WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.090
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.970 --> 00:00:13.890
Rozpoczynamy audycje kulturalne. To jest podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

3
00:00:14.010 --> 00:00:18.770
Dziś znajdujemy się w miejscu wyjątkowym, do którego nie ukrywam, że mam wielką słabość.

4
00:00:18.910 --> 00:00:23.050
To jest Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie.

5
00:00:23.270 --> 00:00:28.690
To jest muzeum, które zajmuje kamienice na rynku Starego Miasta w Warszawie.

6
00:00:28.690 --> 00:00:34.650
Zresztą na pewno będziecie słyszeć w jakich wnętrzach się znajdujemy, dlatego że skrzypi podłoga.

7
00:00:35.190 --> 00:00:41.310
Myślę, że gdzie nie, gdzie w niektórych momentach pojawi się echo, ale właśnie ta przestrzeń oddaje ducha tego miejsca,

8
00:00:41.470 --> 00:00:44.390
ale też całej okolicy w jakiej się znajdujemy.

9
00:00:44.530 --> 00:00:51.750
Dzisiaj będziemy rozmawiać o najnowszej wystawie czasowej, ale też i o niezwykłej postaci, której ona jest poświęcona.

10
00:00:52.170 --> 00:00:58.410
Tą osobą jest Melchior Wańkowicz. W tym roku przypada 50. rocznica jego śmierci,

11
00:00:58.410 --> 00:01:04.830
która została uczczona w ten sposób, że Wańkowicz został jednym z patronów 2024 roku.

12
00:01:05.290 --> 00:01:11.050
Ja myślę, że to był świetny pomysł również dlatego, że wydaje mi się, że z Melchiorem Wańkowiczem

13
00:01:11.050 --> 00:01:13.590
mamy często takie szkolne skojarzenia.

14
00:01:14.090 --> 00:01:19.510
Ziele na kraterze, reportaże, ale oglądając wystawę i czytając o nim więcej

15
00:01:19.510 --> 00:01:21.490
przed spotkaniem z dzisiejszym gościem,

16
00:01:21.490 --> 00:01:24.950
zorientowałam się, że była to postać wielowymiarowa,

17
00:01:25.450 --> 00:01:28.730
postać, której życiorys był naznaczony wieloma tragediami,

18
00:01:28.870 --> 00:01:31.030
również takimi dziejowymi, ale też prywatnymi,

19
00:01:31.590 --> 00:01:35.470
który miał w sobie niezwykłą determinację do tego, żeby w swoich tekstach,

20
00:01:35.530 --> 00:01:40.410
ale również w swoich zdjęciach pokazywać rzeczywistość właśnie taką, jaką była,

21
00:01:40.590 --> 00:01:42.490
a nie taką, jaką mu proponowano.

22
00:01:43.290 --> 00:01:46.310
Najnowsza wystawa w Muzeum Literatury w Warszawie nosi tytuł

23
00:01:46.310 --> 00:01:48.350
Melchior Wańkowicz, fotoreporter.

24
00:01:49.050 --> 00:01:52.630
No i tu właśnie te zdjęcia są osią i sercem wystawy,

25
00:01:53.430 --> 00:01:55.290
no ale to nie ja będę mówiła o tym,

26
00:01:55.290 --> 00:01:58.370
dlaczego akurat te, a nie inne zdjęcia możemy na niej oglądać,

27
00:01:58.490 --> 00:02:01.770
bo na spotkanie i rozmowę zgodził się współkurator tej ekspozycji,

28
00:02:02.310 --> 00:02:04.130
pan dr Łukasz Garbal.

29
00:02:04.250 --> 00:02:06.850
Bardzo miło mi jest powitać pana w audycjach kulturalnych.

30
00:02:06.890 --> 00:02:08.710
Bardzo dziękuję za miłe zaproszenie.

31
00:02:08.990 --> 00:02:12.330
Witam serdecznie Państwa i zapraszam na wspólne zwiedzanie

32
00:02:12.330 --> 00:02:13.070
wystawy.

33
00:02:13.170 --> 00:02:17.590
Pan doktor zgodził się, abyśmy rozmawiali wędrując po wystawie i ją oglądając.

34
00:02:17.730 --> 00:02:22.250
Powiedziałam już, dlaczego Melchior Wańkowicz pojawił się w Muzeum Literatury

35
00:02:22.250 --> 00:02:27.230
akurat w tym roku, bo myślę, że data, ten rok 2024 nie jest przypadkowy.

36
00:02:27.630 --> 00:02:31.930
Natomiast podejrzewam, że wiele osób może zaskoczyć to, co na wystawie oglądamy,

37
00:02:32.010 --> 00:02:36.570
to znaczy zdjęcia, bo nie jestem pewna, czy w takim szerokim rozumieniu

38
00:02:36.570 --> 00:02:40.050
i powszechnie Melchior Wańkowicz kojarzy się z fotografią.

39
00:02:40.050 --> 00:02:43.890
Tak, ma pani rację. To jest wspaniały pomysł współkuratorki wystawy

40
00:02:43.890 --> 00:02:48.210
i pomysłodowczyni Anny Grochowiak, żeby przypomnieć Wańkowicza,

41
00:02:48.710 --> 00:02:52.300
który, tak jak pani słusznie zauważyła, ma szkolną trochę łatkę,

42
00:02:52.770 --> 00:02:55.970
że wszystko o nim wiadomo, właśnie jako autora fotografii.

43
00:02:56.130 --> 00:02:59.910
Bo wszystkie fotografie z wyjątkiem prezentowanych w pierwszej sali

44
00:02:59.910 --> 00:03:02.490
i w postaci slajdów są autora Sława Wańkowicza.

45
00:03:02.690 --> 00:03:07.290
Wańkowicz swoje reportaże i książki nie tyle chciał ilustrować fotografiami,

46
00:03:07.290 --> 00:03:10.810
co dąży do tego, żeby były równoległą warstwą opowieści.

47
00:03:11.050 --> 00:03:14.430
I właśnie przez te obrazy chcemy Wańkowicza pokazać.

48
00:03:14.890 --> 00:03:18.690
Korzystając z tego, że do naszego muzeum po śmierci pisarza,

49
00:03:18.690 --> 00:03:23.810
jego córka ofiarowała spuściznę, w skład której wchodziły albumy fotografii.

50
00:03:23.910 --> 00:03:25.310
To jest niezwykła pamiątka.

51
00:03:25.450 --> 00:03:27.290
My te albumy częściowo pokazujemy,

52
00:03:27.570 --> 00:03:31.570
ale żeby zaprezentować spektakularność tych fotografii,

53
00:03:31.790 --> 00:03:34.950
to co widzimy na ścianach, to są reprodukcje.

54
00:03:34.950 --> 00:03:39.130
Reprodukcje z tych fotografii, które są w bardzo małych formatach w albumach.

55
00:03:39.290 --> 00:03:43.850
To są autentyki, a reprodukcje pokazują tę wizję Wańkowiczowską,

56
00:03:44.230 --> 00:03:46.410
mamy nadzieję, do której chciał nas zaprosić,

57
00:03:46.490 --> 00:03:49.930
bo dążył do tego, żebyśmy zobaczyli to, co on widzi.

58
00:03:50.450 --> 00:03:53.710
I myślę, że tak chcielibyśmy to pokazać.

59
00:03:53.770 --> 00:03:57.450
Zatrzymam się przy jednym z albumów, które przekazała córka Wańkowicza.

60
00:03:57.770 --> 00:03:58.910
To jest album prywatny.

61
00:03:59.070 --> 00:04:02.350
To jest album, jak przeczytałam, który Wańkowiczowie swojej córce

62
00:04:02.350 --> 00:04:03.510
podarowali na imieniny.

63
00:04:03.990 --> 00:04:06.710
Tam się znajdują zdjęcia prywatne, bardzo osobiste.

64
00:04:06.890 --> 00:04:08.830
Chyba też trochę z przymrużeniem oka,

65
00:04:09.010 --> 00:04:12.390
bo tam znajdują się kolarze, które są, tak mi się wydaje,

66
00:04:12.650 --> 00:04:14.750
mrugnięciem oka do rodzinnej historii.

67
00:04:14.830 --> 00:04:17.990
Tak, to jest przepiękny album, który powstał w Londynie,

68
00:04:18.090 --> 00:04:19.590
jeszcze przed przeprowadzką Wańkowiczów,

69
00:04:19.730 --> 00:04:23.570
do córki, do Stanów, gdzie pomagali jej przy fermie kurzej.

70
00:04:23.570 --> 00:04:26.570
I widać tam te Wańkowiczowskie paradoksy,

71
00:04:26.650 --> 00:04:31.170
czyli jednocześnie powagę, ale jednocześnie także humor.

72
00:04:31.410 --> 00:04:35.670
I faktycznie wartością tego albumu są nie same fotografie,

73
00:04:36.350 --> 00:04:38.570
ale także ich dobór, zestawienie ze sobą,

74
00:04:38.690 --> 00:04:41.250
różne miny, na przykład Wańkowicz zestawione ze sobą,

75
00:04:41.330 --> 00:04:42.910
jedna poważna, druga zabawna.

76
00:04:43.270 --> 00:04:47.210
To jest lepsze chyba niż to, co sobie możemy wyobrazić z Ferdy Durkę.

77
00:04:47.370 --> 00:04:52.030
I opatrzone jednocześnie dowcipnym komentarzem obojga małżonków.

78
00:04:52.030 --> 00:04:54.250
Takim pokazującym zdrowy dystans do siebie.

79
00:04:54.330 --> 00:04:57.290
I to jest naprawdę niezwykłe dokumenty biograficzne,

80
00:04:57.410 --> 00:05:02.350
ale także dowód czułości i naprawdę coś poruszającego dzisiaj.

81
00:05:02.630 --> 00:05:06.290
To jest taki bardzo prywatny Facebook przed Facebookiem, bym powiedział.

82
00:05:06.430 --> 00:05:09.010
Druga sala i sala, w której znajdujemy się teraz,

83
00:05:09.050 --> 00:05:12.630
jest poświęcona jednemu z albumów, o których Pan już wspomniał.

84
00:05:12.970 --> 00:05:16.690
Kiedy wchodzimy do sali, widzimy napis i tytuł tej części ekspozycji,

85
00:05:16.690 --> 00:05:21.950
czyli pogranicze białoruskie 1936-1938.

86
00:05:22.230 --> 00:05:27.710
I jak Państwo piszą, Wańkowicz w tym czasie przemierzył 8 tysięcy kilometrów ziem.

87
00:05:27.890 --> 00:05:33.830
On od 1936 roku podróżował po ziemiach białoruskich w ówczesnych granicach Rzeczypospolitej.

88
00:05:34.350 --> 00:05:38.750
I w pierwszej sali mamy także mapę, na której punktami zaznaczyliśmy orientacyjne

89
00:05:39.290 --> 00:05:43.510
miejsca wykonania niektórych zidentyfikowanych fotografii, lokalizacje.

90
00:05:43.510 --> 00:05:47.230
I te punkty pokazują, że Wańkowicz dążył do granicy.

91
00:05:47.410 --> 00:05:49.030
I widać, że on tę granicę chciał przekroczyć.

92
00:05:49.150 --> 00:05:53.370
Bo ta granica w roku 1921 zapewniała się podległość całemu państwu

93
00:05:53.370 --> 00:05:55.650
przed zaborczą Rosją Sowiecką.

94
00:05:56.230 --> 00:05:59.550
Jednocześnie podzieliła rodzinną ziemię Wańkowiczów,

95
00:06:00.050 --> 00:06:02.190
Mińszczyznę. Mińsk został po drugiej stronie.

96
00:06:02.450 --> 00:06:05.850
I także podpisując fotografię, zmagaliśmy się z problemem,

97
00:06:05.930 --> 00:06:10.590
jak dać tę lokalizację, żeby dzisiejsza zwiedzająca, zwiedzający

98
00:06:10.590 --> 00:06:13.630
widział, wyobraził sobie, gdzie to jest.

99
00:06:14.230 --> 00:06:17.410
Bo co z tego, jakbyśmy podpisali województwo wileńskie, ówczesne,

100
00:06:17.610 --> 00:06:21.470
kiedy my wiemy, że ta fotografia była, owszem, w województwie wileńskim,

101
00:06:21.530 --> 00:06:24.630
ale mniej więcej dwadzieścia parę kilometrów od Mińska, białoruskiego.

102
00:06:25.290 --> 00:06:26.870
Tak naprawdę to jest Mińszczyzna.

103
00:06:27.210 --> 00:06:30.010
Specjalnie zedytowaliśmy to jako pogranicze,

104
00:06:30.210 --> 00:06:33.630
bo Wańkowicz jeździł właśnie po tych ziemiach północno-wschodnich

105
00:06:33.630 --> 00:06:37.210
II RP, jak najbliżej granicy i chciał tę granicę przekroczyć

106
00:06:37.210 --> 00:06:38.250
chociaż teleobiektywem.

107
00:06:38.330 --> 00:06:42.690
To widać na fotografiach, jak są zdjęcia sowieckich żołnierzy

108
00:06:42.690 --> 00:06:44.130
po drugiej stronie, zabudowań.

109
00:06:44.230 --> 00:06:45.270
On chciał tam dotrzeć.

110
00:06:45.610 --> 00:06:48.430
I granica była dla niego czymś bardzo trudnym.

111
00:06:48.650 --> 00:06:52.370
Dajemy także cytaty z tych tekstów Wańkowicza sprzed wojny,

112
00:06:52.530 --> 00:06:55.490
gdzie porównywał granicę do Promietwórczego Radu,

113
00:06:55.630 --> 00:07:00.110
który niszczy dusze ludzkie po prostu i miasteczka.

114
00:07:00.110 --> 00:07:04.730
I pierwsze trzy fotografie, którymi otwieramy wystawę, są bardzo symboliczne.

115
00:07:04.910 --> 00:07:06.530
Są dwa słupy graniczne.

116
00:07:06.790 --> 00:07:09.850
To jest fotografia, która była przed wojną wydrukowana.

117
00:07:10.390 --> 00:07:14.010
I przy tej fotografii Wańkowicz napisał przed wojną

118
00:07:14.010 --> 00:07:18.870
dwie godziny i bylibyśmy w Kalużycach, czyli w rodzinnym domu.

119
00:07:19.270 --> 00:07:22.510
I w innym miejscu napisał, no kto wie, może to powietrze tutaj,

120
00:07:22.750 --> 00:07:26.010
ten wiatr ze wschodu przed chwilą wiał w Kalużycach.

121
00:07:26.010 --> 00:07:30.110
I to jest bardzo wzruszające, ale nie jest tylko taką nostalgią

122
00:07:30.110 --> 00:07:35.570
za utraconym domem, ale dla Wańkowicza powrót w pobliże ziem rodzinnych

123
00:07:35.570 --> 00:07:40.650
po kilkunastu latach był smutnym podsumowaniem niepodległości Polski.

124
00:07:40.930 --> 00:07:46.450
Bo on między tym rokiem 1936 a 1938 faktycznie przemierzył te około 8 tysięcy kilometrów

125
00:07:46.450 --> 00:07:51.310
bezdrożami, wędrując razem z psem, którego znamy z ziela na kraterze.

126
00:07:51.310 --> 00:07:55.090
W fotografie tego psa także tutaj znajdziemy pies, który wącha jeża,

127
00:07:55.530 --> 00:08:00.690
pies, który biega po wiejskiej drodze białoruskiej, pies, który skacze na drzewo.

128
00:08:00.870 --> 00:08:02.630
To są bardzo śmieszne fotografie.

129
00:08:03.110 --> 00:08:05.630
Tym psem Wańkowicza reklamował zresztą swoje teksty,

130
00:08:05.890 --> 00:08:09.350
dlatego że przez dwa i pół roku, mniej więcej co tydzień,

131
00:08:09.510 --> 00:08:11.990
drukował w prorządowym kurierze porannym reportaże,

132
00:08:12.370 --> 00:08:14.990
które ilustrował po części tymi fotografiami.

133
00:08:15.190 --> 00:08:19.790
I w tych reportażach zwraca uwagę na to, że państwo nie zdało egzaminu,

134
00:08:19.790 --> 00:08:22.630
że państwo po prostu porzuciło tych ludzi.

135
00:08:22.950 --> 00:08:28.350
On na początku lat 20. jako szef Wydziału Propagandowego Straży Kresowej

136
00:08:28.350 --> 00:08:32.990
wskazywał, że Polska powinna wysyłać nad granicę ludzi najlepszych

137
00:08:32.990 --> 00:08:36.010
i powinna przyciągać dobrobytem, demokracją.

138
00:08:36.470 --> 00:08:40.050
Tymczasem te ziemie były źle traktowane.

139
00:08:40.210 --> 00:08:41.170
Ludzie byli porzuceni.

140
00:08:41.710 --> 00:08:44.470
I mamy fotografię, niezwykłą fotografię dziewczynki.

141
00:08:44.470 --> 00:08:47.890
I staraliśmy się nie epatować w nią specjalnie.

142
00:08:48.010 --> 00:08:53.010
Ale Wańkowicz w Nalibokach zauważył małą, sześcioletnią dziewczynkę,

143
00:08:53.690 --> 00:08:56.730
niewidomego w okularach, którzy zarabiali na życie,

144
00:08:56.730 --> 00:08:58.570
śpiewając na bożne pieśni.

145
00:08:58.690 --> 00:08:59.750
On wtedy się zatrzymał.

146
00:08:59.830 --> 00:09:02.770
Zorientował się, że dziewczynka po prostu jest porzucona,

147
00:09:03.330 --> 00:09:06.760
że ślepnie na chorobę oczu, na jaglicę.

148
00:09:06.760 --> 00:09:10.180
No i opisywał wówczas swoje wzruszenie.

149
00:09:10.580 --> 00:09:14.260
Przypomniał sobie to, jak własnymi córeczkami z żoną się zajmowali.

150
00:09:14.460 --> 00:09:16.140
Jakie możliwości mieli w stolicy.

151
00:09:16.600 --> 00:09:19.840
I zero możliwości tam, na Białorusi.

152
00:09:20.280 --> 00:09:21.320
I starał się coś zrobić.

153
00:09:21.460 --> 00:09:23.720
Wsiadł samochód, pojechał kilkadziesiąt kilometrów,

154
00:09:23.880 --> 00:09:24.980
starał się sprowadzić lekarza,

155
00:09:25.180 --> 00:09:27.440
ale nie ograniczył się do tego odruchu serca.

156
00:09:28.260 --> 00:09:33.340
Napisał o tym, że państwo powinno tutaj wrócić do tego,

157
00:09:33.360 --> 00:09:35.260
co jest jego zadań, zająć się najsłabszymi.

158
00:09:35.260 --> 00:09:39.800
I co jest najlepsze, pisał to, będąc wówczas autorem sztafety,

159
00:09:40.120 --> 00:09:43.060
człowiekiem uznawanym za kogoś, kto był propagandistą,

160
00:09:43.200 --> 00:09:44.660
pisał to w prorządowej gazecie.

161
00:09:45.160 --> 00:09:48.000
Także tym bardziej jego głos nie był traktowany jako głos

162
00:09:48.000 --> 00:09:49.900
wiecznie narzekającej opozycji,

163
00:09:50.120 --> 00:09:52.140
tylko jako człowieka z establishmentu.

164
00:09:52.280 --> 00:09:53.780
I tym był mocniejszy.

165
00:09:53.880 --> 00:09:55.700
To było dwa lata przed wojną, niestety.

166
00:10:01.570 --> 00:10:05.470
Mam wrażenie, że to jest stała cecha twórczości Melchiora Wańkowicza.

167
00:10:05.630 --> 00:10:08.890
Pewien upór i wydaje mi się brak skłonności czy zgody na to,

168
00:10:08.890 --> 00:10:12.370
żeby dopasowywać się do rzeczywistości i oczekiwań,

169
00:10:12.410 --> 00:10:17.010
jakie może mieć władza, jaką mogą mieć się naczelni czy dziennikarze pism,

170
00:10:17.090 --> 00:10:18.110
w których publikował.

171
00:10:18.310 --> 00:10:20.950
Wańkowicz mówił i pokazywał świat, jakim widział

172
00:10:20.950 --> 00:10:23.270
i na jaki niejednokrotnie się chyba nie zgadzał.

173
00:10:23.330 --> 00:10:24.130
Ma pani rację.

174
00:10:24.250 --> 00:10:27.890
On czuł, że nie ma tylko za zadanie opisać rzeczywistości,

175
00:10:27.970 --> 00:10:29.410
ale żeby ją poprawić.

176
00:10:29.410 --> 00:10:32.290
W mojej biografii Wańkowicza, która ukaże się na kładzie

177
00:10:32.290 --> 00:10:36.750
Wydawnictwa Czarne w przyszłym roku, w wielu miejscach zauważam,

178
00:10:36.970 --> 00:10:40.750
że Wańkowicz jako zadanie pisarza, jako swoje zadanie,

179
00:10:42.090 --> 00:10:45.250
uważał narzucanie czy wskazywanie pewnej drogi

180
00:10:45.250 --> 00:10:47.610
wbrew głosowi ogółu.

181
00:10:48.010 --> 00:10:52.570
I to jest ciekawe, bo wielokrotnie krytykowanego jako autora bestselleru,

182
00:10:52.630 --> 00:10:54.130
który nie wiadomo ile kasy się dorobił.

183
00:10:54.130 --> 00:10:56.450
Tymczasem on traktował to inaczej.

184
00:10:56.610 --> 00:10:57.890
On traktował to jako zobowiązanie.

185
00:10:58.010 --> 00:10:59.430
Jestem autorem bestselleru.

186
00:10:59.570 --> 00:11:02.570
To nie znaczy, że mam dary odcinać kupony, tylko przeciwnie.

187
00:11:02.750 --> 00:11:03.930
Mogę się teraz narażać.

188
00:11:04.030 --> 00:11:07.160
On traktował te pieniądze, czy popularność czytelniczą,

189
00:11:07.710 --> 00:11:09.770
jako rodzaj kredytu, który musi spłacić,

190
00:11:09.970 --> 00:11:11.450
jako kredyt zaufania.

191
00:11:11.690 --> 00:11:14.130
Powiedział coś ważnego, co się zyskało popularność.

192
00:11:15.110 --> 00:11:16.770
No to powinien dążyć do prawdy,

193
00:11:16.830 --> 00:11:18.610
do pokazania całej prawdy, nie jednej.

194
00:11:18.910 --> 00:11:20.370
I także w tych fotografiach to widać,

195
00:11:20.690 --> 00:11:23.620
bo on starał się pokazywać całość, kontrasty.

196
00:11:24.130 --> 00:11:25.170
Widać na tych fotografiach.

197
00:11:25.210 --> 00:11:28.450
Widać jednocześnie, jak był w Warszawie w roku 1956,

198
00:11:29.350 --> 00:11:31.490
lśniąco-biały jeszcze pałac kultury i nauki.

199
00:11:31.790 --> 00:11:35.430
I obok niego ciemną, wypaloną kamienicę,

200
00:11:35.430 --> 00:11:37.770
jeszcze nie rozebraną, 11 lat po wojnie.

201
00:11:38.010 --> 00:11:42.550
Pokazywał tłum w służbie władzy na stadionie dziesięciolecia,

202
00:11:42.790 --> 00:11:45.370
zaznaczając w podpisie Łysina Cyrenkiewicza.

203
00:11:45.650 --> 00:11:46.730
To przyciągnęło jego uwagę.

204
00:11:47.170 --> 00:11:51.050
Ale jednocześnie pokazywał tłum pielgrzymów na Jasnej Górze.

205
00:11:51.050 --> 00:11:53.050
Tłum, który był antyrządowy.

206
00:11:53.730 --> 00:11:56.750
Także to jest niezwykłe, że on chciał pokazywać całą rzeczywistość.

207
00:11:57.090 --> 00:11:59.070
Czasem ta rzeczywistość go dopadała,

208
00:11:59.150 --> 00:12:03.010
bo cenzura skreślała, powiedzmy, jeden element tej mozaiki

209
00:12:03.010 --> 00:12:04.870
i wówczas cały obraz jest zafałszowany.

210
00:12:05.010 --> 00:12:08.310
I dlatego dzisiaj warto przypominać sobie całą twórczość Wańkowicza,

211
00:12:08.370 --> 00:12:11.150
a nie wyciągać poszczególny jeden cytat,

212
00:12:11.850 --> 00:12:13.850
który może być mylny.

213
00:12:13.850 --> 00:12:15.230
Trzeba ten cały obraz pokazać.

214
00:12:15.330 --> 00:12:16.570
Dlatego zapraszamy na wystawę.

215
00:12:16.850 --> 00:12:18.990
Rozmawiamy o tym, że Wańkowicz, trochę sparafrazuje,

216
00:12:19.450 --> 00:12:20.870
żadnej władzy się nie kłaniał.

217
00:12:21.010 --> 00:12:22.470
Jak to się stało w takim razie,

218
00:12:22.650 --> 00:12:25.530
że on mógł pojawiać się w różnych miejscach?

219
00:12:25.610 --> 00:12:28.050
Do Polski przyjechał w 1956 roku,

220
00:12:28.150 --> 00:12:28.850
w czasie odwilży.

221
00:12:29.630 --> 00:12:31.070
On mieszkał także w Stanach Zjednoczonych.

222
00:12:31.730 --> 00:12:32.690
Mieszkał też w Londynie

223
00:12:32.690 --> 00:12:34.230
i chyba tam był taki moment,

224
00:12:34.290 --> 00:12:37.050
że nie dogadywał się z lokalnym środowiskiem.

225
00:12:37.190 --> 00:12:40.270
On był coraz bardziej na uboczu od czasów wojny.

226
00:12:40.270 --> 00:12:42.890
Kiedy wyszło jego wielkie dzieło,

227
00:12:43.010 --> 00:12:45.870
czyli pierwodruk bitwy o Monte Cassino,

228
00:12:46.430 --> 00:12:49.110
który w ogóle polecam wszystkim zobaczyć w pierwodruku,

229
00:12:49.350 --> 00:12:51.470
bo to jest nieprawda i mit,

230
00:12:51.570 --> 00:12:54.050
że Wańkowicz później zgadzał się na skreślenie Andersa.

231
00:12:54.190 --> 00:12:56.010
W każdym wydaniu PRL-owskim

232
00:12:56.010 --> 00:12:57.830
do końca jego życia Anders był.

233
00:12:58.150 --> 00:13:00.570
Natomiast to pierwsze wydanie jest niepowtarzalne

234
00:13:00.570 --> 00:13:01.690
pod względem graficznym.

235
00:13:01.770 --> 00:13:04.570
To znaczy to jest gigantyczny fotoreportaż po prostu.

236
00:13:04.750 --> 00:13:07.170
Kilka tysięcy fotografii w jednej książce się znalazły.

237
00:13:07.290 --> 00:13:09.630
To nie można powiedzieć, że te fotografie ilustrowały książkę.

238
00:13:09.630 --> 00:13:11.330
Książka miała wielką popularność,

239
00:13:11.390 --> 00:13:14.590
bo on pokazywał bitwę z perspektywy zwykłych żołnierzy.

240
00:13:14.670 --> 00:13:16.490
Nie tylko z perspektywy dowódców.

241
00:13:16.590 --> 00:13:19.110
To nie był tylko pomnik ku czci dowódców,

242
00:13:19.170 --> 00:13:22.610
tylko ku czci żołnierzy, którzy przezwyciężali czasem ataki, paniki

243
00:13:22.610 --> 00:13:27.030
i wbrew temu, co im po prostu podpowiadało ciało,

244
00:13:27.210 --> 00:13:28.590
szli i zwyciężyli.

245
00:13:28.750 --> 00:13:30.610
I on korzystając z tej wielkiej popularności

246
00:13:30.610 --> 00:13:32.430
zaczął głosić prawdy niepopularne.

247
00:13:32.610 --> 00:13:34.830
No i to go właśnie kosztowało to,

248
00:13:34.890 --> 00:13:37.190
że przestawał być na emigracji czytany,

249
00:13:37.190 --> 00:13:40.210
ale do kraju się nie wybierał mimo zaproszeń.

250
00:13:40.350 --> 00:13:41.690
Pojechał dopiero w roku 1956,

251
00:13:42.570 --> 00:13:45.710
kiedy praktycznie sam już nie mógł liczyć

252
00:13:45.710 --> 00:13:47.190
na jakiekolwiek wydania emigracji.

253
00:13:47.830 --> 00:13:49.330
W kraju troszeczkę się poluzował,

254
00:13:49.470 --> 00:13:50.830
a jednocześnie rodzina go wzywała,

255
00:13:50.890 --> 00:13:52.470
że jego siostra umiera.

256
00:13:52.830 --> 00:13:54.110
Siostra pożyła jeszcze parę lat,

257
00:13:54.190 --> 00:13:56.090
ale wówczas spodziewano się, że umrze.

258
00:13:56.510 --> 00:13:58.490
Opiekowały się nią wówczas siostry wizytki

259
00:13:58.490 --> 00:13:59.690
w podpoznańskim Buku.

260
00:14:00.250 --> 00:14:01.710
I Wańkowicz najpierw pojechał do siostry.

261
00:14:01.710 --> 00:14:03.290
Kiedy zjawił się w Warszawie,

262
00:14:03.470 --> 00:14:05.350
nie witały go żadne tłumy,

263
00:14:05.610 --> 00:14:06.510
żadne oficjele.

264
00:14:06.830 --> 00:14:07.850
Poszedł po prostu do hotelu

265
00:14:07.850 --> 00:14:10.790
i się zamędował jako zwykły człowiek.

266
00:14:10.950 --> 00:14:12.750
I recepcjonistka go wówczas zapytała,

267
00:14:12.810 --> 00:14:14.410
czy pan potrafi mówić po polsku.

268
00:14:14.510 --> 00:14:16.530
To też jest niezwykła zupełnie historia,

269
00:14:16.930 --> 00:14:18.870
że po kilkunastu lat nieobecności

270
00:14:18.870 --> 00:14:20.110
już nie był rozpoznawany.

271
00:14:20.190 --> 00:14:22.850
I on zaczynał, można powiedzieć,

272
00:14:23.010 --> 00:14:23.590
od początku.

273
00:14:23.590 --> 00:14:25.690
Biografia Melchiora Wańkowicza

274
00:14:25.690 --> 00:14:27.510
naznaczona jest licznymi,

275
00:14:27.710 --> 00:14:29.190
nie chcę użyć słowa podróże,

276
00:14:29.290 --> 00:14:31.050
bo to przecież nie zawsze były wyjazdy,

277
00:14:31.150 --> 00:14:32.270
które on planował,

278
00:14:32.550 --> 00:14:35.070
a które były wyjazdami organizowanymi

279
00:14:35.070 --> 00:14:36.290
zupełnie dobrowolnie,

280
00:14:36.450 --> 00:14:38.490
bo przecież on często szukał schronienia,

281
00:14:38.630 --> 00:14:40.530
miejsca, w którym mógłby się czuć bezpiecznie.

282
00:14:40.970 --> 00:14:42.370
Wydaje mi się, że to też nie jest

283
00:14:42.370 --> 00:14:44.230
szeroko znany wątek jego historii,

284
00:14:44.290 --> 00:14:46.150
że podejmował się bardzo różnych zadań,

285
00:14:46.190 --> 00:14:47.330
również pracy fizycznej.

286
00:14:47.450 --> 00:14:48.230
Pan wspomniał o tym,

287
00:14:48.310 --> 00:14:50.730
że między innymi pomagał razem z żoną

288
00:14:50.730 --> 00:14:52.270
swojej córce na fermie kur.

289
00:14:52.270 --> 00:14:54.370
Tu pojawia się ten wątek amerykański,

290
00:14:54.470 --> 00:14:56.350
bardzo rozwinięty na wystawie,

291
00:14:56.410 --> 00:14:59.110
dlatego, że zdjęcia ze Stanów Zjednoczonych

292
00:14:59.110 --> 00:15:00.450
to jest jeden z albumów,

293
00:15:00.610 --> 00:15:03.210
który został podarowany Muzeum Literatury.

294
00:15:03.690 --> 00:15:05.130
Ten wątek amerykański

295
00:15:05.130 --> 00:15:06.510
państwo rozwijają.

296
00:15:06.830 --> 00:15:08.730
Dzisiaj, kiedy myślimy o zdjęciach z Ameryki,

297
00:15:08.810 --> 00:15:10.630
myślę, że skojarzenie są zupełnie inne.

298
00:15:10.770 --> 00:15:12.270
Myślimy o tym nadmiarze,

299
00:15:13.070 --> 00:15:14.330
o tym konsumpcjonizmie,

300
00:15:14.530 --> 00:15:16.010
o wielkości i dostępności

301
00:15:16.010 --> 00:15:17.190
i ogromie wszystkiego.

302
00:15:17.270 --> 00:15:18.710
Natomiast zdjęcia Wańkowicza

303
00:15:18.710 --> 00:15:20.890
zostały zrobione w trochę innym momencie

304
00:15:20.890 --> 00:15:23.090
i zdecydowanie fascynowało go coś innego.

305
00:15:23.170 --> 00:15:24.950
To był koniec epoki Eisenhowera,

306
00:15:25.950 --> 00:15:26.930
początek lotów kosmicznych,

307
00:15:27.950 --> 00:15:29.610
początek epoki rock'n'rolla

308
00:15:29.610 --> 00:15:31.470
i Wańkowiczowie wówczas

309
00:15:31.470 --> 00:15:34.170
starali się zostać w Stanach Zjednoczonych,

310
00:15:35.030 --> 00:15:37.490
żeby nie musieć się uzależniać od Polski,

311
00:15:37.670 --> 00:15:38.830
ale ostatecznie okazało się,

312
00:15:38.870 --> 00:15:39.550
że musieli wracać,

313
00:15:39.610 --> 00:15:41.910
bo honoraria do nich za granicę

314
00:15:41.910 --> 00:15:43.130
po prostu nie było wypłacane,

315
00:15:43.370 --> 00:15:45.370
a z kolei na emigracji już

316
00:15:45.370 --> 00:15:47.250
jego twórczość była bojkotowana

317
00:15:47.250 --> 00:15:49.610
w dużej mierze Wańkowiczowie pędzili

318
00:15:49.610 --> 00:15:50.870
wówczas przez pewien czas

319
00:15:51.630 --> 00:15:53.050
rolę, można powiedzieć,

320
00:15:53.170 --> 00:15:54.150
podstarzałych studentów,

321
00:15:54.230 --> 00:15:55.590
bo już po 60-tce

322
00:15:55.590 --> 00:15:57.450
starali się o stypendia pobytowe

323
00:15:57.450 --> 00:15:58.590
w różnych placówkach

324
00:15:58.590 --> 00:16:00.530
i wówczas pisali reportaże.

325
00:16:00.590 --> 00:16:02.030
Nie tylko sam Melfior,

326
00:16:02.130 --> 00:16:02.910
ale także jego żona,

327
00:16:02.950 --> 00:16:05.230
co będę w biografii chciał przypomnieć,

328
00:16:05.310 --> 00:16:06.790
bo to jest zapomniana twórczość,

329
00:16:06.930 --> 00:16:09.090
ona była niezmiernie ciekawa

330
00:16:09.090 --> 00:16:10.910
i zarówno jego teksty,

331
00:16:11.050 --> 00:16:12.310
jak i jej były ilustrowane

332
00:16:12.310 --> 00:16:13.390
tymi fotografiami.

333
00:16:13.390 --> 00:16:15.370
I te fotografie w części pokazujemy,

334
00:16:15.690 --> 00:16:17.510
one w części też były pokazywane

335
00:16:17.510 --> 00:16:19.050
w niektórych książkach

336
00:16:19.050 --> 00:16:21.370
z tej trylogii amerykańskiej Wańkowicza

337
00:16:21.370 --> 00:16:24.670
i to są niezwykłe historie,

338
00:16:24.750 --> 00:16:26.830
bo widać to, co go fascynuje,

339
00:16:26.910 --> 00:16:27.450
to znaczy ludzi,

340
00:16:28.390 --> 00:16:31.110
to znaczy staranie się zrozumienia

341
00:16:31.110 --> 00:16:32.870
tego, co drugi człowiek myśli,

342
00:16:32.990 --> 00:16:34.190
dlaczego tak się zachowuje,

343
00:16:34.790 --> 00:16:35.730
ale także zwierzęta.

344
00:16:36.050 --> 00:16:37.550
Mamy tutaj uroczego szopa pracza,

345
00:16:37.690 --> 00:16:40.570
który zaglądał do Wańkowicza,

346
00:16:40.670 --> 00:16:41.130
do pokoju.

347
00:16:41.130 --> 00:16:43.470
I ten szop pracz, którego możemy kupić

348
00:16:43.470 --> 00:16:45.650
na kartkach pocztowych u nas w Klepiku,

349
00:16:46.210 --> 00:16:47.610
którego można dać na Instagrama,

350
00:16:47.730 --> 00:16:49.450
ten szop pracz Wańkowiczowi

351
00:16:49.450 --> 00:16:50.870
tak się zyskażyły z Polską.

352
00:16:51.050 --> 00:16:51.970
To był rok 1957.

353
00:16:52.630 --> 00:16:54.010
I Wańkowicz pisał wówczas tekst

354
00:16:54.010 --> 00:16:56.230
o kłopotach mieszkaniowych w Polsce.

355
00:16:56.330 --> 00:16:57.770
To tak brzmi bardzo abstrakcyjnie,

356
00:16:57.850 --> 00:16:58.490
kłopoty mieszkaniowe.

357
00:16:58.630 --> 00:17:00.170
Chodziło o to, że człowiek,

358
00:17:00.290 --> 00:17:01.290
który miał rodzinę,

359
00:17:01.850 --> 00:17:04.250
musiał mieszkać na kilkunastu metrach kwadratowych,

360
00:17:04.410 --> 00:17:06.150
współdzielić to jeszcze z innymi ludźmi.

361
00:17:06.530 --> 00:17:08.650
I Wańkowicz starał się opisać te problemy,

362
00:17:08.650 --> 00:17:11.150
żeby to zmienić, żeby jakoś wpłynąć.

363
00:17:11.670 --> 00:17:13.190
I wówczas zajrzał do niego ten szop

364
00:17:13.190 --> 00:17:13.990
i on sobie uświadomił,

365
00:17:13.990 --> 00:17:16.190
no dobrze, ale to jest dziwne,

366
00:17:16.270 --> 00:17:17.370
że zaglądał do mnie szop pracz,

367
00:17:17.510 --> 00:17:18.510
którego nie ma w Polsce.

368
00:17:18.830 --> 00:17:20.830
Dzisiaj chyba już się zaczynają pojawiać, prawda?

369
00:17:21.070 --> 00:17:22.610
W każdym razie ten szop pracz

370
00:17:22.610 --> 00:17:23.890
przypomniał Wańkowiczowi,

371
00:17:23.970 --> 00:17:26.170
że nie spotkałby wówczas w Polsce.

372
00:17:26.450 --> 00:17:27.910
Mogłaby mu zajrzeć w wiórka,

373
00:17:28.150 --> 00:17:29.990
powiedzmy, no ale nie szop pracz.

374
00:17:30.210 --> 00:17:31.210
Że najlepiej o Polsce,

375
00:17:31.670 --> 00:17:32.770
żeby tak dobrze rozumieć,

376
00:17:33.270 --> 00:17:35.670
żeby mieć też sygnały od czytelników,

377
00:17:35.670 --> 00:17:36.550
czy dobrze pisze,

378
00:17:36.750 --> 00:17:39.190
czy myli tutaj się źle,

379
00:17:39.290 --> 00:17:40.430
czy tu je nastroje społeczne,

380
00:17:40.590 --> 00:17:42.090
że powinny po prostu wrócić,

381
00:17:42.230 --> 00:17:43.330
że powinny być na miejscu.

382
00:17:43.590 --> 00:17:46.330
To albumy ze zdjęciami są osią wystawy,

383
00:17:46.390 --> 00:17:47.290
tak jak powiedziałam.

384
00:17:47.610 --> 00:17:49.170
No ale chciałam zapytać,

385
00:17:49.210 --> 00:17:51.610
jak potoczyły się losy Wańkowicza,

386
00:17:51.730 --> 00:17:53.830
szukając już puenty naszego spotkania

387
00:17:53.830 --> 00:17:55.730
i podsumowania też historii losów

388
00:17:55.730 --> 00:17:57.390
Melchiora Wańkowicza.

389
00:17:57.510 --> 00:17:59.030
Wańkowicz, kiedy wrócił do Polski,

390
00:17:59.230 --> 00:18:01.130
ostatecznie po roku 1958,

391
00:18:01.130 --> 00:18:05.490
nie przysiadł, żeby spijać swoją sławę,

392
00:18:05.610 --> 00:18:07.850
tylko dalej się awanturował,

393
00:18:07.870 --> 00:18:10.650
szukając właśnie możliwości

394
00:18:10.650 --> 00:18:11.970
wypowiedzenia pełnej prawdy.

395
00:18:12.130 --> 00:18:13.010
To skończyło się tym,

396
00:18:13.090 --> 00:18:14.050
że trafił do więzienia.

397
00:18:14.270 --> 00:18:16.250
Już ponad mając lat 70

398
00:18:16.250 --> 00:18:18.550
został skazany za to,

399
00:18:18.570 --> 00:18:21.550
że swojej córce wysłał informację

400
00:18:21.550 --> 00:18:23.210
o proteście 34.

401
00:18:23.550 --> 00:18:24.870
To był sławny list 34

402
00:18:24.870 --> 00:18:26.830
z marca 64 roku,

403
00:18:27.410 --> 00:18:28.930
zainicjowany m.in. przez

404
00:18:28.930 --> 00:18:30.410
Jana Józefa Lipskiego,

405
00:18:30.410 --> 00:18:32.270
Wańkowicza został skazany,

406
00:18:32.450 --> 00:18:34.810
ale władza go do więzienia

407
00:18:34.810 --> 00:18:36.050
jednak nie wtrąciła.

408
00:18:36.170 --> 00:18:37.430
On nie odwoływał się od wyroku

409
00:18:37.430 --> 00:18:38.470
i postawił władzę

410
00:18:38.470 --> 00:18:39.730
w bardzo trudnej sytuacji,

411
00:18:39.870 --> 00:18:42.610
bo one mogły go tylko zamknąć,

412
00:18:42.670 --> 00:18:43.530
nie miały wyjścia,

413
00:18:43.590 --> 00:18:46.230
a jednak nie poszedł do tego więzienia

414
00:18:46.230 --> 00:18:48.890
i to też jest niezwykła zupełnie historia,

415
00:18:49.270 --> 00:18:51.290
jak to dalej się potoczyło.

416
00:18:51.710 --> 00:18:52.950
I Wańkowicz później

417
00:18:52.950 --> 00:18:55.010
z części swojego majątku,

418
00:18:55.150 --> 00:18:57.470
człowiek, który był uchodźcą tak naprawdę,

419
00:18:57.470 --> 00:19:00.530
stracił wiele razy własne domy

420
00:19:00.530 --> 00:19:03.870
i stąd naturalna skłonność do oszczędzania,

421
00:19:04.170 --> 00:19:06.050
ale dzielił się tym własnym majątkiem

422
00:19:06.050 --> 00:19:08.910
z powstającą wówczas kasą pomocy opozycji,

423
00:19:09.090 --> 00:19:10.650
założoną przez Jana Józefa Lipskiego

424
00:19:10.650 --> 00:19:11.870
i Janu Olszewskiego,

425
00:19:12.170 --> 00:19:13.830
który pomagał rodzinom osób takich,

426
00:19:13.870 --> 00:19:16.070
jak Jacek Kuroń czy Karol Modzalewski.

427
00:19:16.350 --> 00:19:18.890
Z tych pieniędzy przyszły też później

428
00:19:18.890 --> 00:19:20.950
pierwsze fundusze Komitetu Obrony Robotników.

429
00:19:21.130 --> 00:19:22.390
Wówczas Wańkowicz już nie żył,

430
00:19:22.390 --> 00:19:23.090
ale można powiedzieć,

431
00:19:23.210 --> 00:19:25.990
że to było trochę spełnienie też jego wizji.

432
00:19:26.330 --> 00:19:28.690
Właściwie każdy wątek naszej rozmowy,

433
00:19:28.770 --> 00:19:30.670
każdy wątek związany z życiorzycem

434
00:19:30.670 --> 00:19:31.770
Melchiora Wańkowicza

435
00:19:31.770 --> 00:19:33.690
opisuje pan mianem niesamowite,

436
00:19:33.870 --> 00:19:35.770
że to były niesamowite historie,

437
00:19:36.250 --> 00:19:37.330
niesamowite decyzje,

438
00:19:37.570 --> 00:19:39.690
niesamowite też dzieła, które tworzył.

439
00:19:39.770 --> 00:19:41.310
Tym bardziej zachęcam was do tego,

440
00:19:41.370 --> 00:19:43.790
żeby odwiedzić Muzeum Literatury w Warszawie

441
00:19:43.790 --> 00:19:45.030
i zobaczyć wystawę

442
00:19:45.030 --> 00:19:46.650
Melchior Wańkowicz, fotoreporter,

443
00:19:47.190 --> 00:19:49.790
o której dzisiaj opowiadał jej współkurator,

444
00:19:49.790 --> 00:19:51.650
dr Łukasz Garbal.

445
00:19:51.770 --> 00:19:53.370
Bardzo panu dziękuję za to spotkanie.

446
00:19:53.450 --> 00:19:55.290
Bardzo dziękuję za miłą rozmowę.