13.510
I Grabiński nam daje to zrozumienie jednak, że jakkolwiek tego świata, bo on później przecież pisał i o żywiole ognia, no pisał różne rzeczy.

93
00:09:13.650 --> 00:09:18.270
To nie tylko pisał o kolei. Pisał rzeczy z pogranicza życia, jawy, snu i grozy.

94
00:09:18.630 --> 00:09:27.370
Natomiast, że jednak to, że pociąg jest szczególnym siedliskiem takich gruz i przeobrażeń i wyzwoleń jakichś metafizycznych, to jest pewne.

95
00:09:27.370 --> 00:09:28.490
A to nie tylko on tak miał.

96
00:09:34.370 --> 00:09:43.010
Są to powieści grozy, tak jak pani wspomniała, taki gatunek szczególny i nieprzesadnie rozwinięty w polskiej literaturze, zwłaszcza tamtego okresu.

97
00:09:43.090 --> 00:09:51.430
Wydaje mi się, że tej grozy opowiadania nabierają również ze względu na sposób przedstawiania samych pociągów, zwłaszcza tej lokomotywy, która błyska oczami,

98
00:09:51.610 --> 00:09:56.110
która jest porównywana czasami do cyklopa, która jest bestią, żelaznym demonem.

99
00:09:56.110 --> 00:10:06.490
Ale w odniesieniu do tego, o czym pani mówiła przed chwilą, pomyślałam, że pociąg jako miejsce pewnego zakrzywienia czasu i przestrzeni, jakiejś takiej wyrwy w tej linearnej rzeczywistości,

100
00:10:06.550 --> 00:10:09.990
w bardzo charakterystyczny sposób w tych opowiadaniach wpływa na bohaterów.

101
00:10:10.070 --> 00:10:19.230
Oni tam doświadczają bardzo specyficznej przemiany, zwłaszcza jeden z bohaterów, który na co dzień jest człowiekiem niewyróżniającym się, raczej nieśmiałym i niepewnym.

102
00:10:19.230 --> 00:10:25.330
Zyskuje pełnię sił, no w takim dosłownym można powiedzieć znaczeniu, kiedy wsiada do pociągu.

103
00:10:25.510 --> 00:10:32.130
Znajomi nawet mówią mu, jeżeli miałbyś podejmować jakieś ważne decyzje albo brać udział w dyskusji, zadbaj o to, żeby to się działo w pociągu.

104
00:10:32.230 --> 00:10:37.850
Zresztą maszynista Grot, o którym pani wspomniała, również w tym pociągu nabiera jakiejś niezwykłej mocy i siły?

105
00:10:37.950 --> 00:10:40.270
Tak, Grot jest w ogóle specjalną osobą, nie?

106
00:10:40.270 --> 00:10:46.270
To jest w ogóle niesamowita rzecz, że kolej jest jakąś formą katalizatory osobowościowego.

107
00:10:47.010 --> 00:10:51.350
Czasem też katalizatory obsesji oczywiście, o czym trochę sobie pisałam w posłowiu.

108
00:10:51.590 --> 00:11:01.070
Już abstrahując od tego, że oczywiście sama obsesyjność ma taki jakby to powiedzieć przeciwległy biegun, jeśli tak można w ogóle powiedzieć, w tych bocznych odnogach czasu.

109
00:11:01.230 --> 00:11:07.530
To znaczy w tych miejscach, w które też przejeżdża pociąg, który już jakby to powiedzieć sam wyrywa się nawet ze swojej postaci, nie?

110
00:11:07.530 --> 00:11:23.590
To znaczy jakoś ją przekracza i wchodzi w teren, który jest już terenem albo poza życiem i śmiercią, albo terenem już rzeczywiście zawieszenia czasu, w którym ludziom ulegają jeszcze innym przemianom niż tylko na przykład takim przemianom psychologicznym powiedzmy.

111
00:11:23.710 --> 00:11:28.710
Bo te przemiany psychologiczne to jest taki pierwszy poziom, w którym na przykład aktywizowane są jakieś skłonności.

112
00:11:28.810 --> 00:11:32.730
Że na przykład ktoś ma lekkiego bzika, to na kolei dostanie większego bzika.

113
00:11:32.790 --> 00:11:35.750
Albo, że na przykład jest nieśmiały, to raptem bierze go jakiś szwunk.

114
00:11:35.750 --> 00:11:40.170
Bohater główny, nie wiem, demona ruchu, który raptem wpada w jakieś obsesyjne ciągi.

115
00:11:40.390 --> 00:11:47.490
Możemy założyć, że gdyby nie było tego żywiołu kolejowego, to być może on by się tak nie woził nigdzie.

116
00:11:47.650 --> 00:11:49.630
To znaczy, krótko mówiąc, nie miałby takich lotów.

117
00:11:49.810 --> 00:11:53.530
I te loty czasami tych ludzi podnoszą, czasami tych ludzi destruują.

118
00:11:53.630 --> 00:11:55.330
To nie są jednoznaczne rzeczy.

119
00:11:55.490 --> 00:11:58.690
A wreszcie to, że ktoś się upiera przy jakichś takich swoich algorytmach,

120
00:11:58.690 --> 00:12:03.570
albo to, że ktoś śni, potrafi wyśnić czyjeś przypadki przyszłe.

121
00:12:04.050 --> 00:12:06.490
Raptem się okazuje, że może wyśnić również swoją śmierć.

122
00:12:06.710 --> 00:12:10.410
Jakie środowisko, jeśli nie kolejowe, może być siedliskiem takich snów?

123
00:12:11.210 --> 00:12:16.390
Generalnie to ta oniria, o którym powiedziałam samo o snach, no więc wypadałoby to wzmocnić.

124
00:12:16.550 --> 00:12:19.690
Sny kolejowe też prawdopodobnie są specjalną kategorią snów,

125
00:12:19.850 --> 00:12:26.070
które są jakąś negocjacją metafizyczną między tym, kim my faktycznie jesteśmy na jawie,

126
00:12:26.210 --> 00:12:28.580
a tymi naszymi drugimi i pomnożonymi personami.

127
00:12:29.190 --> 00:12:32.230
To coś takiego też taką sugestię czasami daje Grabiński,

128
00:12:32.330 --> 00:12:36.150
że ten sen kolejowy, to jest oczywiście, nie mam nadzieję, że tutaj herezji nie opowiadam,

129
00:12:36.150 --> 00:12:40.890
ale takie mam wrażenie, że ta oniryczność kolejowa jest też szczególnej kategorii onirycznością,

130
00:12:40.910 --> 00:12:45.010
że to nie jest taka po prostu na zasadzie, nie wiem, drzemka kogoś, która rwała.

131
00:12:45.110 --> 00:12:48.070
Oso łatwo w pociągu, tylko że to jest zupełnie coś innego,

132
00:12:48.150 --> 00:12:53.190
że my tak na dobrą sprawę, im dalej w tym pędzie, tym bardziej tracimy te granice.

133
00:12:53.490 --> 00:12:56.690
To naprawdę nie tylko w literaturze polskiej coś takiego się dzieje,

134
00:12:56.810 --> 00:13:02.750
a co do przedstawiania pociągu, jak już pani powiedziała o tych niesamowitych rzeczach wizualnych,

135
00:13:02.990 --> 00:13:05.930
to znaczy takiej specyficznej synestezji pociągu,

136
00:13:05.930 --> 00:13:07.910
bo z jednej strony mamy to światło, nie?

137
00:13:08.030 --> 00:13:09.730
Granie światłem i granie barwą.

138
00:13:09.910 --> 00:13:13.770
To nieprzypadkowo te rysunki kaczmarskie bywają takie ekspresjonistyczne

139
00:13:13.770 --> 00:13:16.410
i to naprawdę nie chodzi tylko o te momenty, kiedy na przykład, nie wiem,

140
00:13:16.470 --> 00:13:19.470
pociąg jak pod wpływem maszynisty Grota jego obsesji,

141
00:13:19.550 --> 00:13:22.590
po prostu jednocześnie z nimi wylatuje de facto w powietrze.

142
00:13:22.730 --> 00:13:25.170
Czy na przykład te karambole, które się tutaj opisuje.

143
00:13:25.250 --> 00:13:26.570
Bardzo wiele jest tych karamboli.

144
00:13:26.870 --> 00:13:28.390
Katastrofy kolejowe to jest...

145
00:13:28.390 --> 00:13:30.570
Katastrofy kolejowe, Dickens o tym pisał,

146
00:13:30.730 --> 00:13:33.550
to jest jeden z najbardziej sugestywnych modeli katastrofy w ogóle.

147
00:13:33.650 --> 00:13:35.330
To znaczy to, że można niedoszacować.

148
00:13:35.330 --> 00:13:38.950
I ten obłęd lęku, a takiego zakładu specyficznego z rzeczywistością,

149
00:13:39.050 --> 00:13:41.650
że na przykład my możemy zapobiec tej katastrofii.

150
00:13:41.730 --> 00:13:45.410
A potem ludzie, którzy stają się, i to już u Grabińskiego widać,

151
00:13:45.850 --> 00:13:47.030
samobójcami bądź widmami,

152
00:13:47.190 --> 00:13:50.150
po tym jak im się nie udało zapobiec bądź przewidzieć katastrofy, nie?

153
00:13:50.250 --> 00:13:51.430
Albo zapobiec katastrofii.

154
00:13:51.590 --> 00:13:55.330
I oni wtedy przechodzą w jakiś taki inny stan półbycia, półśmierci.

155
00:13:55.490 --> 00:13:57.730
Czegoś takiego, z czego nigdy się już nie dźwigną.

156
00:13:57.730 --> 00:14:02.850
Ale też lokomotywa ma w sobie czasem ten wręcz naturalistyczny element takiej bestii.

157
00:14:03.030 --> 00:14:09.730
Czy lokomotywa jest rzeczywiście czymś takim, co z jednej strony ma szalenie mocny wsad,

158
00:14:10.190 --> 00:14:14.790
taki zmysłowy, zmysłowy, plastyczny, słuchowy też.

159
00:14:14.790 --> 00:14:19.790
Pociąg w ogóle kolej, ten turkot, którego my już w tej chwili, przepraszam, jeżdżąc pendulino,

160
00:14:20.430 --> 00:14:23.810
nie doświadczamy, ponieważ nie ma już tego dudut, dudut, dudut.

161
00:14:23.910 --> 00:14:26.250
Ale to dudut jest po prostu źle.

162
00:14:26.370 --> 00:14:29.850
Jakby na to nie spojrzeć, ten rytm jest rytmem narkotycznym.

163
00:14:30.110 --> 00:14:34.750
I to przecież bardzo wielu pisarzy też taki rytm rejestrowało i opisywało.

164
00:14:34.870 --> 00:14:37.270
Nie mówię o pisarzach grozy, tylko po prostu pisarzy,

165
00:14:37.370 --> 00:14:42.790
dla których po prostu ten specyficzny rytm pociągu oddawalny głosowo.

166
00:14:42.790 --> 00:14:46.430
I to, że my słyszymy, że ten pociąg się zbliża, nie tylko przez gwizd,

167
00:14:46.450 --> 00:14:49.190
ale przez to właśnie turkotanie, które staje się coraz mocniejsze,

168
00:14:49.250 --> 00:14:51.050
że możemy przyłożyć ucho do szyny.

169
00:14:51.170 --> 00:14:54.210
Jest to narkotyk, krótko mówiąc, narkotyk ruchu, narkotyk pędu,

170
00:14:54.330 --> 00:14:58.030
ale też narkotyk kolei, która stwarza sobie swój mikroświat.

171
00:14:58.210 --> 00:15:02.110
A poza Szulcem myślę, że tak jak pani pytała o sugestywność Grabińskiego,

172
00:15:02.270 --> 00:15:05.970
o osobność Grabińskiego, dlaczego on jednak jest taki ważny dla nas.

173
00:15:06.090 --> 00:15:09.990
Kolej to jedno, ale to jest jeden z lepszych mitologów w ogóle.

174
00:15:10.470 --> 00:15:11.250
On stworzył mit.

175
00:15:11.250 --> 00:15:13.950
Kolej u niego stała się nie tylko koleją, stała się mitem,

176
00:15:14.050 --> 00:15:16.030
a jakąś jego prywatną mitologią.

177
00:15:16.270 --> 00:15:20.690
I myślę, że w ogóle takie prywatne mitologie, silne mitologie,

178
00:15:21.470 --> 00:15:24.670
prywatne literackie, bądź inne malarskie też mogą być,

179
00:15:24.890 --> 00:15:29.030
są czymś takim, co po prostu ma w sobie jakąś taką nieprawdopodobną energię przekazu,

180
00:15:29.070 --> 00:15:32.030
że kiedy my po to sięgamy, to my więźniemy w tym świecie.

181
00:15:32.110 --> 00:15:34.510
Ten świat został przygotowany po to, żeby nas zassać.

182
00:15:34.650 --> 00:15:37.050
I to chyba się dzieje przy Grabińskim w tej lekturze,

183
00:15:37.110 --> 00:15:40.630
że to nie jest tylko kwestia tego, że ach jejku, coś się wydarzy,

184
00:15:40.630 --> 00:15:42.950
jakiś upiór kolejowy wychynia zza węgła,

185
00:15:42.970 --> 00:15:45.010
tylko, że po prostu my mamy tutaj coś więcej.

186
00:15:45.210 --> 00:15:48.350
My mamy jego prywatną mitologię, którą on bardzo intensywnie przeżył,

187
00:15:48.410 --> 00:15:49.830
w związku z tym my też ją przeżywamy.

188
00:15:49.830 --> 00:15:54.170
Pani bardzo rozbudowała wątek tego narkotyzowania się koleją.

189
00:15:54.310 --> 00:15:57.810
Cieszę się, że wypisałam sobie sformułowanie frazy,

190
00:15:57.930 --> 00:15:59.510
która pojawia się w jednym z opowiadań,

191
00:15:59.610 --> 00:16:04.450
mianowicie, że jazda pociągiem ma znamiona opiumizowania się ruchem.

192
00:16:04.650 --> 00:16:07.090
No i też przytoczenie tej frazy jest dla mnie dobrym momentem,

193
00:16:07.150 --> 00:16:10.390
żeby zwrócić uwagę na język, którym posługuje się Grabiński.

194
00:16:10.550 --> 00:16:11.930
Język niezwykle misterny.

195
00:16:12.010 --> 00:16:14.130
Rozmawiałyśmy przed momentem o sposobach,

196
00:16:14.130 --> 00:16:19.090
w jaki on opisuje samą lokomotywę, uwadzę, jaką poświęca maszynom.

197
00:16:19.270 --> 00:16:22.250
Natomiast niech przykładem języka, którym on operuje,

198
00:16:22.370 --> 00:16:25.130
będzie zaledwie jedno zdanie, które chciałabym zacytować.

199
00:16:25.270 --> 00:16:29.110
Mianowicie, mokre, beecher, dżu, chłostały oświetlane jasno szyby

200
00:16:29.110 --> 00:16:32.730
i rozbryzgiwały się na szkle we łzawe różańce kropel.

201
00:16:32.890 --> 00:16:33.930
No cóż to jest za zdanie?

202
00:16:34.110 --> 00:16:37.450
Tak, to znaczy, to zdanie jest już takie troszeczkę aż afektowane,

203
00:16:37.650 --> 00:16:43.210
ale jednocześnie rzeczywiście to pokazuje też na bardzo dużą pracę.

204
00:16:43.730 --> 00:16:45.810
Dłubaninę w metaforze, można tak powiedzieć.

205
00:16:46.050 --> 00:16:49.170
To jest bardzo, bardzo złożony obraz w gruncie rzeczy.

206
00:16:49.430 --> 00:16:52.130
On jest bardzo zmysłowy, ale jednocześnie jest bardzo złożony,

207
00:16:52.150 --> 00:16:54.810
jeśli chodzi po prostu o to nagromadzenie tych efektów.

208
00:16:54.950 --> 00:16:58.130
I to jest rzeczywiście też bardzo charakterystyczne dla Grabińskiego.

209
00:16:58.350 --> 00:17:02.330
Ja sobie tutaj przerzucam kartki tego z najważniejszych opowiadań,

210
00:17:02.370 --> 00:17:03.590
co prawda nie tytułowego.

211
00:17:03.790 --> 00:17:05.970
To akurat o opis ślepego toru mi idzie.

212
00:17:05.970 --> 00:17:11.150
Z poezji owej, w jej głęboki motyw tęsknoty, tęsknoty ku nieskończonym dalom,

213
00:17:11.590 --> 00:17:15.070
uboczna, wzgardzona odrośl szyn, ten ślepy tor.

214
00:17:15.430 --> 00:17:20.130
Samotne odgałęzienie toru, rozciągnięte na przestrzeni pięćdziesięciu stu metrów,

215
00:17:20.570 --> 00:17:25.050
bez wyjścia, bez wylotu, zamknięte sztucznym wzgórzem i rampą kresową,

216
00:17:25.150 --> 00:17:29.370
niby uschła gałąź zielonego drzewa, niby kikut okaleczałej ręki.

217
00:17:29.630 --> 00:17:32.790
Tuż obok pędzą pociągi, pomykają w szeroki piękny świat maszyny.

218
00:17:32.790 --> 00:17:37.330
Tu tępa granica trawiastego wzgórza, tęsknota upośledzenia, czy rozumie pan?

219
00:17:37.450 --> 00:17:40.570
Tęsknota bez nadziei ziszczeń, rodzi pogardę i nasyca się sobą,

220
00:17:40.650 --> 00:17:44.250
aż przerośnie mocą pragnień szczęśliwą rzeczywistość przywileju.

221
00:17:44.410 --> 00:17:48.010
Rodzą się tu udajone siły, gromadzą od lat nieziszczone moce.

222
00:17:48.530 --> 00:17:51.990
Kto wie, czy nie wybuchną żywiołem, a wtedy prześcigną codzienność

223
00:17:51.990 --> 00:17:56.910
i spełnią zadania wyższe, piękniejsze niż rzeczywistość, sięgną poza nią.

224
00:17:57.050 --> 00:18:00.210
I to jest chyba taki najpiękniejszy opis tej istoty,

225
00:18:00.210 --> 00:18:03.190
istoty oczywiście tej bocznej odnogi czasu, ale też takiej istoty

226
00:18:03.190 --> 00:18:05.950
poezjowania Grabińskiego, to znaczy tej tęsknoty do sięgnięcia

227
00:18:05.950 --> 00:18:08.990
poza rzeczywistość. To jest taki bardzo, bardzo silny efekt

228
00:18:08.990 --> 00:18:11.570
w tym sensie, tutaj on szykuje, taki poetycki.

229
00:18:11.650 --> 00:18:15.170
Na koniec naszego spotkania chciałam zapytać panią o postać,

230
00:18:15.290 --> 00:18:18.450
która w czasie trwania naszej rozmowy jeszcze się nie pojawiła.

231
00:18:18.650 --> 00:18:21.270
Tych odniesień było całkiem sporo. Oczywiście zaczęłyśmy

232
00:18:21.270 --> 00:18:24.350
od Edgara Alana Poe, który stał się chyba takim cieniem

233
00:18:24.350 --> 00:18:27.090
Grabińskiego w różnych rozmowach i omówieniach.

234
00:18:27.090 --> 00:18:31.030
Był Bergson, pojawiło się sporo nazwisk, natomiast nie pojawiło się

235
00:18:31.030 --> 00:18:34.810
to dobrze nam znane i całkiem nieodległe. Chodzi mi o Franca Kawkę,

236
00:18:34.910 --> 00:18:38.150
o którym pisze pani w posłowiu. Zdradzę może ten sekret.

237
00:18:38.250 --> 00:18:40.830
Wydaje mi się, że to jest warte odnotowania również dlatego,

238
00:18:41.070 --> 00:18:44.550
że tego typu porównania i odniesienia chyba wcześniej się nie pojawiały.

239
00:18:44.670 --> 00:18:48.250
Ja osobiście nie kojarzę, przy czym ja oczywiście nie będę się tutaj

240
00:18:48.250 --> 00:18:51.370
jakoś drastycznie upierać, dlatego że oczywiście myślę,

241
00:18:51.470 --> 00:18:54.930
że w głowie tych, którzy czytali aktywnie i Franca Kawka i Grabińskiego,

242
00:18:54.930 --> 00:18:58.570
to myślę, że w jej głowach te nawiązania, czy te wzajemne powiedzmy

243
00:18:58.570 --> 00:19:02.170
takie nitki przeciągnięte. Między tymi biografiami właśnie nie chodzi

244
00:19:02.170 --> 00:19:04.570
o spotkania biograficzne, nie chodzi o zderzenia się ludzi,

245
00:19:04.650 --> 00:19:08.110
tylko po prostu o zderzenia się perspektyw. I Kawka i Grabiński potrafili

246
00:19:08.710 --> 00:19:12.590
nieprawdopodobnie silnie oddać taką presję przestrzeni klaustrofobicznej,

247
00:19:12.710 --> 00:19:15.890
to znaczy takiego zamknięcia w jakiejś przestrzeni, w której ta przestrzeń

248
00:19:15.890 --> 00:19:18.950
na nas napiera. Ja posiłkowałam się dosłownie jednym tekstem Kawki,

249
00:19:18.950 --> 00:19:22.210
chociażby było Zabawni i Kawka też pisał o kolejarzach i o kolei

250
00:19:22.210 --> 00:19:25.830
i pisał o nich też z takim, nazwijmy to sobie, temperamentem grozy.

251
00:19:25.930 --> 00:19:29.970
Ja się odwołałam do schronu, w Eliamy, wyłącznie dlatego, żeby oddać

252
00:19:29.970 --> 00:19:34.190
jakiś jeden fenomen, który u Grabińskiego też się pojawia,

253
00:19:34.290 --> 00:19:37.230
ten fenomen słyszenia bądź omamów słuchowych.

254
00:19:37.330 --> 00:19:40.550
Tego, że w tekstach kolejowych, już abstrahując od ważności

255
00:19:40.550 --> 00:19:43.030
wszystkich innych pierwiastków, tej swojej, z tej metafizyki,

256
00:19:43.150 --> 00:19:45.810
tego ślepego toru i tak dalej, to to, że w pewnym momencie

257
00:19:45.810 --> 00:19:51.190
im bardziej się ten bohater jakoś angażuje, im bardziej pochłania go

258
00:19:51.190 --> 00:19:55.650
kolej i to tak pochłania go trochę metafizycznie, a trochę w takiej perspektywie grozy,

259
00:19:55.690 --> 00:19:59.290
że on zaczyna nasłuchiwać, zaczyna czegoś się bać, zaczyna wyczekiwać

260
00:19:59.290 --> 00:20:03.510
czegoś, co do niego przybędzie bądź nie przybędzie, bo to też tak do końca nie wiadomo,

261
00:20:03.670 --> 00:20:07.370
tym bardziej zaczyna angażować jeden konkretny zmysł, zmysł słuchu.

262
00:20:07.570 --> 00:20:10.810
Już nie mówię o jakichś szóstych i siódmych zmysłach, ale z tych zmysłów takich,

263
00:20:11.130 --> 00:20:14.530
które mamy w bezpośredniej dyspozycji, to paradoksalnie bądź nie,

264
00:20:14.530 --> 00:20:19.010
słuch jest szczególnie istotny tutaj. Mówiłam już o tym turkocie pociągu,

265
00:20:19.190 --> 00:20:23.750
o gwiździe, o tym wszystkim, co zresztą zanim ten pociąg wyłoni się z tunelu

266
00:20:23.750 --> 00:20:27.850
i zanim mamy jeszcze jakiejkolwiek szansy na to, żeby dysponować zmysłem wzroku,

267
00:20:27.990 --> 00:20:33.850
to wcześniej impuls dostaje zmysł słuchu. I też nieprzypadkowo ci, którzy szaleją,

268
00:20:34.070 --> 00:20:40.760
których bierze obłęd na kolei, ci, którzy się wykoleili w sensie takim z pracy kolejowej,

269
00:20:40.760 --> 00:20:47.780
tylko w sensie powiedzmy obłędu, to są ci, którzy nadsłyszą, którzy słyszą za dużo,

270
00:20:48.040 --> 00:20:53.600
którzy gnają o mamy te słuchowo-dźwiękowe. I ponieważ schron jest fabułą potężną,

271
00:20:53.780 --> 00:20:57.260
a jednocześnie sprowadzalną w zasadzie do jednego wątku, to znaczy zwierzęcia,

272
00:20:57.360 --> 00:21:01.400
które buduje jakiś pałac absolutnie wsobny, rozbudowując jego kondygnację

273
00:21:01.400 --> 00:21:06.440
i w pewnym momencie zaczyna słyszeć, aczkolwiek nie wiemy, czy to jest na jawie,

274
00:21:06.440 --> 00:21:10.220
bo nie wiemy, jak sprawdzić to jego słyszenie, że ktoś się do niego dobija.

275
00:21:10.360 --> 00:21:15.060
To znaczy, że ma jakiegoś konkurenta. Jest jakiś inny stwór, który przebija sobie

276
00:21:15.060 --> 00:21:20.080
równoległy korytarz. I teraz, czy to jest jego choroba, czy to jest jego omam,

277
00:21:20.720 --> 00:21:25.460
czy to jest realność, która próbuje go zlikwidować, tego kogoś.

278
00:21:25.580 --> 00:21:29.500
I to jedno, co jest takie fascynujące w tym opowiadaniu, to jest to,

279
00:21:29.540 --> 00:21:32.540
że im bardziej on słyszy, tym bardziej narasta paranoja.

280
00:21:32.540 --> 00:21:37.060
Im bardziej narasta paranoja, tym bardziej on słyszy. Podobnie jak w drużniku Dickensa.

281
00:21:37.240 --> 00:21:41.860
To znaczy, im więcej jest tych sygnałów, tym bardziej drużnik coś przeczuwa.

282
00:21:41.940 --> 00:21:44.900
Im bardziej drużnik coś przeczuwa, tym więcej jest sygnałów.

283
00:21:44.980 --> 00:21:47.740
I to się tak nakręca, nakręca, nakręca, w końcu znajdujemy trupa.

284
00:21:47.940 --> 00:21:52.180
Też nie wiadomo, czy zlikwidowała go jakaś inna moc, czy zlikwidowała go jego własna paranoja,

285
00:21:52.240 --> 00:21:56.660
a jeśli tam coś jest. I ci, którzy znajdują tego, powiedzmy, drużnika,

286
00:21:56.780 --> 00:22:00.020
w tym momencie zaczynają myśleć, no być może też tam coś było.

287
00:22:00.020 --> 00:22:04.400
To znaczy, może żeśmy to zlekceważyli, a może tak naprawdę on zmarł na własne szaleństwo.

288
00:22:04.500 --> 00:22:09.100
I teraz to jest nierozstrzygalne. I na tym polega cała fantastyczność tej literatury.

289
00:22:09.220 --> 00:22:12.780
Że to jest nierozstrzygalne, ale z tą nierozstrzygalnością, powiedzmy,

290
00:22:12.880 --> 00:22:17.020
Grabiński radzi sobie świetnie, bo Grabiński potrafi ciężar tej nierozstrzygalności udźwignąć.

291
00:22:17.200 --> 00:22:19.680
Gdyby nie potrafił, nie byłby tak dobrym pisarzem.

292
00:22:19.900 --> 00:22:21.580
A jest świetnym pisarzem, bo potrafi.

293
00:22:21.640 --> 00:22:24.460
To co? Przeczytam tę rozmowę z zawiodowcą stacji Wierzyńskiego?

294
00:22:24.480 --> 00:22:24.980
Proszę bardzo.

295
00:22:24.980 --> 00:22:28.580
No jest to wiersz bynajmniej nie Grabińskiego, który takich rzeczy nie pisał.

296
00:22:28.740 --> 00:22:30.020
Jest to wiersz Wierzyńskiego.

297
00:22:30.280 --> 00:22:33.260
Ich biografie też jakoś ze sobą specyficznie konweniują.

298
00:22:33.420 --> 00:22:37.200
Chodzi oczywiście jakoś tam docelowo o rodzinę samego Wierzyńskiego.

299
00:22:37.700 --> 00:22:39.160
Rozmowa z zawiodowcą stacji.

300
00:22:39.160 --> 00:22:43.660
Ojcze mój zawiadowco, weź czerwoną czapkę, wyjdź na peron, przepuść ten pociąg.

301
00:22:43.800 --> 00:22:45.880
Do końca drogi popełznie powoli.

302
00:22:46.060 --> 00:22:48.020
Tyle podróżnych, a nikt nie wie dokąd.

303
00:22:48.400 --> 00:22:49.640
Nie ma przystanku.

304
00:22:49.980 --> 00:22:50.900
Nikt nie wysiada.

305
00:22:51.100 --> 00:22:52.180
Co to za kolej?

306
00:22:52.420 --> 00:22:55.720
Tyle sekretów w szarych wieżach, a wszystko ucieka w przestrzeni.

307
00:22:55.920 --> 00:23:00.020
Tyle świata przebiegłem i czekam, kiedy się ze mną odmieni.

308
00:23:00.260 --> 00:23:02.680
Trzeba by wysiąść, wyjść na drogę.

309
00:23:02.780 --> 00:23:05.120
Pod kamieniami wysokimi, mój zawiadowco.

310
00:23:05.340 --> 00:23:07.500
Ja nie mogę porozumieć się z nimi.

311
00:23:07.500 --> 00:23:10.820
Czas, by dojechać do końca, zanim się serce zlęknie.

312
00:23:10.940 --> 00:23:12.900
Ojcze mój, przepuść ten pociąg.

313
00:23:13.080 --> 00:23:14.280
Świat mi ucieknie.

314
00:23:14.800 --> 00:23:16.320
Widocznie jeszcze nie ma wyroku.

315
00:23:16.680 --> 00:23:18.020
Zostaw to innym.

316
00:23:18.320 --> 00:23:21.460
O, i teraz mi uciekła jedna sylaba z tego całego tekstu.

317
00:23:21.620 --> 00:23:22.900
Poprawię się kiedy indziej.

318
00:23:23.220 --> 00:23:24.240
Przypatrz się jeszcze.

319
00:23:24.420 --> 00:23:26.740
Wdajmy tutaj domyślne trzy kropki.

320
00:23:26.920 --> 00:23:30.220
Przypatrz się jeszcze nieprzemierzonym morzom i lądom.

321
00:23:30.380 --> 00:23:31.340
Dobru i złu.

322
00:23:31.540 --> 00:23:32.580
Na niebie i w piekle.

323
00:23:32.800 --> 00:23:34.220
Nie ma przystanku.

324
00:23:34.540 --> 00:23:35.740
Będzie przystanek.

325
00:23:36.060 --> 00:23:37.140
Wszyscy wysiądą.

326
00:23:37.500 --> 00:23:38.460
Nikt nie ucieknie.

327
00:23:38.720 --> 00:23:44.580
A czy niesamowite jest to, to, że mi uciekło jedno słowo, bo zrobiłam niedokładne zdjęcie, jest najstraszniejsze na świecie oczywiście.

328
00:23:44.820 --> 00:23:46.500
Natomiast co innego jest fantastyczne.

329
00:23:46.680 --> 00:23:52.540
Ta puenta, którą już trudno dedykować własnej rodzinie, łatwiej by było dedykować samemu Grabińskiemu.

330
00:23:52.620 --> 00:23:53.400
Nikt nie ucieknie.

331
00:23:53.700 --> 00:23:55.760
To znaczy to, że przepuść ten pociąg.

332
00:23:55.960 --> 00:24:00.120
Tato przepuść ten pociąg, bo ten pociąg to jakby to powiedzieć nie wiadomo już czym on jest.

333
00:24:00.120 --> 00:24:01.280
Znaczy może to jest widmo.

334
00:24:01.420 --> 00:24:06.720
I to nikt nie ucieknie na końcu, które może być brane za puenty jakiejś bardzo nieciekawej historii.

335
00:24:06.880 --> 00:24:10.560
W perspektywie literatury Grabińskiego ta puenta działa inaczej.

336
00:24:10.700 --> 00:24:16.920
Po prostu rzeczywiście, no powiedzmy, że w niektórych opowiadaniach to literalnie nikt nie ucieknie.

337
00:24:16.920 --> 00:24:19.860
Aczkolwiek wszyscy w jakimś tam sensie się przemienią.

338
00:24:20.080 --> 00:24:24.920
Opowiadań w książce Demon Ruchu niedawno wznowionej znajduje się 14 opowiadań.

339
00:24:25.040 --> 00:24:30.980
Jak słyszycie, to opowiadanie to jest nie tylko literatura, ale też wydawałoby się nieskończone pole do poszukiwań,

340
00:24:31.660 --> 00:24:35.940
do odnajdywania różnych motywów, różnych sensów, ale też do zadawania pytań.

341
00:24:36.040 --> 00:24:42.260
Tym bardziej cieszę się, że ja miałam dzisiaj możliwość zadawania pytań dr Elizie Kąckiej, literaturoznawczyni, pisarca,

342
00:24:42.260 --> 00:24:47.600
która napisała posłowie do wznowionego wydania Demona Ruchu Stefana Grabińskiego.

343
00:24:47.720 --> 00:24:54.740
Bardzo dziękuję pani za tę rozmowę, no i zachęcam wszystkich naszych słuchaczy do tego, żeby po Demona Ruchu sięgnąć.

344
00:24:54.980 --> 00:24:55.900
Dziękuję serdecznie.