WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.090
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.550 --> 00:00:16.090
Dzień dobry Państwu. Mariusz Klarecki. Opowiem Państwu dzisiaj o kolejnych historiach związanych z dzielnicą, która wydaje się, że w Powstaniu Warszawskim akurat miała małe znaczenie.

3
00:00:16.190 --> 00:00:26.270
Mówię o Pradze, a dokładnie o Saskiej Kępie. Natomiast wbrew pozorom tam również działy się rzeczy niesamowite i myślę, że też warto opowiedzieć o stratach zbiorów artystycznych i kolekcji.

4
00:00:26.270 --> 00:00:37.910
Trzeba pamiętać o tym, że Powstanie Warszawskie również wybuchło na Pradze. Ono trwało zaledwie trzy dni, ale też doszło tam do kilku różnego rodzaju i potyczek i większych działań.

5
00:00:38.010 --> 00:00:47.370
Między innymi na Brzeski były również obrzucane czołgi benzyną. Potyczka w Parku Skaryszewskim mogą nawet Państwo zobaczyć, jeśli Państwo chcieliście tam wybrać kiedyś do Parku Skaryszewskiego.

6
00:00:47.550 --> 00:00:52.870
Są takie wewnątrz mostki z balustradami i widać ślady po kulach, które przeszywały przez te balustrady.

7
00:00:52.870 --> 00:00:59.830
Tam akurat był oddział powstańczy, który natknął się na dużą grupę Niemców. To byli wycofani z frontu wojskowi i wywiązała się potyczka.

8
00:00:59.970 --> 00:01:07.490
Można to zobaczyć. Ja zresztą też mam ciekawą przygodę, bo kiedyś z synem kilka lat temu znaleźliśmy podczas budowy kopania rowów,

9
00:01:08.410 --> 00:01:13.530
światłowody były prowadzone do Stadionu Narodowego, znaleźliśmy wyrzucone maski przeciwgazowe niemieckie,

10
00:01:13.690 --> 00:01:18.830
które od razu skojarzyłem, że były prawdopodobnie związane z tymi żołnierzami niemieckimi, którzy studiowali właśnie na tym stadionie drukarza.

11
00:01:18.830 --> 00:01:24.230
Oni tam stacjonowali i którzy toczyli potyczkę właśnie z tymi powstańcami, bo tam nic innego się we wrześniu 39. nie działo.

12
00:01:24.390 --> 00:01:28.490
I zanieśliśmy je do Muzeum Powstania Warszawskiego, także mogą Państwo również to zobaczyć.

13
00:01:28.750 --> 00:01:37.070
Saska Kempa dosyć szybko, jakieś dwa tygodnie po rozpoczęciu Powstania Warszawskiego została, nakazano ludności cywilnej opuścić cały ten kwartał.

14
00:01:37.270 --> 00:01:43.490
Zgromadzono wszystkich i wyprowadzono, zresztą później przeprawiono Wisłą. Cała ta ludność Saskiej Kempy trafiła do Pruszkowa.

15
00:01:43.490 --> 00:01:49.930
Natomiast nie wszyscy się podporządkowali temu zarządzeniu. Jednym z takich osób był malarz Bronisław Kopczyński.

16
00:01:50.110 --> 00:01:55.330
On wykopał w ogrodzie jamę o rozmiarach metr na trzy metry i głębokości około dwóch i pół metra.

17
00:01:55.450 --> 00:02:01.370
Przykrył ją szynami i innymi metalowymi przedmiotami i narzucił na to jakieś dywany, nasypał ziemią.

18
00:02:01.590 --> 00:02:05.630
Stanowiła ona dla artysty rodzaj schron, do którego schodziło się po drabince.

19
00:02:06.110 --> 00:02:12.010
Wewnątrz wyłożył tę jamę dywanami. Tam również postawił żelazną ogrodową ławkę, która służyła mu za łóżko.

20
00:02:12.010 --> 00:02:18.670
Wykorzystując przerwy pomiędzy bombardowaniami, Kopczyński wynosił na noc do ogrodu swoje obrazy, aby w razie pożaru nie spłonęły.

21
00:02:18.850 --> 00:02:23.470
W dzień z kolei wnosił je z powrotem do budynku, by uchronić je przed deszczem i odłamkami.

22
00:02:23.870 --> 00:02:27.350
Szczególnym sentymentem darzył pejzaże przedstawiające dawną Warszawę.

23
00:02:27.470 --> 00:02:34.490
On sam mówił o tym, że miałem jednak wzgląd na to, że były między obrazami i motywy z Warszawy, które najbardziej teraz chroniłem.

24
00:02:34.490 --> 00:02:42.190
Przeczuwając tę totalną zagładę miasta, bardzo mu zależało na tym, żeby właśnie te obrazy, widoki warszawskie w sposób szczególny uchronić.

25
00:02:42.390 --> 00:02:47.550
Jakiś czas później w murach domu Kopczyńskiego znalazło schronienie kilku znajomych malarzy i rzeźwiarzy.

26
00:02:48.070 --> 00:02:51.050
Wśród nich był również Stanisław Czajkowski, bardzo znany pejzażysta.

27
00:02:51.050 --> 00:03:04.590
Co ciekawe, Kopczyński z takim humorem opowiada o tym, że dzięki przytępionemu słuchowi Czajkowski mógł smacznie spać na bidermajorowskiej kanapce, którą miał w pracowni, nie słysząc tych bombardowani, tego co się wokół niego działo.

28
00:03:05.630 --> 00:03:17.490
Mówiąc o Bronicławie Kopczyńskim, artystu malarzy, trzeba wspomnieć o tym, że podczas powstania warszawskiego i podczas w ogóle wojny i okupacji, życie straciło też wielu artystów z różnych dziedzin, literatury i muzyki.

29
00:03:17.490 --> 00:03:32.210
Mówiąc o artystach plastykach, warto wymienić czy przywołać tych najważniejszych, tych najbardziej znanych, m.in. znany przedwojenny malarz Apoloniusz Kędzierski, który, jak to sam napisał, stracił w powstaniu warszawskim niemal cały dorobek artystyczny.

30
00:03:32.510 --> 00:03:36.630
Rzeczywiście dużą część obrazów, szczególnie z tego późniejszego okresu.

31
00:03:36.790 --> 00:03:44.010
W domu przy ulicy Sanatorskiej zapisał, że uległy zniszczeniu 24 obrazy olejne, około 100 akwarel oraz 100 szkiców akwarelowych.

32
00:03:44.010 --> 00:03:52.150
Poza tym miał projekty kompozycji malarskich i polichromii kościelnych, a także kilka tysięcy rysunków, które wykonał w 1878 roku.

33
00:03:52.650 --> 00:03:59.890
W domu miał także zbiór obrazów jego żony Stanisławy Kędzierskiej, która była malarką, a której właściwie twórcześci teraz zupełnie nie znamy.

34
00:04:00.350 --> 00:04:04.430
16 akwarel oraz 100 obrazów akwarelowych bez ram.

35
00:04:04.430 --> 00:04:13.750
Pani Stanisława Kędzierska stwierdziła, że spalenie domu i rabunek mienia osobistego został dokonany przez oddziały SS 7 sierpnia 1944 roku.

36
00:04:14.030 --> 00:04:18.670
Apoloniusz Kędzierski zmarł jeszcze zresztą podczas powstania warszawskiego w 21 września.

37
00:04:18.950 --> 00:04:26.290
Żona natomiast do kwestionariusza Wydziału Strat Wojennych załączyła wykaz obrazów spalonych, które były autorstwem Apoloniusza Kędzierskiego.

38
00:04:26.510 --> 00:04:30.050
Zniszczeniu uległa również pracownia, a także obrazy innych artystów.

39
00:04:30.050 --> 00:04:42.470
Jednym z takich też bardziej znanych malarzy był Edward Okuń, który zmarł w Skierniewicach na skutek postrzału 17 stycznia 1945 roku w wieku 72 lat.

40
00:04:42.650 --> 00:04:50.890
Malarz stracił swój dom przy rynku Starego Miasta. Zofia Okuniowa złożyła kwestionariusz strat kolekcji właśnie Okuniów.

41
00:04:51.370 --> 00:04:56.830
W tym zbombardowanym domu przepadło około 106 obrazów malarza, ale także całkowite wyposażenie pracowni.

42
00:04:56.830 --> 00:05:04.230
Farby, sztalugi, płótno. Innym artystom, którego twórczość właściwie nie zachowała się do dnia dzisiejszego był profesor Tadeusz Pruszkowski,

43
00:05:04.370 --> 00:05:13.210
artysta, malarz, rektor Akademii Sztuk Pięknych, znany chociażby z tego, że podobno przeleciał samolotem pod przęsłami mostu Poniatowskiego przed wojną,

44
00:05:13.230 --> 00:05:21.330
czy z przepięknego domu, który wyglądał niemal jak zameczek, który jest na samym szczycie niemalże wzgórz Kazimierzu Dolnym,

45
00:05:21.330 --> 00:05:27.470
który lądował zresztą tym samolotem na plaży obok i w taki sposób podróżował z Warszawy do Kazimierza Dolnego.

46
00:05:27.690 --> 00:05:32.790
Artysta niestety znalazł się na liście osób przeznaczonych tak naprawdę do rozstrzelania wśród Niemców

47
00:05:32.790 --> 00:05:40.650
i został aresztowany bardzo szybko tuż po wejściu Niemców do Warszawy we wrześniu 1939 roku i rozstrzelany właśnie w Palmirach.

48
00:05:40.810 --> 00:05:43.070
Także wiadomo, że tam stracił życie.

49
00:05:43.070 --> 00:05:49.010
Po wojnie jego żona Zofia Pruszkowska, artystka-malarka złożyła tę kwestię narzu do działu strad wojennych,

50
00:05:49.090 --> 00:05:53.430
gdzie wykazała jakby straty związane z pracownią właśnie Tadeusza Pruszkowskiego.

51
00:05:53.670 --> 00:05:59.790
Kolejną wdową po malarzu, Franciszku Eismondzie, była Maria Zwieniawski-Eismondowa,

52
00:05:59.910 --> 00:06:05.890
która opisała straty zbiorów artystycznych w sześcioizbowym mieszkaniu znajdującym się przy Placu Trzech Krzyży.

53
00:06:06.050 --> 00:06:10.930
Jak to napisała, obrazy zostały zrabowane z mieszkania mego po przymusowym wygnaniu mnie przez Niemców.

54
00:06:10.930 --> 00:06:15.130
Zagrebiono niezmiernie cenny zbiór arcydziału sztuki najznakomitszych artystów polskich,

55
00:06:15.250 --> 00:06:19.830
ale także obrazy pochodzące ze spuścizny artystycznej Franciszka i Stanisława Eismonda.

56
00:06:20.030 --> 00:06:23.390
Stanisław Eismond był synem Marii Eismondowej, również był znanym malarzem.

57
00:06:23.810 --> 00:06:28.850
Wiadomo, że 7 września 1939 roku wyjechał z Warszawy z transportem najcenniejszych zbiorów zachęty,

58
00:06:28.930 --> 00:06:33.250
w tym m.in. z obrazami Jana Matejki, Bitwa pod Grunwaldem, a także Kazanie Skargi.

59
00:06:33.390 --> 00:06:40.130
Losy tych obrazów to w ogóle jest osobna, fascynująca opowieść, ale rzeczywiście obydwa obrazy zostały cudownie uratowane.

60
00:06:40.130 --> 00:06:42.950
Jeden możemy oglądać Bitwę pod Grunwaldem, obudzoną Narodowym w Warszawie,

61
00:06:43.090 --> 00:06:45.290
drugie kazanie skargi, obecnie w Zamku Królewskim w Warszawie.

62
00:06:45.690 --> 00:06:49.630
Natomiast niestety Stanisław Eismond przypłacił tą wyprawę, ten cały konwój skarbów,

63
00:06:49.690 --> 00:06:52.730
jak to określił Bogusa Wołoszański, przypłacił życiem.

64
00:06:52.990 --> 00:06:58.450
Stanisław Eismond zginął podczas bombardowania Lublina 9 września 1939 roku.

65
00:06:58.830 --> 00:07:03.170
Kolejny malarz, który utracił swoją twórczość to Antoni Teslar.

66
00:07:03.170 --> 00:07:08.330
On z kolei przekazał swoje obrazy do sprzedaży komisowej w antykwariatach i sklepach komisowych,

67
00:07:08.450 --> 00:07:12.050
znajdujących się w wielu punktach, tak naprawdę centrum Warszawy.

68
00:07:12.130 --> 00:07:15.090
Zrobił to tuż przed wybuchem Powstania Warszawskiego, widocznie licząc na to,

69
00:07:15.150 --> 00:07:17.930
że te obrazy być może w jakiejś części się uchronią.

70
00:07:18.290 --> 00:07:22.230
Natalia Batolska z kolei, córka znanego malarza batalisty Stanisława Batolskiego,

71
00:07:22.410 --> 00:07:28.310
opisuje również, że w mieszkaniu przy ulicy Brzozowej, które zostało zbombardowane we wrześniu 1944 roku,

72
00:07:28.310 --> 00:07:33.470
przepadła cała twórczość, dom został zbombardowany i spalony w czasie Powstania Warszawskiego.

73
00:07:33.830 --> 00:07:39.210
Musimy sobie zdać sprawę z tego, że straty zbiorów artystycznych to nie tylko to, co było w pracowniach,

74
00:07:39.290 --> 00:07:42.510
ale również to, co znajdowało się już wówczas w gmachach publicznych.

75
00:07:42.650 --> 00:07:43.950
To są różnego rodzaju dekoracje.

76
00:07:44.470 --> 00:07:49.030
Warto tutaj powiedzieć o dworcu głównym w Warszawie, który był prawie, że gotowy do oddania

77
00:07:49.030 --> 00:07:51.390
już też przed wybuchem wojny we wrześniu 1949 roku.

78
00:07:51.390 --> 00:07:58.530
Zawierał mnóstwo wspaniałych dzieł sztuki i mozaik, i płaskorześ, i malarskich prac.

79
00:07:58.930 --> 00:08:03.490
To było naprawdę wewnątrz wspaniałe dzieło, można powiedzieć, wielu, wielu artystów,

80
00:08:03.630 --> 00:08:04.950
plastyków z różnych dziedzin.

81
00:08:05.270 --> 00:08:09.390
Bardzo ciekawa historia, na którą się natknąłem, to historia Henryka Marka Rudlińskiego,

82
00:08:09.590 --> 00:08:11.950
pseudonim Czart, znanego grafika przedwojennego.

83
00:08:12.330 --> 00:08:14.010
Był uczestnikiem walk na Mokotowie.

84
00:08:14.270 --> 00:08:18.410
Ten właśnie mężczyzna po nieudanej przeprawie kanałami wyszedł wraz z grupą powstańców

85
00:08:18.410 --> 00:08:21.690
w łazem przy ulicy Dworkowej 5. Jak państwo znają chociażby z filmu kanał,

86
00:08:21.790 --> 00:08:24.670
wszyscy ci powstańcy zostali rozstrzelani przez Niemców.

87
00:08:25.230 --> 00:08:28.950
Rudnickie jako jedyny uniknął rozstrzelania, proszę państwa, dlatego,

88
00:08:29.170 --> 00:08:32.290
ponieważ został rozpoznany przez oficera tych żandarmów niemieckich,

89
00:08:32.670 --> 00:08:35.970
który wcześniej zamówił u niego dwa portrety i w ten sposób darował mu życie.

90
00:08:36.210 --> 00:08:41.710
Tutaj też warto powiedzieć o tym, że oczywiście ci artyści, malarze też walczyli na swój sposób.

91
00:08:41.930 --> 00:08:46.990
W czasie okupacji projektowali różnego rodzaju plakaty i ulotki i prace graficzne.

92
00:08:46.990 --> 00:08:52.430
Jan Zachwatowicz wspomina o tym, jak w okresie powstania spotkał w domu przy ulicy Mokotowskiej

93
00:08:52.430 --> 00:08:56.290
znajomego rzeźbiarza Mieczysława Lubelskiego, który w roboczym kombinezonie

94
00:08:56.290 --> 00:09:00.010
wyszedł na chwilę na papierosa z warsztatu, gdzie zajęty był produkcją granatów ręcznych.

95
00:09:00.370 --> 00:09:03.690
Także również artyści plastycy walczyli tak jak mogli,

96
00:09:03.910 --> 00:09:06.650
chociażby rzeźbiarze robiąc granaty ręczne.

97
00:09:06.830 --> 00:09:09.550
Bardzo ciekawą historię też opowiada sanitariuszka Halina Zbierska,

98
00:09:09.670 --> 00:09:12.630
która we swoich wspomnieniach pisze o młodym żołnierzu,

99
00:09:12.710 --> 00:09:14.950
o którym koledzy mówili, że jest bardzo zdolnym malarzem.

100
00:09:14.950 --> 00:09:17.370
Chłopak trafił do szpitala z poważną raną ręki,

101
00:09:17.470 --> 00:09:20.870
zanieczyszczoną resztkami poszarbanego munduru i odłamkami metalu.

102
00:09:21.090 --> 00:09:24.530
Lekarz podczas oględzin zadecydowało o amputacji.

103
00:09:24.730 --> 00:09:28.770
W kolejce na operację czekało bardzo wielu wówczas rannych powstańców.

104
00:09:28.990 --> 00:09:30.350
Jak relacjonuje Zbierska?

105
00:09:30.490 --> 00:09:32.510
Decyzja lekarza ocuciła biedaka.

106
00:09:32.590 --> 00:09:34.130
Błagał, żeby zostawić go w spokoju.

107
00:09:34.210 --> 00:09:35.750
Woli umrzeć niż stracić rękę.

108
00:09:35.910 --> 00:09:39.770
Wówczas poszłam prosić lekarza, by spróbował, może się uda, może nie przyjdzie zakażenie,

109
00:09:39.890 --> 00:09:41.910
a w najgorszym razie jeszcze zdąży amputować.

110
00:09:41.910 --> 00:09:44.450
To malarz. Cóż zrobi bez prawej ręki?

111
00:09:44.630 --> 00:09:45.830
Lekarz zgodził się.

112
00:09:45.970 --> 00:09:47.430
Mniejsze rany oczyściłam sama.

113
00:09:47.530 --> 00:09:50.010
Poważniejszym się nieprzytomnemu znów opatrzył lekarz.

114
00:09:50.110 --> 00:09:54.670
Gdy po tych zabiegach znów oprzytomniał i zobaczył swą rękę całą osnutą białymi bandażami,

115
00:09:55.090 --> 00:09:59.150
uniósł się na lewej ręce, złapał mnie za szyję i z wdzięcznością ucałował.

116
00:09:59.590 --> 00:10:01.490
Sądzę, że ręka jego została uratowana.

117
00:10:01.650 --> 00:10:04.910
To są często naprawdę bardzo wzruszające wspomnienia.

118
00:10:04.950 --> 00:10:09.250
Proszę Państwa, ja wychodząc z Biblioteki Narodowej po lekturze tych pamiętników,

119
00:10:09.250 --> 00:10:13.430
wzruszenie to mało powiedziane oczywiście. Bardzo chciałem się podzielić tymi relacjami.

120
00:10:13.530 --> 00:10:15.690
Opowiadałem to wielu różnym znajomom.

121
00:10:15.790 --> 00:10:18.470
Niektórzy wręcz mieli dosyć tych, szczególnie tych tragicznych historii,

122
00:10:18.990 --> 00:10:22.730
ale nie sposób całkowicie być obojętnym wobec tych relacji,

123
00:10:22.870 --> 00:10:27.090
często tak jak mówiłem, pisanych ołówkiem na małych karteczkach jeszcze

124
00:10:27.090 --> 00:10:30.530
właśnie w jakichś piwnicach bombardowanych w czasie powstania domów.

125
00:10:30.850 --> 00:10:34.850
Często nie zdajemy sobie sprawy, że w czasie wojny bezpowrotnie przepadł też

126
00:10:34.850 --> 00:10:39.510
taki dorobek artystyczny znanych malarzy, rzeźbiarzy, ale także zginęło wielu

127
00:10:39.510 --> 00:10:42.130
młodych twórców, takich, którzy nie zdążyli zyskać sławy.

128
00:10:42.250 --> 00:10:46.210
Tacy, których tak naprawdę jeszcze nie zdążyli wykonać odpowiedniej ilości

129
00:10:46.210 --> 00:10:49.630
tych swoich dzieł sztuki. Także malarzy, rzeźbiarzy, muzyków, literatów.

130
00:10:50.030 --> 00:10:53.090
Jeden z pokoetów młodego pokolenia, Andrzej Trzebiński,

131
00:10:53.190 --> 00:10:57.970
cóż przed śmiercią w 1943 roku, tak opisał los swój oraz kolegów.

132
00:10:57.970 --> 00:11:02.230
Zacytuję, pochłonie nas historia młodych, dwudziestoletnich chłopców.

133
00:11:02.410 --> 00:11:05.830
Nie będziemy mochnackimi, Mickiewiczami, Norwidami swojej epoki.

134
00:11:06.290 --> 00:11:09.950
Mogliśmy być przynajmniej rimbałdami, ale odrzuciliśmy to.

135
00:11:10.210 --> 00:11:11.230
Poszliśmy gdzie indziej.

136
00:11:11.410 --> 00:11:14.230
Poszli proszę państwa bronić naszą ojczyznę i poszli na barykady.

137
00:11:14.330 --> 00:11:18.690
Niestety wielu z nich przepadło, a także z nimi ten ich dorobek artystyczny.

138
00:11:18.930 --> 00:11:24.110
W taki sposób chciałbym zakończyć tą moją opowieść o stratach artystów plastyków.

139
00:11:24.110 --> 00:11:30.490
Chciałbym państwu bardzo podziękować za uwagę, za wysłuchanie sześciu odcinków z cyklu Kolekcje 44.

140
00:11:30.990 --> 00:11:36.090
Usłyszeli państwo zaledwie część tych wszystkich relacji, część tych badań, które udało mi się poczynić przez te lata.

141
00:11:36.310 --> 00:11:41.510
Odcją oczywiście do książki Zrabowana Warszawa, do różnego rodzaju artykułów, audycji,

142
00:11:41.750 --> 00:11:43.770
ale przede wszystkim do naszego podcastu.

143
00:11:44.410 --> 00:11:51.870
I będą mogli państwo jeszcze wysłuchać ostatniego odcinka, który nagraliśmy wspólnie z panem Aleksandrem Maksymowiczem.

144
00:11:51.870 --> 00:11:57.990
W tym odcinku opowiemy więcej ciekawostek, ale też pan Aleksandr zada mi kilka pytań,

145
00:11:58.230 --> 00:12:01.050
no wątpliwości, które mogą się pojawić podczas odsłuchania odcinków.

146
00:12:01.130 --> 00:12:05.590
Także zapraszamy jeszcze do wysłuchania ostatniego odcinka z cyklu Kolekcje 44.

147
00:12:05.850 --> 00:12:08.810
Bardzo dziękuję państwu za uwagę. Do usłyszenia, do zobaczenia.

148
00:12:11.230 --> 00:12:14.390
Audycje kulturalne w dobrym tonie.