WEBVTT 1 00:00:01.390 --> 00:00:05.090 Audycje kulturalne. W dobrym tonie. 2 00:00:05.670 --> 00:00:12.850 To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant. 3 00:00:12.970 --> 00:00:19.410 Dzisiejsze spotkanie chciałabym zacząć od słów wiersza. Wiersza, wierszyka utworu poetyckiego. 4 00:00:19.530 --> 00:00:25.570 To są słowa, które napisał Miron Białoszewski. Myślę, że trochę Was w ten sposób zaskoczę, 5 00:00:25.710 --> 00:00:30.710 bo to nie jest fragment, fraza żadnego z jego najbardziej znanych utworów. 6 00:00:30.710 --> 00:00:34.890 Natomiast sposób, w jaki ten wiersz jest skonstruowany, jest w jakiś sposób jego wizytówką, 7 00:00:35.370 --> 00:00:38.670 ale także wizytówką osoby, której te słowa dotyczą. 8 00:00:39.110 --> 00:00:45.050 Dalekoczujka, skorowicka, duszoczujka, sobie wmawiaczka i depresjono-fesjonistka. 9 00:00:45.190 --> 00:00:50.390 Uwierzcie, że to jest łamaniec językowy, który bardzo trudno mi było kilkukrotnie przeczytać, 10 00:00:50.470 --> 00:00:55.090 ale było warto, dlatego że te wszystkie neologizmy Miron Białoszewski stworzył po to, 11 00:00:55.170 --> 00:01:00.470 żeby opisać Jadwigę Stańczakową. To jest prozaiczka, poetka, 12 00:01:00.710 --> 00:01:05.090 myślę, że też bardzo ważna osobowość dla świata literackiego. 13 00:01:05.250 --> 00:01:08.830 Osoba, którą możemy poznać z trochę innej strony, bardziej prywatnej, 14 00:01:08.930 --> 00:01:13.210 bardziej tajemniczej, takimi momentami nawet onirycznej, dzięki książce Jadwiga. 15 00:01:13.350 --> 00:01:17.830 Opowieść o Stańczakowej, którą napisała wnuczka głównej bohaterki, 16 00:01:18.230 --> 00:01:20.630 wnuczka Jadwigi Stańczakowej, Justyna Sobolewska. 17 00:01:21.030 --> 00:01:24.610 Krytyczka literacka i dziennikarka polityki, która przyjęła zaproszenie 18 00:01:24.610 --> 00:01:28.390 i dzisiaj o tej książce, o swoich poszukiwaniach zgodziła się opowiedzieć. 19 00:01:28.390 --> 00:01:30.010 Witam w audycjach kulturalnych. 20 00:01:30.130 --> 00:01:30.590 Dzień dobry. 21 00:01:30.770 --> 00:01:33.350 Pytań na początek miałam bardzo wiele, ale pomyślałam sobie, 22 00:01:33.410 --> 00:01:38.050 że zawsze dobrze zaczynać jest od początku, a początkiem książki jest okładka. 23 00:01:38.230 --> 00:01:42.590 I ta okładka już bardzo zwraca uwagę, zwraca uwagę nie tylko przepięknym zdjęciem 24 00:01:42.590 --> 00:01:46.250 pani Stańczakowej, ale zwraca też uwagę ferią barw. 25 00:01:46.390 --> 00:01:50.610 Tych kolorów jest bardzo dużo w dużym natężeniu, które może być zaskakujące. 26 00:01:50.790 --> 00:01:53.610 I o te barwy i kolory chciałam panią zapytać na początek, 27 00:01:53.610 --> 00:01:57.050 dlatego, że one odgrywają w książce bardzo ważną rolę, 28 00:01:57.130 --> 00:02:00.230 a może nawet nie tyle w książce, co w historii pani babci. 29 00:02:00.310 --> 00:02:02.910 Te kolory się tam często pojawiają jako barwy kwiatów, 30 00:02:03.030 --> 00:02:07.050 jako charakterystyki sukienek, jako słowa, które określają świat. 31 00:02:07.250 --> 00:02:11.490 A przecież od pewnego momentu pani babcia już tych kolorów nie widziała. 32 00:02:11.690 --> 00:02:14.810 Jadwiga Stańczakowa, moja babcia, najbardziej brakowała jej kolorów. 33 00:02:15.250 --> 00:02:17.010 Ona straciła wzrok po wojnie. 34 00:02:17.010 --> 00:02:19.570 Miała wtedy tak coś około 30 lat. 35 00:02:19.750 --> 00:02:24.390 I rzeczywiście myślała, że świat kolorów jest dla niej absolutnie utracony. 36 00:02:24.510 --> 00:02:28.050 Te kolory do niej wracały we wspomnieniach i w literaturze, 37 00:02:28.130 --> 00:02:31.490 bo kiedy zaczęła pisać, to zaczęła przypominać sobie te kolory 38 00:02:31.490 --> 00:02:33.250 i właśnie opowiadać mi też. 39 00:02:33.410 --> 00:02:37.030 Ja byłam wtedy dzieckiem w latach 90., 80., kiedy mi opowiadała. 40 00:02:37.130 --> 00:02:39.710 Ale te kolory zaczęły do niej wracać też inaczej. 41 00:02:39.830 --> 00:02:43.030 Te wszystkie neologizmy, które napisał Miron Białoszewski, 42 00:02:43.030 --> 00:02:47.090 dotyczą tego, że ona zaczęła poszukiwać innych form widzenia. 43 00:02:47.250 --> 00:02:50.990 I to jest to właśnie skórowicka, to jest dermaoptyka, 44 00:02:51.130 --> 00:02:54.670 którą zaczęła ćwiczyć razem z Lechemem Fazem Stefańskim. 45 00:02:54.770 --> 00:02:59.530 Ale przede wszystkim w latach 90. zaczęła się moda na medytację transcendentalną. 46 00:02:59.650 --> 00:03:03.050 I ona, jedna z pierwszych, po prostu pobiegła ćwiczyć medytację. 47 00:03:03.690 --> 00:03:07.530 I w tych medytacjach zaczęła mieć rozmaite wizje kolorów. 48 00:03:07.670 --> 00:03:11.770 I te kolory zaczęły do niej wracać w jakimś takim zintensyfikowany sposób, 49 00:03:11.770 --> 00:03:15.230 bo zawsze miała to poczucie, że ktoś jej opowiada, że coś jest jakieś. 50 00:03:15.450 --> 00:03:18.430 Ona sobie mogła to wyobrazić, ale zawsze czuła ten swój brak. 51 00:03:18.550 --> 00:03:20.790 A kiedy zaczęła mieć te wizje różne, kolorystyczne, 52 00:03:21.550 --> 00:03:25.570 to zaczęła mieć poczucie, że ma coś swojego, coś innego, 53 00:03:25.650 --> 00:03:27.050 że te barwy do niej wracają. 54 00:03:27.550 --> 00:03:30.170 Co prawda akurat kolor zielony, który był jej ulubiony, 55 00:03:30.190 --> 00:03:31.550 jakoś nie mógł do niej wrócić, 56 00:03:31.770 --> 00:03:34.110 ale właśnie czerwony, pomarańczowy, fioletowy, 57 00:03:34.470 --> 00:03:36.850 jakieś wizje kwietne, ogniste, 58 00:03:37.070 --> 00:03:40.930 wszystko to zaczęła jakoś tam na swój sposób widzieć. 59 00:03:40.930 --> 00:03:42.950 Więc te kolory są bardzo ważne. 60 00:03:43.150 --> 00:03:45.290 Na tej okładce bardzo ważne są też oczy. 61 00:03:45.670 --> 00:03:48.050 No bo właśnie to jest coś, co... 62 00:03:48.050 --> 00:03:50.150 Te oczy patrzą na nas, na czytelników. 63 00:03:50.330 --> 00:03:51.750 Prosto, prosto w nas. 64 00:03:51.910 --> 00:03:54.230 A te oczy są właśnie czymś utraconym. 65 00:03:54.370 --> 00:03:58.170 Znaczy świat, który widziała swoimi błękitnymi oczami, 66 00:03:58.330 --> 00:03:59.730 był utracony. 67 00:03:59.910 --> 00:04:03.650 I oczywiście te różne sposoby poszukiwania innego widzenia 68 00:04:03.650 --> 00:04:05.690 nie zwróciły jej całkiem tego świata. 69 00:04:05.750 --> 00:04:07.650 Ale właśnie pojawiła się literatura, 70 00:04:08.150 --> 00:04:10.230 do której zachęcił ją Miron Białoszewski. 71 00:04:10.230 --> 00:04:11.950 On właśnie był takim katalizatorem, 72 00:04:12.370 --> 00:04:14.290 że ona zaczęła pisać sama. 73 00:04:14.510 --> 00:04:17.030 Ja zaczęłam naszą rozmowę od przytoczenia słów, 74 00:04:17.170 --> 00:04:18.890 które napisał Miron Białoszewski 75 00:04:18.890 --> 00:04:20.030 z lektury książki, 76 00:04:20.210 --> 00:04:24.070 no też z wcześniejszej znajomości filmu Andrzeja Barańskiego. 77 00:04:24.350 --> 00:04:26.590 Ja wiedziałam, że to była niezwykle ważna, 78 00:04:26.730 --> 00:04:27.690 mocna przyjaźń. 79 00:04:27.950 --> 00:04:30.390 Mówię o Mironie Białoszewskim i Jadwidze Stańczakowej. 80 00:04:30.530 --> 00:04:31.730 Natomiast ja sobie pomyślałam, 81 00:04:31.810 --> 00:04:33.610 że nie chciałabym, żeby Miron Białoszewski 82 00:04:33.610 --> 00:04:35.690 zrobił to, co mu się bardzo często zdarza robić. 83 00:04:35.690 --> 00:04:38.870 To znaczy, żeby zdominował towarzystwo i zdominował rozmowę. 84 00:04:38.990 --> 00:04:41.770 Bo też rozumiem, że wszystko, co robiła pani babcia, 85 00:04:41.830 --> 00:04:43.650 robiła z własnej woli, z własnego wyboru. 86 00:04:43.770 --> 00:04:46.530 Natomiast tej jej roli, takiej kapłanki, 87 00:04:46.570 --> 00:04:49.050 czy strażniczki pamięci po Mironie Białoszewskim, 88 00:04:49.090 --> 00:04:51.330 jakoś tak najmniej uwagi chciałabym poświęcić. 89 00:04:51.430 --> 00:04:53.310 Bo myślę, że jest o wiele więcej aspektów, 90 00:04:53.430 --> 00:04:55.010 które rzadziej są omawiane, 91 00:04:55.150 --> 00:04:56.450 są jakoś uwypuklane. 92 00:04:56.590 --> 00:04:58.290 Pani powiedziała o dermooptyce 93 00:04:58.290 --> 00:04:59.990 i to wywołało moje skojarzenie 94 00:04:59.990 --> 00:05:01.950 z pierwszymi słowami, które pojawiają się 95 00:05:01.950 --> 00:05:02.790 na kartach książki. 96 00:05:02.870 --> 00:05:05.210 Mianowicie pani tam mówi, że był moment, 97 00:05:05.350 --> 00:05:08.450 w którym okazało się, że bardzo jest wiele różnic 98 00:05:08.450 --> 00:05:09.710 między panią a pani babcią. 99 00:05:09.850 --> 00:05:11.610 Takich różnic, które trudno jest połączyć. 100 00:05:11.730 --> 00:05:13.110 Pani babcia w pewnym momencie 101 00:05:13.110 --> 00:05:15.690 bardzo wciągnęła się w ten świat medytacji, 102 00:05:15.810 --> 00:05:18.110 dermooptyki, ale także jakichś skojarzeń 103 00:05:18.110 --> 00:05:19.910 onirycznych, astrologicznych, 104 00:05:20.530 --> 00:05:21.130 parapsychologicznych, 105 00:05:21.270 --> 00:05:22.770 tych wszystkich bardzo tajemniczych. 106 00:05:23.190 --> 00:05:25.430 Tymczasem pani stawiała na takie trochę bardziej 107 00:05:25.430 --> 00:05:27.910 konkretne i ugruntowane 108 00:05:27.910 --> 00:05:29.210 formy poznawania świata, 109 00:05:29.310 --> 00:05:30.710 ale to jest też potężny kontrast 110 00:05:30.710 --> 00:05:33.050 z tym, jak pani opisuje babcię, 111 00:05:33.110 --> 00:05:34.450 jaką była w młodości, 112 00:05:34.630 --> 00:05:36.250 kiedy przeżyła dramat wojny, 113 00:05:36.370 --> 00:05:37.170 dramat getta, 114 00:05:37.650 --> 00:05:39.290 tego, co się działo tuż po wojnie 115 00:05:39.290 --> 00:05:41.650 i wielokrotnie na kartach książki pojawia się, 116 00:05:41.670 --> 00:05:42.970 że jej udało się to przetrwać 117 00:05:42.970 --> 00:05:44.430 dzięki samozaparciu, 118 00:05:44.550 --> 00:05:46.590 dzięki ogromnej wewnętrznej dyscyplinie, 119 00:05:46.730 --> 00:05:47.810 dzięki temu, że do wielu rzeczy 120 00:05:47.810 --> 00:05:50.050 umiała się zmusić albo sobie odmówić. 121 00:05:50.130 --> 00:05:51.470 Więc ta różnica między tym, 122 00:05:51.650 --> 00:05:52.830 co nią kierowało w młodości, 123 00:05:52.950 --> 00:05:54.250 a co zafascynowało ją 124 00:05:54.250 --> 00:05:56.210 już pod koniec życia jest ogromna. 125 00:05:56.350 --> 00:05:58.690 Ona mówiła, że to są dwie różne osoby 126 00:05:58.690 --> 00:06:00.290 i to właśnie ta babcia, 127 00:06:00.430 --> 00:06:01.210 którą ja znałam, 128 00:06:01.310 --> 00:06:01.750 Jadwiga, 129 00:06:01.910 --> 00:06:03.890 to była osoba niesłychanie zorganizowana, 130 00:06:04.790 --> 00:06:05.310 uporządkowana, 131 00:06:05.670 --> 00:06:07.410 wręcz taki po prostu dowódca. 132 00:06:07.630 --> 00:06:08.870 Ona była naszym dowódcą. 133 00:06:09.290 --> 00:06:10.190 Przynosiła rozpiskę, 134 00:06:10.210 --> 00:06:11.070 co mamy robić. 135 00:06:11.250 --> 00:06:12.510 Cały dzień był uporządkowany, 136 00:06:12.590 --> 00:06:13.670 ale ona była kiedyś inna. 137 00:06:13.970 --> 00:06:14.710 Właśnie to było to, 138 00:06:14.710 --> 00:06:16.130 co mnie zaskoczyło, 139 00:06:16.310 --> 00:06:17.310 bo ona zapisując, 140 00:06:17.410 --> 00:06:18.130 patrząc na mnie, 141 00:06:18.570 --> 00:06:19.670 kiedy ja miałam lat 19 142 00:06:19.670 --> 00:06:21.870 i byłam po prostu młodą dziewczyną, 143 00:06:22.010 --> 00:06:24.490 która interesowała się życiem po prostu 144 00:06:24.490 --> 00:06:25.770 i patrząc na mnie, 145 00:06:25.770 --> 00:06:26.610 ona sobie pomyślała, 146 00:06:26.630 --> 00:06:27.710 ja kiedyś byłam taka sama. 147 00:06:28.210 --> 00:06:29.830 Właśnie byłam bałaganiarą na przykład. 148 00:06:30.010 --> 00:06:31.250 Ja bym w to nie mogła uwierzyć, 149 00:06:31.350 --> 00:06:32.910 bo moja babcia jako niewidoma 150 00:06:32.910 --> 00:06:35.330 musiała swój świat zbudować na nowo. 151 00:06:35.530 --> 00:06:36.490 Świat uporządkowany. 152 00:06:36.590 --> 00:06:37.750 Żeby się w nim nie zagubić, 153 00:06:38.050 --> 00:06:39.790 musiała mieć wszystko pod kontrolą, 154 00:06:39.870 --> 00:06:40.830 bo przecież niewidomy nie wie, 155 00:06:40.850 --> 00:06:41.790 gdzie położył leki. 156 00:06:42.130 --> 00:06:43.210 Znaczy, że nawet jeżeli wie, 157 00:06:43.330 --> 00:06:44.590 a tej fiolki nie ma, 158 00:06:44.770 --> 00:06:45.930 no to jest dramat. 159 00:06:46.190 --> 00:06:47.370 Sam sobie musi poradzić. 160 00:06:47.570 --> 00:06:49.450 Więc po prostu absolutny, 161 00:06:49.610 --> 00:06:51.650 skrajny porządek musiał u niej być 162 00:06:51.650 --> 00:06:54.170 i skrajne takie właśnie zaplanowanie dnia. 163 00:06:54.350 --> 00:06:56.810 Też w związku z tą sferą psychiczną, 164 00:06:56.930 --> 00:06:58.450 ta historia to jest też historia 165 00:06:58.450 --> 00:06:59.510 o ciemnej stronie, 166 00:06:59.630 --> 00:07:00.730 czyli właśnie o depresji, 167 00:07:00.790 --> 00:07:02.230 w której się pogrąża, 168 00:07:02.590 --> 00:07:04.210 o tych właśnie zapaściach 169 00:07:04.210 --> 00:07:07.110 i w tym też dyscyplina ratowała ją. 170 00:07:07.430 --> 00:07:09.510 Więc rzeczywiście to były dwie różne osoby 171 00:07:09.510 --> 00:07:11.010 przed wojną i po wojnie. 172 00:07:11.170 --> 00:07:13.510 Ta Jadwiga właśnie pełna życia, 173 00:07:13.810 --> 00:07:15.290 która wyjeżdża z dwoma chłopakami, 174 00:07:15.450 --> 00:07:17.130 nie wie, którego wybrać jeszcze. 175 00:07:17.670 --> 00:07:19.650 Chciałabym mieć dwóch naraztych chłopaków. 176 00:07:19.650 --> 00:07:21.050 Trudno mi było uwierzyć, 177 00:07:21.150 --> 00:07:23.150 kiedy właśnie to znalazłam w jej zapiskach. 178 00:07:23.330 --> 00:07:24.410 Trochę mi też opowiadała, 179 00:07:24.470 --> 00:07:26.470 ja właśnie byłam przesiąknięta w dzieciństwie 180 00:07:26.470 --> 00:07:28.730 jej opowiadaniami sprzed wojny. 181 00:07:28.870 --> 00:07:29.910 One mnie fascynowały, 182 00:07:30.030 --> 00:07:32.730 bo ona pamiętała właśnie swoje sukienki, 183 00:07:32.950 --> 00:07:35.810 kolory ubrań, materiały, kwiaty, 184 00:07:36.090 --> 00:07:37.270 po prostu nazwy kwiatów, 185 00:07:37.290 --> 00:07:38.590 których ja w ogóle nie znałam. 186 00:07:38.770 --> 00:07:40.190 Także to był taki barwny świat, 187 00:07:40.350 --> 00:07:41.870 który odmalowywała przede mną. 188 00:07:42.170 --> 00:07:42.750 Bardzo się cieszę, 189 00:07:42.790 --> 00:07:45.950 że mówiła pani o tej właśnie dominacji Mirona, 190 00:07:46.010 --> 00:07:46.490 bo to jest tak, 191 00:07:46.570 --> 00:07:48.730 że ona trochę została w pamięci, 192 00:07:48.730 --> 00:07:50.190 i po pierwsze w ogóle nie została, 193 00:07:50.290 --> 00:07:51.390 bo mało kto o niej pamięta. 194 00:07:51.430 --> 00:07:53.010 Znaczy rzeczywiście dzięki filmowi 195 00:07:53.010 --> 00:07:54.390 i roli Krystyny Jandy 196 00:07:54.390 --> 00:07:56.910 jakoś jest być może w pamięci, 197 00:07:57.050 --> 00:07:58.290 ale przede wszystkim została 198 00:07:58.290 --> 00:07:59.950 jako to sekretarka białorzeskiego. 199 00:08:00.110 --> 00:08:01.910 Niewidoma sekretarka, paradoks. 200 00:08:02.050 --> 00:08:03.130 Świetnie zorganizowana, 201 00:08:03.210 --> 00:08:04.330 która wszystko załatwi. 202 00:08:04.650 --> 00:08:07.030 Tymczasem właśnie jej droga twórcza 203 00:08:07.030 --> 00:08:07.990 jest bardzo ciekawa 204 00:08:07.990 --> 00:08:08.950 i chciałam w tej książce 205 00:08:08.950 --> 00:08:10.530 ją właśnie tak wyjąć z tego cienia 206 00:08:10.530 --> 00:08:13.190 i pokazać niesłychanie silną 207 00:08:13.190 --> 00:08:14.350 osobowość twórczą. 208 00:08:14.910 --> 00:08:16.970 Artystkę, która nawet jak jej ktoś 209 00:08:16.970 --> 00:08:18.350 wyrzuca wiersze i mówi, 210 00:08:18.370 --> 00:08:19.150 to jest niedobre. 211 00:08:19.490 --> 00:08:20.870 Ona mówi, ja będę pisać. 212 00:08:20.930 --> 00:08:21.890 I piszę, i piszę. 213 00:08:21.950 --> 00:08:23.610 Większość z tego trafiła do szuflady, 214 00:08:23.870 --> 00:08:24.470 do teczek. 215 00:08:24.790 --> 00:08:25.850 Nikt tego nie poznał. 216 00:08:25.930 --> 00:08:27.170 Myślę, że to jest dobry czas, 217 00:08:27.390 --> 00:08:28.910 trzydzieści lat później prawie, 218 00:08:29.350 --> 00:08:30.970 żeby ona jakoś wróciła mocno. 219 00:08:31.050 --> 00:08:32.830 Myślę, że też jest taki czas teraz, 220 00:08:33.010 --> 00:08:34.350 żeby te kobiety, 221 00:08:34.530 --> 00:08:36.530 które są w kręgu wielkich artystów, 222 00:08:36.630 --> 00:08:38.630 żeby też same mogły mówić. 223 00:08:38.830 --> 00:08:40.470 I trochę po to jest ta książka. 224 00:08:40.470 --> 00:08:42.370 Tym bardziej, że ona była, 225 00:08:42.770 --> 00:08:44.350 tak wnioskuję z książki 226 00:08:44.350 --> 00:08:45.790 po tym, co w niej przeczytałam, 227 00:08:46.430 --> 00:08:48.410 poetką, prozaiczką bardzo kreatywną, 228 00:08:48.490 --> 00:08:49.590 bo o tym chyba świadczy to, 229 00:08:49.650 --> 00:08:51.750 że stworzyła chociażby prozinkę, 230 00:08:51.910 --> 00:08:53.010 czyli bardzo małe formy, 231 00:08:53.070 --> 00:08:53.890 ale w temacie haiku 232 00:08:53.890 --> 00:08:55.210 ona także eksperymentowała. 233 00:08:55.350 --> 00:08:57.370 To haiku europejskie bodaj, prawda? 234 00:08:57.790 --> 00:08:59.950 To też są formy dopasowane do niej. 235 00:09:00.190 --> 00:09:02.170 A mam nadzieję, że troszkę kończąc 236 00:09:02.170 --> 00:09:03.770 wątek Mirona Białoszewskiego 237 00:09:03.770 --> 00:09:05.130 i tego podejścia do poezji, 238 00:09:05.250 --> 00:09:07.010 to w książce pani przytacza słowa, 239 00:09:07.170 --> 00:09:08.070 która ona wspominała, 240 00:09:08.110 --> 00:09:08.630 że on powiedział, 241 00:09:08.630 --> 00:09:10.330 że kolejna baba z wierszami, 242 00:09:10.390 --> 00:09:12.190 że kolejna z wierszami do recenzowania. 243 00:09:12.410 --> 00:09:13.770 Ona się nie poddała, 244 00:09:13.970 --> 00:09:15.050 chociaż ten debiut 245 00:09:15.050 --> 00:09:16.350 przypadł dosyć późno, 246 00:09:16.470 --> 00:09:18.110 bo to jest końcówki lat 70. 247 00:09:18.470 --> 00:09:20.350 1979 rok, 248 00:09:20.450 --> 00:09:21.910 czyli pani babcia ma 60 lat. 249 00:09:22.110 --> 00:09:24.310 Tak, to jest bardzo, myślę, optymistyczne, 250 00:09:24.490 --> 00:09:26.770 że właściwie pełna droga twórcza 251 00:09:26.770 --> 00:09:28.350 zaczyna się po 60. 252 00:09:28.890 --> 00:09:30.110 I w ogóle jej życie, 253 00:09:30.370 --> 00:09:32.770 jakiś taki rozkwit życia towarzyskiego 254 00:09:32.770 --> 00:09:34.650 i tego artystycznego, 255 00:09:34.810 --> 00:09:36.290 to jest, oni się poznają z Mironem, 256 00:09:36.370 --> 00:09:38.490 kiedy ona ma 52 lata chyba, 257 00:09:38.630 --> 00:09:39.630 czy nawet 56. 258 00:09:40.210 --> 00:09:41.330 No w każdym razie po 50, 259 00:09:42.010 --> 00:09:43.730 a debiutuje mając lat 60. 260 00:09:44.030 --> 00:09:45.230 Później następuje dekada, 261 00:09:45.510 --> 00:09:46.010 lata 80, 262 00:09:46.230 --> 00:09:47.610 kiedy ona bardzo dużo pisze 263 00:09:47.610 --> 00:09:48.350 i dużo wydaje. 264 00:09:48.490 --> 00:09:49.970 To są trzy tomy prozy 265 00:09:49.970 --> 00:09:51.230 i trzy tomy poezji. 266 00:09:51.350 --> 00:09:52.370 Więc rzeczywiście, 267 00:09:52.550 --> 00:09:54.170 no po prostu nigdy nie jest za późno. 268 00:09:54.310 --> 00:09:55.510 Nigdy nie jest za późno, 269 00:09:55.510 --> 00:09:57.270 żeby zacząć pisać, 270 00:09:57.270 --> 00:09:58.730 jeśli się ma w sobie to coś. 271 00:09:58.730 --> 00:09:59.610 Ona miała to 272 00:09:59.610 --> 00:10:01.450 i nosiła to od dawna. 273 00:10:01.810 --> 00:10:02.670 Myślę, że już, 274 00:10:02.670 --> 00:10:04.270 kiedy zaczynała być dziennikarką, 275 00:10:04.270 --> 00:10:04.930 otóż po wojnie, 276 00:10:05.010 --> 00:10:06.110 to już zaczęła myśleć 277 00:10:06.110 --> 00:10:07.870 o innego rodzaju pisaniu, 278 00:10:08.050 --> 00:10:08.650 o literaturze. 279 00:10:09.050 --> 00:10:09.570 Próbowała. 280 00:10:09.630 --> 00:10:10.950 Najpierw napisała jakąś powieść, 281 00:10:11.350 --> 00:10:12.130 którą wyrzuciła. 282 00:10:12.650 --> 00:10:13.670 Chyba słusznie, 283 00:10:13.750 --> 00:10:14.850 bo nie było to jeszcze to. 284 00:10:14.970 --> 00:10:16.190 Napisała też takie właśnie 285 00:10:16.190 --> 00:10:17.990 swoje wspomnienia dziennikarskie. 286 00:10:18.050 --> 00:10:19.070 Z końca lat 40., 287 00:10:19.070 --> 00:10:20.730 początek lat 50., 288 00:10:20.730 --> 00:10:22.810 czyli właśnie początek utrata wzroku 289 00:10:22.810 --> 00:10:24.490 i początek pracy dziennikarskiej. 290 00:10:24.670 --> 00:10:26.170 Ale właśnie to też jeszcze nie było to. 291 00:10:26.350 --> 00:10:27.670 To nie była książka, 292 00:10:27.790 --> 00:10:29.210 którą ona powinna napisać. 293 00:10:29.210 --> 00:10:30.650 Dopiero właśnie Ślepak, 294 00:10:30.910 --> 00:10:32.850 który się ukazał w 82. roku, 295 00:10:33.310 --> 00:10:35.490 po tym już debiucie poetyckim, 296 00:10:35.630 --> 00:10:36.390 był tą książką, 297 00:10:36.570 --> 00:10:37.930 która właśnie pokazała, 298 00:10:38.050 --> 00:10:39.390 że ona ma warsztat, 299 00:10:39.610 --> 00:10:41.010 że ma historię do opowiedzenia, 300 00:10:41.190 --> 00:10:42.670 że może mówić śmiało o tym, 301 00:10:42.830 --> 00:10:43.710 że nie widzi. 302 00:10:44.030 --> 00:10:45.190 No zachęciła do tego Miron, 303 00:10:45.290 --> 00:10:46.470 żeby mówiła właśnie Ślepak. 304 00:10:46.830 --> 00:10:47.570 Ja Ślepak. 305 00:10:47.710 --> 00:10:49.030 To może być przecież obraźliwe, 306 00:10:49.170 --> 00:10:50.610 ale kiedy ona tak mówi, 307 00:10:50.630 --> 00:10:52.670 ona wychodzi z tym swoim niewidzeniem, 308 00:10:52.770 --> 00:10:53.590 z depresją, 309 00:10:53.970 --> 00:10:55.430 z życiem codziennym. 310 00:10:55.570 --> 00:10:56.710 Po prostu to opisała, 311 00:10:56.750 --> 00:10:58.090 ale to był stan wojenni, 312 00:10:58.090 --> 00:10:59.790 więc niespecjalnie ta książka 313 00:10:59.790 --> 00:11:01.390 miała odzew. 314 00:11:01.670 --> 00:11:03.330 I jej twórczość dosyć była 315 00:11:03.330 --> 00:11:05.010 właśnie taka marginalna. 316 00:11:05.150 --> 00:11:07.330 A potem, kiedy nastąpiły lata 90., 317 00:11:07.330 --> 00:11:09.230 ona w ogóle zniknęła, 318 00:11:09.370 --> 00:11:10.350 co nie znaczy, 319 00:11:10.410 --> 00:11:11.470 że przestała pisać. 320 00:11:11.630 --> 00:11:13.330 I to, co ja znalazłam w tych teczkach, 321 00:11:13.650 --> 00:11:15.550 niewydane nigdy właśnie prozinki, 322 00:11:16.090 --> 00:11:17.870 czyli własna forma prozatorska, 323 00:11:17.970 --> 00:11:18.770 którą sobie wymyśliła. 324 00:11:18.850 --> 00:11:19.750 To są takie scenki, 325 00:11:19.870 --> 00:11:22.110 często zakończone puentą. 326 00:11:22.530 --> 00:11:24.370 Przytaczam sporo prozinek, 327 00:11:24.450 --> 00:11:26.510 bo one są też bardzo charakterystyczne, 328 00:11:26.510 --> 00:11:28.250 ale też ujmujące na przykład codzienność 329 00:11:28.250 --> 00:11:29.870 w taki sposób ciekawy. 330 00:11:30.210 --> 00:11:31.530 Lubiła formę prozinek, 331 00:11:31.690 --> 00:11:33.470 która się kończy jakoś tak optymistycznie, 332 00:11:33.650 --> 00:11:35.550 mimo, że pisała te prozinki 333 00:11:35.550 --> 00:11:38.410 na przykład na temat prób samobójczych. 334 00:11:38.670 --> 00:11:39.750 Swoich i nieswoich. 335 00:11:40.070 --> 00:11:41.770 Więc starała się w tej prozie 336 00:11:41.770 --> 00:11:43.630 właśnie móc ująć rozmaite, 337 00:11:44.210 --> 00:11:46.210 czasem też te podstawowe tematy, 338 00:11:46.310 --> 00:11:47.370 najbardziej bolesne. 339 00:11:47.370 --> 00:11:49.490 Czy właśnie poezja w latach dziewięćdziesiątych 340 00:11:49.490 --> 00:11:51.290 zaczęła ona wydawać w czymś, 341 00:11:51.290 --> 00:11:53.210 co w rodzaju self-publishingu. 342 00:11:53.390 --> 00:11:55.750 To były malutkie wydawnictwo Borgis 343 00:11:55.750 --> 00:11:57.510 i cały nakład leżał w domu. 344 00:11:57.810 --> 00:11:59.610 Więc ona już nie miała czytelników. 345 00:12:00.190 --> 00:12:01.130 Nie miała czytelników, 346 00:12:01.270 --> 00:12:04.210 w wydawnictwach leżały niewydane książki, 347 00:12:04.590 --> 00:12:05.470 nikt się tym nie interesował. 348 00:12:06.110 --> 00:12:08.450 I właściwie taki był schył jakiejś życia. 349 00:12:08.630 --> 00:12:10.670 To jest właśnie ten taki najtrudniejszy 350 00:12:10.670 --> 00:12:11.970 dla mnie do opisania czas. 351 00:12:12.530 --> 00:12:14.190 Ona zmarła w dziewięćdziesiątym szóstym roku. 352 00:12:14.390 --> 00:12:16.370 Te ostatnie lata życia były bardzo ciemne. 353 00:12:16.370 --> 00:12:19.210 Ale ona przez ten czas cały czas pisała. 354 00:12:19.310 --> 00:12:21.530 Pisała dzienniki, pisała właśnie te haiku, 355 00:12:22.110 --> 00:12:23.470 jakieś wiersze kosmiczne. 356 00:12:23.610 --> 00:12:25.330 Okazywało się, że po prostu ta jej twórczość 357 00:12:25.330 --> 00:12:27.510 prowadzi w bardzo różnych kierunkach, 358 00:12:27.590 --> 00:12:28.390 bardzo ciekawych. 359 00:12:28.630 --> 00:12:30.330 Dopiero dzisiaj to możemy zobaczyć. 360 00:12:36.020 --> 00:12:38.100 Też nabrałam takiego przekonania 361 00:12:38.100 --> 00:12:40.640 w trakcie czytania, zwłaszcza tych ostatnich stron, 362 00:12:40.840 --> 00:12:42.660 że pisanie było dla niej sposobem 363 00:12:42.660 --> 00:12:44.440 na komentowanie rzeczywistości, 364 00:12:44.560 --> 00:12:46.680 ale też utrwalanie tego, co przeżywała, 365 00:12:47.100 --> 00:12:49.440 tego, co widziała od prozaicznych czynności 366 00:12:49.440 --> 00:12:51.440 i momentów przez trudne chwile, 367 00:12:51.460 --> 00:12:52.860 jak pobyty w szpitalach, 368 00:12:53.040 --> 00:12:54.800 które też były w ten sposób komentowane. 369 00:12:54.940 --> 00:12:57.500 I myślę, że zbierając to wszystko razem, 370 00:12:57.540 --> 00:12:59.240 nawet nie próbuję odgadywać, 371 00:12:59.260 --> 00:13:00.840 jakie to było uczucie znajdowania tego 372 00:13:00.840 --> 00:13:02.420 po tylu latach, zwłaszcza, że o tym 373 00:13:02.420 --> 00:13:03.380 jeszcze nie mówiłyśmy. 374 00:13:03.600 --> 00:13:06.480 Oprócz wierszy pani znalazła kasety. 375 00:13:06.680 --> 00:13:08.740 Myślę, że dla każdego z nas w tej chwili 376 00:13:08.740 --> 00:13:10.840 odnalezienie czy próba wysłuchania 377 00:13:10.840 --> 00:13:12.140 kasety magnetofonowej, 378 00:13:12.240 --> 00:13:13.100 co nie jest takie łatwe, 379 00:13:13.180 --> 00:13:14.780 bo nie dysponujemy już sprzętem, 380 00:13:14.960 --> 00:13:17.260 ma w sobie coś z wehikułu do przeszłości, 381 00:13:17.260 --> 00:13:19.640 ale kiedy jeszcze są to nagrania babci, 382 00:13:19.740 --> 00:13:20.740 nagrania nieznane, 383 00:13:21.200 --> 00:13:23.400 które pozwalają ją trochę lepiej poznać, 384 00:13:23.480 --> 00:13:25.740 to jest już chyba w ogóle zupełnie inny wymiar. 385 00:13:25.940 --> 00:13:28.280 Ten powrót do kaset był bardzo ciekawy 386 00:13:28.280 --> 00:13:30.040 i to był naprawdę powrót do przeszłości, 387 00:13:30.120 --> 00:13:31.900 bo miałam zbiór kaset. 388 00:13:32.060 --> 00:13:34.420 To były kasety Mirona Białoszewskiego. 389 00:13:34.680 --> 00:13:35.940 Zbiór jego nagrań, 390 00:13:36.140 --> 00:13:38.160 które powstawały pod wpływem mojej babci, 391 00:13:38.220 --> 00:13:40.760 bo ona po prostu nagrywała wszystko, co on mówiła, 392 00:13:40.760 --> 00:13:41.800 żeby on gadał, 393 00:13:42.080 --> 00:13:43.220 żeby przynosił wiersze, 394 00:13:43.320 --> 00:13:45.460 żeby czytał swój dziennik na gorąco, 395 00:13:45.460 --> 00:13:46.640 tuż po napisaniu. 396 00:13:46.820 --> 00:13:48.500 I ten zbiór jest dostępny, 397 00:13:48.500 --> 00:13:49.620 jest Muzeum Literatury, 398 00:13:49.720 --> 00:13:51.180 częściowo jest zdigitalizowany. 399 00:13:51.640 --> 00:13:53.580 No ale właśnie są też te jej kasety, 400 00:13:53.740 --> 00:13:54.420 inne kasety, 401 00:13:54.540 --> 00:13:55.980 które chciałam wysłuchać. 402 00:13:56.380 --> 00:13:58.550 Okazało się, że właśnie nie działa już żaden magnetową, 403 00:13:59.100 --> 00:14:01.360 więc zamówiłam coś w rodzaju magnetofonu, 404 00:14:01.840 --> 00:14:03.560 chińskie takie coś, plastikowe, 405 00:14:03.740 --> 00:14:05.480 co właściwie zaraz się popsuło, 406 00:14:05.600 --> 00:14:07.560 ale jednak można było odsłuchać. 407 00:14:07.960 --> 00:14:09.260 No i właśnie te wszystkie ruchy, 408 00:14:09.420 --> 00:14:11.240 które ja jestem jeszcze z pokolenia, 409 00:14:11.340 --> 00:14:12.700 które wykonywałam te ruchy, 410 00:14:12.780 --> 00:14:14.180 czyli właśnie do przodu, do tyłu, 411 00:14:14.180 --> 00:14:15.080 zatrzymanie, 412 00:14:15.460 --> 00:14:17.260 ale też wkręcanie się kasety. 413 00:14:17.600 --> 00:14:18.420 I ołówek. 414 00:14:18.620 --> 00:14:19.400 Ołówek, tak. 415 00:14:20.020 --> 00:14:22.800 Zjawiska, które już należą naprawdę do przeszłości. 416 00:14:23.140 --> 00:14:24.360 Wszystko to wróciło 417 00:14:24.360 --> 00:14:25.640 i byłam bardzo szczęśliwa, 418 00:14:25.660 --> 00:14:26.900 że mogę właśnie te kasety. 419 00:14:26.960 --> 00:14:28.280 Zresztą to też było ciekawe, 420 00:14:28.360 --> 00:14:29.820 bo wyciągałam zbiór kaset, 421 00:14:29.940 --> 00:14:30.780 które były czarne. 422 00:14:30.860 --> 00:14:32.300 To były kasety jeszcze takie właśnie 423 00:14:32.900 --> 00:14:33.380 Tonsil, 424 00:14:33.580 --> 00:14:35.040 czy z lat 70-tych 425 00:14:35.040 --> 00:14:36.860 i one były podpisane Braille'em. 426 00:14:36.980 --> 00:14:37.940 Czyli ja naprawdę nic nie... 427 00:14:37.940 --> 00:14:39.920 Po prostu kilka kropek wypukłych 428 00:14:39.920 --> 00:14:41.220 z papieru przyklejonych, 429 00:14:41.220 --> 00:14:43.820 bo to był zbiór kaset niewidomej, 430 00:14:43.920 --> 00:14:45.340 więc nie były podpisane. 431 00:14:45.460 --> 00:14:46.420 Także nie wiedziałam, 432 00:14:46.460 --> 00:14:47.020 co jest w środku. 433 00:14:47.100 --> 00:14:48.280 Słuchałam jedną za drugą. 434 00:14:48.600 --> 00:14:50.460 Znajdowałam niesłychane skarby, 435 00:14:51.080 --> 00:14:52.000 właśnie takie jak na przykład 436 00:14:52.000 --> 00:14:53.360 ich wspólne z Mironem 437 00:14:53.360 --> 00:14:55.140 opowiadanie grozy, 438 00:14:55.680 --> 00:14:56.500 wydłużona ręka, 439 00:14:56.640 --> 00:14:57.700 które było zaginione. 440 00:14:57.800 --> 00:14:58.220 Nikt nie wiedział, 441 00:14:58.320 --> 00:14:58.840 gdzie ono jest. 442 00:14:58.960 --> 00:15:00.520 Okazało się, że jest na kasecie, 443 00:15:01.040 --> 00:15:01.520 nagrane. 444 00:15:01.720 --> 00:15:02.500 Także znalazłam też 445 00:15:02.500 --> 00:15:04.220 bardzo ostatnie jej nagrania, 446 00:15:04.420 --> 00:15:05.840 które też są bardzo ciekawe. 447 00:15:06.180 --> 00:15:07.380 Znalazłam najpierw wzmiankę 448 00:15:07.380 --> 00:15:08.380 w swoim własnym pamiętniku, 449 00:15:09.080 --> 00:15:10.600 że ona coś takiego nagrywa. 450 00:15:10.600 --> 00:15:11.780 To były tanga. 451 00:15:12.100 --> 00:15:13.860 Czyli ona śpiewała sobie 452 00:15:13.860 --> 00:15:14.640 już w bardzo właśnie 453 00:15:14.640 --> 00:15:15.700 ciemnym czasie, 454 00:15:15.900 --> 00:15:17.440 kiedy już traciła kontakt 455 00:15:17.440 --> 00:15:18.340 z rzeczywistością. 456 00:15:18.740 --> 00:15:20.080 Śpiewała sobie stare tanga 457 00:15:20.080 --> 00:15:20.800 przedwojenne, 458 00:15:20.940 --> 00:15:22.200 a jednocześnie sama zaczynała 459 00:15:22.200 --> 00:15:23.300 układać jakieś tanga. 460 00:15:23.400 --> 00:15:24.320 Paradoks polegał na tym, 461 00:15:24.380 --> 00:15:25.520 że ona w ogóle nie miała głosu. 462 00:15:25.600 --> 00:15:26.880 To była jakby taka czynność, 463 00:15:26.880 --> 00:15:28.980 myślę też lecząca dla niej. 464 00:15:29.100 --> 00:15:31.060 Ten rytm pomagał jej. 465 00:15:31.380 --> 00:15:32.120 No i właśnie te wszystkie, 466 00:15:32.140 --> 00:15:33.420 te tanga znalazłam. 467 00:15:33.820 --> 00:15:35.640 Słuchałam ich właśnie wtedy 468 00:15:35.640 --> 00:15:37.160 w 96 roku, 469 00:15:37.260 --> 00:15:38.380 kiedy ona była w szpitalu. 470 00:15:38.380 --> 00:15:41.220 To był też powrót taki do przeszłości. 471 00:15:41.360 --> 00:15:42.780 Teraz właśnie rozumiałam więcej. 472 00:15:43.360 --> 00:15:44.080 Wszystko to właśnie, 473 00:15:44.340 --> 00:15:45.540 to od czego zaczynałyśmy, 474 00:15:45.620 --> 00:15:47.140 czyli od tych jej zainteresowanych 475 00:15:47.620 --> 00:15:48.060 parapsychicznych, 476 00:15:48.220 --> 00:15:49.220 to wszystko dla mnie wtedy 477 00:15:49.220 --> 00:15:50.020 na bieżąco, 478 00:15:50.160 --> 00:15:51.820 kiedy ja miałam tych lat właśnie 19. 479 00:15:52.280 --> 00:15:53.720 Ona opowiadała ciągle 480 00:15:53.720 --> 00:15:55.600 jakichś nowych wtajemniczeniach. 481 00:15:55.780 --> 00:15:57.240 Ja miałam do tego duży dystans 482 00:15:57.240 --> 00:15:59.720 i było to jednak obce dla mnie. 483 00:15:59.880 --> 00:16:00.340 Natomiast teraz, 484 00:16:00.460 --> 00:16:01.760 kiedy znalazłam jej zapiski, 485 00:16:02.060 --> 00:16:03.180 to jakby rozumiałam bardziej, 486 00:16:03.200 --> 00:16:03.960 co ona czuje. 487 00:16:04.120 --> 00:16:04.920 Na tym to polega, 488 00:16:04.920 --> 00:16:07.160 że moja perspektywa się zmieniła. 489 00:16:07.360 --> 00:16:09.520 Nie stosunek do tych wszystkich zjawisk, 490 00:16:09.680 --> 00:16:11.440 ale chciałam ją zrozumieć 491 00:16:11.440 --> 00:16:12.660 i chciałam pokazać, 492 00:16:12.680 --> 00:16:15.240 jak wygląda ten świat od wewnątrz, 493 00:16:15.320 --> 00:16:17.740 czyli pokazać go trochę jej słowami. 494 00:16:18.120 --> 00:16:20.280 Więc dlatego łatwiej mi było w to wejść 495 00:16:20.280 --> 00:16:21.940 i teraz jakby rozumiem ją lepiej 496 00:16:21.940 --> 00:16:23.420 niż wtedy w tych latach 90. 497 00:16:24.100 --> 00:16:26.660 Ominęłyśmy trochę jeden bardzo ważny, 498 00:16:26.700 --> 00:16:27.200 wydaje mi się, 499 00:16:27.320 --> 00:16:27.600 epizod. 500 00:16:27.780 --> 00:16:28.540 Oczywiście siłą rzeczy 501 00:16:28.540 --> 00:16:30.660 my nie jesteśmy w stanie streścić, 502 00:16:30.800 --> 00:16:32.420 tutaj przytoczyć całego życiorysu 503 00:16:32.420 --> 00:16:33.340 pani babci. 504 00:16:33.480 --> 00:16:34.660 Natomiast wydaje mi się, 505 00:16:34.660 --> 00:16:35.980 że takim momentem ważnym 506 00:16:35.980 --> 00:16:36.760 również dla mnie 507 00:16:36.760 --> 00:16:38.840 z takiej prywatno-zawodowej perspektywy 508 00:16:38.840 --> 00:16:39.800 jest ten moment, 509 00:16:39.900 --> 00:16:41.080 kiedy zaczyna się przygoda 510 00:16:41.080 --> 00:16:42.020 z dziennikarstwem 511 00:16:42.020 --> 00:16:43.420 i ona właściwie błyskawicznie 512 00:16:43.420 --> 00:16:44.480 ulega zmianie. 513 00:16:44.620 --> 00:16:46.500 To dziennikarstwo musi się zmienić 514 00:16:46.500 --> 00:16:48.400 pod wpływem postępującej choroby 515 00:16:48.400 --> 00:16:49.520 Jadwigi Stańczakowej. 516 00:16:49.680 --> 00:16:52.380 I moment, który bardzo mnie poruszył, 517 00:16:52.380 --> 00:16:53.180 to była historia, 518 00:16:53.200 --> 00:16:54.760 kiedy mieszkała jeszcze w Lublinie 519 00:16:54.760 --> 00:16:56.400 i przeżyła swoją pierwszą 520 00:16:56.400 --> 00:16:57.480 dziennikarską porażkę. 521 00:16:57.540 --> 00:16:58.960 Oczywiście w ogóle ścisłości 522 00:16:58.960 --> 00:16:59.400 i dodajmy, 523 00:16:59.460 --> 00:17:01.060 że wcześniej był opis sukcesów 524 00:17:01.060 --> 00:17:02.780 i tego, że ona w tym fachu 525 00:17:02.780 --> 00:17:04.420 radziła sobie całkiem dobrze 526 00:17:04.420 --> 00:17:05.580 i pani opisuje moment, 527 00:17:05.620 --> 00:17:07.220 w którym przyszła ta pierwsza porażka, 528 00:17:07.700 --> 00:17:08.600 którą chyba każdy, 529 00:17:08.780 --> 00:17:09.960 kto o tę pracę wykonuje, 530 00:17:10.200 --> 00:17:10.580 pamięta. 531 00:17:10.720 --> 00:17:11.520 Takie rzeczy zostają. 532 00:17:11.640 --> 00:17:12.700 Ja swoją też pamiętam, 533 00:17:12.780 --> 00:17:13.860 też pamiętam ten moment 534 00:17:13.860 --> 00:17:14.740 łykania łez 535 00:17:14.740 --> 00:17:16.220 i takiego palącego wstydu. 536 00:17:16.380 --> 00:17:17.540 Bardzo mnie poruszyło to, 537 00:17:17.720 --> 00:17:18.840 że to się zdarza, 538 00:17:18.900 --> 00:17:20.700 że rzeczywiście ludzie miewają 539 00:17:20.700 --> 00:17:21.280 takie chwile. 540 00:17:21.280 --> 00:17:23.120 Tak naprawdę bardzo krótko potem 541 00:17:23.120 --> 00:17:25.440 ona stała się dziennikarką pochodni, 542 00:17:25.580 --> 00:17:27.560 a pochodnia to jest periodyk 543 00:17:27.560 --> 00:17:29.440 wydawany właśnie dla osób 544 00:17:29.440 --> 00:17:30.500 niewidzących, niedowidzących. 545 00:17:31.080 --> 00:17:32.240 W książce też pojawia się 546 00:17:32.240 --> 00:17:33.020 nazewnictwo. 547 00:17:33.160 --> 00:17:34.380 Są osoby niewidome, 548 00:17:34.580 --> 00:17:35.300 ociemniałe 549 00:17:35.300 --> 00:17:37.260 i jak pani babcia o sobie mówiła, 550 00:17:37.580 --> 00:17:38.180 niedoślepłe. 551 00:17:38.320 --> 00:17:39.460 Ona była ociemniała, 552 00:17:39.540 --> 00:17:40.600 czyli utraciła wzrok 553 00:17:40.600 --> 00:17:41.400 w pewnym momencie, 554 00:17:41.580 --> 00:17:43.620 miała pamięć wcześniejszego świata, 555 00:17:43.760 --> 00:17:45.620 ale używała słowa niewidoma, 556 00:17:45.940 --> 00:17:47.260 które jest przeznaczone dla osób, 557 00:17:47.400 --> 00:17:48.420 które nigdy nie widziały. 558 00:17:48.420 --> 00:17:49.900 Rozszerzała to pojęcie. 559 00:17:50.000 --> 00:17:51.300 I rzeczywiście ten moment jest, 560 00:17:51.480 --> 00:17:53.500 bardzo dla mnie też był poruszający, 561 00:17:53.620 --> 00:17:54.500 właśnie z tego powodu, 562 00:17:54.560 --> 00:17:56.320 że też jestem dziennikarką. 563 00:17:56.500 --> 00:17:57.940 I nawet nie wiedziałam, 564 00:17:58.000 --> 00:17:58.720 ja jako dziecko, 565 00:17:58.880 --> 00:18:00.080 czy jako młoda osoba, 566 00:18:00.100 --> 00:18:01.680 nie interesowałam się tym za bardzo, 567 00:18:01.960 --> 00:18:03.180 co ona robiła wcześniej. 568 00:18:03.440 --> 00:18:05.400 Że była właśnie taką dziennikarką, 569 00:18:05.520 --> 00:18:06.620 taką prawdziwą reporterką. 570 00:18:07.320 --> 00:18:09.440 I to jeszcze zaczynała w czasach, 571 00:18:09.500 --> 00:18:13.380 kiedy się budowała prasa i radio po wojnie. 572 00:18:13.600 --> 00:18:15.800 I rzeczywiście jej pierwsze zlecenie, 573 00:18:15.900 --> 00:18:17.360 pierwsze zadanie dziennikarskie 574 00:18:17.360 --> 00:18:18.420 było niesłychanie trudne, 575 00:18:18.460 --> 00:18:21.520 bo to były procesy oprawców wojennych. 576 00:18:21.660 --> 00:18:23.440 I była na przesłuchaniu kapo, 577 00:18:23.580 --> 00:18:25.860 a jednocześnie cały czas myślała o swoim bracie, 578 00:18:26.360 --> 00:18:28.280 który został zabrany w 40 roku, 579 00:18:28.300 --> 00:18:29.640 o którym oni nic nie wiedzieli. 580 00:18:29.760 --> 00:18:32.880 Nawet po wojnie nie mieli potwierdzenia jego śmierci, 581 00:18:33.020 --> 00:18:34.640 więc nie wiedzieli, co się z nim stało. 582 00:18:34.640 --> 00:18:37.120 Wyobrażali sobie, że trafił właśnie do Auschwitz 583 00:18:37.120 --> 00:18:39.600 i tam skinął, że ten kapo mógł go bić. 584 00:18:39.780 --> 00:18:42.700 Więc ona siedząc na tej sali rozpraw, 585 00:18:42.860 --> 00:18:44.240 widziała, to była jej sprawa, 586 00:18:44.340 --> 00:18:45.360 jej sprawa osobista. 587 00:18:45.940 --> 00:18:47.620 No i potem rzeczywiście nie dała rady 588 00:18:47.620 --> 00:18:49.140 tego napisać w taki sposób, 589 00:18:49.380 --> 00:18:51.260 żeby to się podobało w redakcji. 590 00:18:51.460 --> 00:18:53.940 I to była ta jej pierwsza porażka. 591 00:18:54.080 --> 00:18:54.940 Jadwiga była osobą, 592 00:18:55.040 --> 00:18:57.300 która te porażki przekształcała w siłę. 593 00:18:57.500 --> 00:18:58.900 Tych porażek było bardzo wiele. 594 00:18:59.220 --> 00:19:01.560 Później, kiedy zaczęła pracować na Wybrzeżu, 595 00:19:01.660 --> 00:19:03.960 bo przeniosła się właśnie z Lublina do Gdańska, 596 00:19:03.960 --> 00:19:06.000 żeby zakładać pierwszą radiostację 597 00:19:06.000 --> 00:19:07.060 Radio Gdańsk. 598 00:19:07.260 --> 00:19:08.680 Co też dla mnie było poruszające, 599 00:19:08.760 --> 00:19:09.780 bo ta pierwsza radiostacja 600 00:19:09.780 --> 00:19:11.460 to były takie szczekaczki na ulicach. 601 00:19:11.540 --> 00:19:13.280 Nikt nie miał jeszcze odbiorników radiowych, 602 00:19:13.380 --> 00:19:15.080 więc po prostu chodziło się po ulicy 603 00:19:15.080 --> 00:19:16.120 słuchać wiadomości. 604 00:19:16.520 --> 00:19:17.400 No i ona przygotowywała 605 00:19:17.400 --> 00:19:19.420 pierwszą polską audycję w Gdańsku. 606 00:19:19.820 --> 00:19:21.480 To też było wielkie wyzwanie, 607 00:19:21.580 --> 00:19:23.100 ale tutaj nie było żadnej porażki, 608 00:19:23.180 --> 00:19:24.580 bo dobrze jej poszło 609 00:19:24.580 --> 00:19:26.080 i była bardzo poruszona tym. 610 00:19:26.160 --> 00:19:27.200 Później zaczęła pracować 611 00:19:27.200 --> 00:19:28.420 w Dzienniku Bałtyckim. 612 00:19:28.580 --> 00:19:30.280 No ale zaczął się czas Stalinowski, 613 00:19:30.280 --> 00:19:32.840 czyli współzawodnictwo pracy. 614 00:19:33.200 --> 00:19:34.220 Możemy to pamiętać 615 00:19:34.220 --> 00:19:35.800 na przykład z człowieka z marmuru, 616 00:19:35.940 --> 00:19:37.920 czyli to właśnie układanie cegieł na czas. 617 00:19:38.200 --> 00:19:41.200 Kto wyrobi 120% normy, 618 00:19:41.300 --> 00:19:42.600 a ona traciła wzrok, 619 00:19:42.820 --> 00:19:44.860 więc nie mogła już wyrobić żadnej normy. 620 00:19:45.240 --> 00:19:46.580 Więc zaczęła być w tym zespole 621 00:19:46.580 --> 00:19:47.480 najgorsza, 622 00:19:47.600 --> 00:19:48.320 co było dla niej 623 00:19:48.320 --> 00:19:49.720 osoby niezwykle ambitnej, 624 00:19:50.160 --> 00:19:51.480 bardzo trudne do zniesienia. 625 00:19:51.620 --> 00:19:53.960 Wtedy też sypało się jej życie osobiste. 626 00:19:53.960 --> 00:19:55.080 Urodziła córkę 627 00:19:55.080 --> 00:19:55.860 i okazało się, 628 00:19:55.940 --> 00:19:57.960 że mąż już ma inną osobę. 629 00:19:58.720 --> 00:20:00.080 Nie rozstali się tylko dlatego, 630 00:20:00.260 --> 00:20:02.100 żeby zostać z córką, 631 00:20:02.180 --> 00:20:03.040 czyli z moją mamą. 632 00:20:03.400 --> 00:20:04.800 Więc wszystko było źle. 633 00:20:04.940 --> 00:20:06.180 Wszystko było w rozsypce. 634 00:20:06.700 --> 00:20:07.480 Jej kariera 635 00:20:08.160 --> 00:20:09.360 widzącej dziennikarki 636 00:20:09.360 --> 00:20:10.200 zakończyła się porażką. 637 00:20:10.660 --> 00:20:11.320 Pomusiała odejść 638 00:20:11.320 --> 00:20:12.720 z tego dziennika bałtyckiego 639 00:20:12.720 --> 00:20:14.500 i nie miała żadnej pracy. 640 00:20:14.700 --> 00:20:15.600 I w tym momencie 641 00:20:15.600 --> 00:20:17.920 spotkała redaktora pochodni. 642 00:20:18.080 --> 00:20:19.160 Prasa dla niewidomych 643 00:20:19.160 --> 00:20:20.660 dopiero się tworzyła w Warszawie. 644 00:20:20.820 --> 00:20:22.360 Oni się właśnie przenosili 645 00:20:22.360 --> 00:20:23.780 z Gdańska do Warszawy. 646 00:20:24.220 --> 00:20:25.700 I z nim się spotkała. 647 00:20:25.780 --> 00:20:26.580 Nie wiedziała nic, 648 00:20:26.800 --> 00:20:28.040 że istnieje brail, 649 00:20:28.200 --> 00:20:29.860 że można być dziennikarką 650 00:20:29.860 --> 00:20:30.660 dla niewidomych. 651 00:20:30.760 --> 00:20:31.940 Była po prostu przekonana, 652 00:20:32.000 --> 00:20:33.300 że jej życie się skończyło. 653 00:20:33.380 --> 00:20:34.020 Była osobą, 654 00:20:34.080 --> 00:20:34.800 była kobietą, 655 00:20:34.960 --> 00:20:35.920 która chciała pracować. 656 00:20:36.140 --> 00:20:37.080 To też jest ważne, 657 00:20:37.200 --> 00:20:39.160 bo ta jej ścieżka rozwoju 658 00:20:39.160 --> 00:20:40.480 była dla niej zawsze 659 00:20:40.480 --> 00:20:41.440 niesłychanie ważna 660 00:20:41.440 --> 00:20:43.240 i napotykała naprawdę 661 00:20:43.240 --> 00:20:44.440 poważne przeszkody. 662 00:20:44.680 --> 00:20:45.520 Utrata wzroku 663 00:20:45.520 --> 00:20:46.920 jest przede wszystkim 664 00:20:46.920 --> 00:20:48.220 takim zdarzeniem, 665 00:20:48.320 --> 00:20:48.840 które mogło ją 666 00:20:48.840 --> 00:20:50.020 absolutnie załamać. 667 00:20:50.100 --> 00:20:51.580 Mogła ograniczyć swoje życie 668 00:20:51.580 --> 00:20:53.300 do czterech ścian domu. 669 00:20:53.300 --> 00:20:55.080 i czynności domowych. 670 00:20:55.300 --> 00:20:57.180 Tymczasem ona chciała robić to, 671 00:20:57.320 --> 00:20:58.600 do czego miała zdolności. 672 00:20:58.840 --> 00:20:59.760 Więc udało jej się 673 00:20:59.760 --> 00:21:00.940 zostać tą dziennikarką. 674 00:21:01.080 --> 00:21:02.140 Sama się nauczyła Braila. 675 00:21:02.620 --> 00:21:03.440 Sama się nauczyła 676 00:21:03.440 --> 00:21:04.300 chodzić z laską. 677 00:21:04.960 --> 00:21:06.760 Została nie tylko dziennikarką pochodni, 678 00:21:06.820 --> 00:21:08.120 ale redaktorką naczelną. 679 00:21:08.180 --> 00:21:09.460 I to w bardzo trudnych czasach, 680 00:21:09.580 --> 00:21:10.960 bo właśnie w latach pięćdziesiątych 681 00:21:10.960 --> 00:21:12.900 opowiadała zabawną historię, 682 00:21:12.980 --> 00:21:14.060 że do czego była potrzebna 683 00:21:14.060 --> 00:21:16.120 redaktorka naczelna w pochodni. 684 00:21:16.240 --> 00:21:16.880 Na przykład do tego, 685 00:21:16.960 --> 00:21:18.500 żeby pilnować redakcji 686 00:21:18.500 --> 00:21:20.420 tych maszyn w Wigilię. 687 00:21:20.460 --> 00:21:21.480 Siedzieć w nocy 688 00:21:21.480 --> 00:21:22.860 razem ze szczurami 689 00:21:22.860 --> 00:21:24.400 w pustej redakcji. 690 00:21:24.400 --> 00:21:24.880 I zimnej. 691 00:21:24.880 --> 00:21:26.140 I zimnej, tak, tak. 692 00:21:26.380 --> 00:21:27.600 Ale to wszystko znosiła. 693 00:21:27.740 --> 00:21:28.460 Była też potem 694 00:21:28.460 --> 00:21:30.620 w zarządzie Związku Niewidomych, 695 00:21:30.700 --> 00:21:31.920 więc chodziła na te 696 00:21:32.560 --> 00:21:33.620 niekończące się zebrania, 697 00:21:33.660 --> 00:21:34.620 czego nienawidziła. 698 00:21:34.740 --> 00:21:35.960 Puenta była zabawna 699 00:21:35.960 --> 00:21:36.600 tej historii, 700 00:21:36.720 --> 00:21:38.260 ponieważ każde takie zebranie, 701 00:21:38.400 --> 00:21:39.120 gdzie już ustalono, 702 00:21:39.220 --> 00:21:40.100 ona czekała tylko, 703 00:21:40.140 --> 00:21:41.400 żeby ustalono te rzeczy, 704 00:21:41.400 --> 00:21:43.060 na przykład zapomogi na niewidomych, 705 00:21:43.160 --> 00:21:43.920 przyznanie psów, 706 00:21:44.040 --> 00:21:45.480 przewodników i tak dalej. 707 00:21:45.640 --> 00:21:46.480 Kiedy się to skończyło, 708 00:21:46.540 --> 00:21:47.520 była część alkoholowa. 709 00:21:47.680 --> 00:21:49.200 Ale ponieważ byli to niewidomi, 710 00:21:49.260 --> 00:21:50.420 to ona udawała, że pije. 711 00:21:50.420 --> 00:21:51.840 I szybko myślała, 712 00:21:51.860 --> 00:21:53.460 żeby wrócić do domu. 713 00:21:53.600 --> 00:21:54.600 Także dla mnie to było 714 00:21:54.600 --> 00:21:55.180 bardzo ciekawe, 715 00:21:55.240 --> 00:21:56.340 bo nic o tym nie wiedziałam. 716 00:21:56.420 --> 00:21:58.260 O tej jej karierze dziennikarskiej 717 00:21:58.260 --> 00:21:59.460 i tej właśnie sile, 718 00:21:59.700 --> 00:22:01.740 która pozwoliła jej jednak 719 00:22:01.740 --> 00:22:02.600 zrealizować to, 720 00:22:02.680 --> 00:22:03.340 o czym marzyła. 721 00:22:03.540 --> 00:22:05.560 Na koniec chciałam przywołać, 722 00:22:05.560 --> 00:22:07.420 a właściwie sparafrazować słowa, 723 00:22:07.540 --> 00:22:08.520 które równie dobrze mogły 724 00:22:08.520 --> 00:22:10.000 otworzyć naszą rozmowę. 725 00:22:10.120 --> 00:22:11.200 Natomiast uznałam, 726 00:22:11.380 --> 00:22:13.160 że one będą miały 727 00:22:13.160 --> 00:22:14.320 trochę inny wydźwięk 728 00:22:14.320 --> 00:22:15.480 w kontekście wszystkiego, 729 00:22:15.480 --> 00:22:16.980 co już powiedziałyśmy. 730 00:22:17.140 --> 00:22:18.120 A oczywiście wszystko to 731 00:22:18.120 --> 00:22:19.980 spotęguje lektura książki, 732 00:22:19.980 --> 00:22:21.240 do której oczywiście zachęcam. 733 00:22:21.400 --> 00:22:22.480 Jadwiga Stańczakowa, 734 00:22:22.480 --> 00:22:24.320 mówiąc o utracie wzroku, 735 00:22:24.600 --> 00:22:25.580 oczywiście mówiła 736 00:22:25.580 --> 00:22:27.080 o różnych wyjątkowościach, 737 00:22:27.120 --> 00:22:29.300 że to jest wyjątkowa niesprawiedliwość, 738 00:22:29.480 --> 00:22:30.480 wyjątkowa sytuacja, 739 00:22:30.680 --> 00:22:32.680 ale dodała, że to, 740 00:22:32.800 --> 00:22:33.720 co ona zyskuje, 741 00:22:33.880 --> 00:22:35.340 to taki większy dostęp 742 00:22:35.340 --> 00:22:36.500 do świata wewnętrznego, 743 00:22:36.660 --> 00:22:37.620 który nie ma granic, 744 00:22:37.700 --> 00:22:39.540 jeżeli chodzi o jego rozbudowywanie. 745 00:22:39.640 --> 00:22:40.640 Myślę, że do tego 746 00:22:40.640 --> 00:22:41.540 może odnosić się to, 747 00:22:41.620 --> 00:22:43.460 co mówiłyśmy o jej zainteresowaniach, 748 00:22:43.640 --> 00:22:45.400 o tej dyscyplinie wewnętrznej, 749 00:22:45.500 --> 00:22:46.440 o różnych sposobach 750 00:22:46.440 --> 00:22:47.500 postrzegania świata. 751 00:22:47.500 --> 00:22:49.080 Ale wydaje mi się, że ten świat wewnętrzny 752 00:22:49.080 --> 00:22:50.120 jest chyba kluczowy 753 00:22:50.120 --> 00:22:51.080 dla zrozumienia 754 00:22:51.080 --> 00:22:52.060 Jadwigi Stańczakowej. 755 00:22:52.240 --> 00:22:53.460 Ten świat wewnętrzny, 756 00:22:53.640 --> 00:22:55.960 rozbudowywany w nieskończoność, 757 00:22:56.120 --> 00:22:56.760 w głąb, 758 00:22:56.860 --> 00:22:57.960 rzeczywiście był czymś, 759 00:22:57.980 --> 00:22:59.500 co ona mówiła, że zyskała. 760 00:22:59.900 --> 00:23:01.900 Że tego być może nie miałaby, 761 00:23:02.140 --> 00:23:03.680 gdyby była osobą widzącą. 762 00:23:04.080 --> 00:23:05.680 Zastanawia się też w wierszach, 763 00:23:05.800 --> 00:23:07.240 czy ona by pisała wiersze, 764 00:23:07.400 --> 00:23:08.200 gdyby widziała. 765 00:23:08.660 --> 00:23:09.940 Kilka jest takich wierszy 766 00:23:09.940 --> 00:23:11.780 bardzo poruszających, 767 00:23:11.940 --> 00:23:13.340 że być może by wtedy 768 00:23:13.340 --> 00:23:14.460 po prostu patrzyła, 769 00:23:14.580 --> 00:23:15.680 a nie zapisywała. 770 00:23:15.780 --> 00:23:16.700 Że gdzieś literatura 771 00:23:16.700 --> 00:23:18.900 się brała z tego braku, 772 00:23:18.900 --> 00:23:20.500 który został przekształcony 773 00:23:20.500 --> 00:23:21.600 na jakąś wartość. 774 00:23:21.680 --> 00:23:24.220 Właśnie na ten świat wewnętrzny, 775 00:23:24.680 --> 00:23:26.300 do którego tylko ona ma dostęp. 776 00:23:26.560 --> 00:23:27.780 To było coś niesamowitego. 777 00:23:27.840 --> 00:23:29.020 Ja miałam takie wrażenie właśnie, 778 00:23:29.200 --> 00:23:30.920 że słuchając o tych, 779 00:23:31.060 --> 00:23:31.840 kiedy ona żyła, 780 00:23:31.920 --> 00:23:34.200 słuchając jej o tych różnych doświadczeniach, 781 00:23:34.320 --> 00:23:36.260 w ogóle tego nie rozumiałam. 782 00:23:36.340 --> 00:23:37.960 Natomiast kiedy ona to zapisała, 783 00:23:38.120 --> 00:23:39.240 to dopiero zrozumiałam, 784 00:23:39.240 --> 00:23:40.680 jak ten świat był fascynujący. 785 00:23:40.780 --> 00:23:41.840 Że czasem nawet nie chciała 786 00:23:41.840 --> 00:23:42.700 z niego wracać. 787 00:23:42.820 --> 00:23:44.560 Z tych, jak mówiła, odlotów. 788 00:23:44.700 --> 00:23:45.380 To są odloty, 789 00:23:45.800 --> 00:23:46.840 które uzyskiwała 790 00:23:46.840 --> 00:23:49.500 nie za pomocą substancji jakichkolwiek, 791 00:23:49.740 --> 00:23:51.360 tylko właśnie medytacji. 792 00:23:51.800 --> 00:23:52.900 Tylko jakiejś wizji, 793 00:23:53.120 --> 00:23:53.940 które miała. 794 00:23:54.080 --> 00:23:55.320 I tutaj jest jakieś połączenie 795 00:23:55.320 --> 00:23:56.320 całości jej życia, 796 00:23:56.360 --> 00:23:58.020 bo ona zawsze miała rozbudowaną 797 00:23:58.020 --> 00:23:59.900 tę część intuicji. 798 00:24:00.080 --> 00:24:00.680 Przeczuć. 799 00:24:00.840 --> 00:24:02.500 Że właśnie przed wojną już 800 00:24:02.500 --> 00:24:03.580 trochę wiedziała, 801 00:24:03.580 --> 00:24:04.580 co się stanie. 802 00:24:04.780 --> 00:24:05.880 Ale też miała jakieś swoje 803 00:24:05.880 --> 00:24:07.260 wewnętrzne zaufanie, 804 00:24:07.340 --> 00:24:08.640 że udaje się przetrwać. 805 00:24:08.820 --> 00:24:10.320 Później głębokie przekonanie, 806 00:24:10.400 --> 00:24:11.980 że trzeba wyjść z getta. 807 00:24:12.360 --> 00:24:13.780 Ta intuicja ocaliła 808 00:24:13.780 --> 00:24:14.480 nie tylko ją, 809 00:24:14.620 --> 00:24:15.560 ale jej rodziców. 810 00:24:15.560 --> 00:24:17.200 Wbrew ich woli właściwie 811 00:24:17.200 --> 00:24:18.620 wyprowadziła z getta, 812 00:24:18.620 --> 00:24:19.760 kiedy jeszcze było można. 813 00:24:20.220 --> 00:24:22.260 Wiedziała, że nie można tam zostać. 814 00:24:22.580 --> 00:24:23.600 Także ta intuicja, 815 00:24:23.800 --> 00:24:25.100 rozbudowana intuicja 816 00:24:25.100 --> 00:24:26.260 była jakby wstępem 817 00:24:26.260 --> 00:24:28.220 do tego, czego ona później 818 00:24:28.220 --> 00:24:29.220 zaczęła poszukiwać. 819 00:24:29.960 --> 00:24:31.180 I co pozwoliło jej 820 00:24:31.180 --> 00:24:32.620 właśnie rozwinąć 821 00:24:33.240 --> 00:24:33.760 literaturę, 822 00:24:33.880 --> 00:24:34.620 właśnie poezję, 823 00:24:34.740 --> 00:24:35.880 czy prozę jej własną, 824 00:24:35.960 --> 00:24:36.880 gdzie zapisywała 825 00:24:36.880 --> 00:24:38.240 te swoje przeżycia. 826 00:24:38.320 --> 00:24:39.440 Myślę, że to jest bardzo ciekawe. 827 00:24:39.560 --> 00:24:40.500 Właśnie, że punktem dojścia 828 00:24:40.500 --> 00:24:41.460 jest literatura. 829 00:24:41.460 --> 00:24:42.400 Bardzo się cieszę, 830 00:24:42.500 --> 00:24:44.280 że mogłyśmy porozmawiać 831 00:24:44.280 --> 00:24:45.060 i że mogę was 832 00:24:45.060 --> 00:24:45.940 z czystym sumieniem 833 00:24:45.940 --> 00:24:46.800 zachęcić do tego, 834 00:24:46.880 --> 00:24:48.380 żeby sięgnąć po książkę 835 00:24:48.380 --> 00:24:48.980 Jadwiga, 836 00:24:49.100 --> 00:24:50.520 opowieść o Stańczakowej 837 00:24:50.520 --> 00:24:51.700 i poznać Jadwigę 838 00:24:51.700 --> 00:24:52.300 Stańczakową 839 00:24:52.300 --> 00:24:53.740 z trochę innej perspektywy 840 00:24:53.740 --> 00:24:54.220 niż ta, 841 00:24:54.620 --> 00:24:55.260 która w naszej 842 00:24:55.260 --> 00:24:56.260 zbiorowej świadomości 843 00:24:56.260 --> 00:24:56.960 się utarła, 844 00:24:57.060 --> 00:24:57.880 jaką poznaliśmy 845 00:24:57.880 --> 00:24:58.540 chociażby 846 00:24:58.540 --> 00:24:59.520 dzięki filmowi 847 00:24:59.520 --> 00:25:00.420 Andrzeja Barańskiem 848 00:25:00.420 --> 00:25:01.500 go parę osób 849 00:25:01.500 --> 00:25:02.180 mały czas. 850 00:25:02.400 --> 00:25:03.200 Tymczasem postać 851 00:25:03.200 --> 00:25:04.660 jest dużo bardziej złożona, 852 00:25:04.800 --> 00:25:06.200 ma dużo sekretów, 853 00:25:06.300 --> 00:25:06.720 tajemnic, 854 00:25:06.820 --> 00:25:07.200 niuansów, 855 00:25:07.320 --> 00:25:07.780 które naprawdę 856 00:25:07.780 --> 00:25:09.020 warto zgłębić, 857 00:25:09.060 --> 00:25:09.880 a dzisiejsza rozmowa 858 00:25:09.880 --> 00:25:10.560 była możliwa 859 00:25:10.560 --> 00:25:11.480 dzięki obecności 860 00:25:11.480 --> 00:25:13.020 Justyny Sobolewskiej, 861 00:25:13.140 --> 00:25:14.180 krytyczki literackiej, 862 00:25:14.260 --> 00:25:15.480 dziennikarki polityki, 863 00:25:15.600 --> 00:25:17.140 no a także autorki książki 864 00:25:17.140 --> 00:25:18.640 Jadwiga opowieść 865 00:25:18.640 --> 00:25:19.300 o Stańczakowej. 866 00:25:19.380 --> 00:25:20.180 Bardzo pani dziękuję 867 00:25:20.180 --> 00:25:20.960 za tę rozmowę. 868 00:25:21.140 --> 00:25:21.780 Bardzo dziękuję. 869 00:25:23.800 --> 00:25:25.240 Audycje kulturalne 870 00:25:25.240 --> 00:25:27.180 w dobrym tonie.