WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.130
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.810 --> 00:00:09.010
Przy mikrofonie Martyna Matwiejuk. Dzień dobry Państwu.

3
00:00:09.310 --> 00:00:20.470
Dziś w audycjach kulturalnych łączymy się z Marzeną Mróz Bajon, autorką książki zatytułowanej Domy Pisarzy, której druga odsłona ukazuje się pod koniec sierpnia.

4
00:00:20.970 --> 00:00:21.550
Dzień dobry.

5
00:00:21.890 --> 00:00:22.650
Dzień dobry.

6
00:00:22.650 --> 00:00:41.250
Kiedy trzy lata temu, również latem miałyśmy okazję rozmawiać o pierwszej części książki, wspomniała Pani wtedy, że prace nad kolejną odsłoną już trwają i pamiętam, że rozmawiałyśmy wtedy o podróżach śladami Gombrowicza, na które wówczas się bardzo ucieszyłam.

7
00:00:41.250 --> 00:01:00.570
No i wspaniale, kiedy te plany, kiedy te marzenia się spełniają, bo opowieść o Argentynie i Francji śladami Witolda Gombrowicza otwiera zbiór trzynastu takich małych pamiętników z podróży, które odbyła Pani odkrywając domy i miejsca, w których tworzyli znakomici autorzy i autorki.

8
00:01:00.570 --> 00:01:07.310
A pochodzili oni z różnych kręgów kulturowych, pisali w różnych czasach i na różnych kontynentach.

9
00:01:07.750 --> 00:01:20.210
To, co ich łączy, to na pewno niegasnące zainteresowanie, jakie wzniecają dzisiaj ich myśli, ich dzieła, ich literacka albo filozoficzna tylko spuścizna, bo i taki mamy przypadek.

10
00:01:20.210 --> 00:01:29.230
Ten wybór autorów, a zarazem wybór kierunków podróży podyktowany był po prostu Pani zachwytem nad ich twórczością?

11
00:01:29.290 --> 00:01:39.670
Czy może to był jakiś rodzaj zadania polegającego na zbieraniu, kolekcjonowaniu wspomnień z kolejnych podróży szlakami literatury?

12
00:01:39.670 --> 00:01:56.130
Lista pisarzy, do których domów wyruszyłam, jest moja własna. Przed laty konsultowałam ją z Henrykiem Berezą, z wybitnym krytykiem literackim, poetą, moim przyjacielem przy stoliku w kawiarni czytelnika.

13
00:01:56.810 --> 00:02:07.810
Henryk mnie do tego zachęcił, mówi, słuchaj, lista jest dobra, jedź. Oczywiście ja ją później i ja i życie troszkę zmodyfikowaliśmy.

14
00:02:07.810 --> 00:02:16.070
Na pewno Gombrowicz był na tej liście, jego Argentyna, jego miejsce na południu Francji, jego Vans.

15
00:02:16.390 --> 00:02:30.210
Również na tej liście był Thomas Bernhardt, niezwykły pisarz austriacki, zdaniem Henryka Berez najwybitniejszy pisarz XX wieku, piszący po niemiecku.

16
00:02:30.210 --> 00:02:38.250
Ale oczywiście na tej liście jest o wiele więcej nazwisk i pojawiły się również kobiety.

17
00:02:38.630 --> 00:02:45.990
Pojawiła się Karen Blixen, byłam w jej domu w Kopenhadze, w Rungstedt i też w Kenii, w Nairobi.

18
00:02:46.490 --> 00:02:53.910
Pojawiła się też Simone de Beauvoir, a to oznacza, że odwiedziłam jej Paryż, jej miejsca w Paryżu.

19
00:02:53.910 --> 00:03:02.170
O to, czego być może nie udało się z różnych względów zrealizować, też pewnie zapytam w dalszej części naszej rozmowy.

20
00:03:02.410 --> 00:03:13.890
Te wspomnienia, zapisy chwil, opisy też zapamiętanych przez Panią obrazów, czyta się z łatwością, ponieważ wciąż ważne są w nich Pani uczucia,

21
00:03:14.070 --> 00:03:18.030
Pani decyzje, które pojawiały się w Pani głowie podczas tych podróży.

22
00:03:18.030 --> 00:03:24.670
Zastanawiam się, czy te wizyty w jakimś stopniu zmieniły Pani stosunek do samych książek.

23
00:03:24.790 --> 00:03:28.010
Czy po takich wyprawach odczytuje je Pani inaczej?

24
00:03:28.230 --> 00:03:36.690
Ja muszę przyznać, że kiedy wyruszam w podróż, mam walizkę wypełnioną po brzegi książkami właśnie.

25
00:03:36.930 --> 00:03:38.650
Nie tyle ubraniami, co książkami.

26
00:03:38.830 --> 00:03:46.910
Ja książki pisarza, do którego jadę, do którego domu jadę, na którego teren jadę, mam ze sobą.

27
00:03:46.910 --> 00:03:49.670
I lubię czytać właśnie tam.

28
00:03:49.910 --> 00:03:59.210
To oznacza, że czytałam Annę Kareninę w Moskwie, to oznacza, że czytałam Blaszany Benek w Gdańsku,

29
00:03:59.230 --> 00:04:07.290
czy też wiersze Federico Garci i Lorki w Fuente Vacheros, w miejscu, gdzie się urodził, w Andaluzji, w Hiszpanii.

30
00:04:07.530 --> 00:04:10.070
Czy zmienia się mój stosunek do tych książek?

31
00:04:10.250 --> 00:04:12.150
Są mi jeszcze bliższe oczywiście.

32
00:04:13.030 --> 00:04:20.990
Poza tym patrzę niejako na twórczość danego autora przez pryzmat jego miejsca.

33
00:04:21.330 --> 00:04:27.310
Bo uważam, że dom pisarza może być bramą, przez którą wchodzimy do jego świata.

34
00:04:27.610 --> 00:04:33.090
Do świata wyobraźni, do świata jego pomysłów, bohaterów literackich.

35
00:04:33.270 --> 00:04:36.550
No i cóż, wierzę w literaturę i uwielbiam słowo.

36
00:04:36.910 --> 00:04:39.390
W każdym razie doceniam jego moc.

37
00:04:39.390 --> 00:04:47.030
Tak też pomyślałam, że to nie zawsze jest łatwe, by do tych opisywanych przez Panią miejsc się dostać.

38
00:04:47.390 --> 00:04:51.710
Czasami, by gdzieś dotrzeć, musi Pani kogoś do siebie przekonać.

39
00:04:51.850 --> 00:04:54.890
Czasem może użyć jakiegoś małego podstępu.

40
00:04:55.110 --> 00:05:00.030
Czasami po prostu skorzystać z okazji, która nadarza się w konkretnym czasie.

41
00:05:00.730 --> 00:05:07.810
No ta dziennikarska ciekawość, ale też pewna konsekwencja i odwaga tutaj na pewno pomagają przy zbieraniu tego materiału, prawda?

42
00:05:07.810 --> 00:05:17.050
To prawda. Ta moja literacka podróż, ta moja odyseja literacka prowadzi mnie właściwie dokąd chcę.

43
00:05:17.870 --> 00:05:25.290
Czasami jadę w jedno miejsce, a ono tak otwiera się przede mną, że już nie wracam do domu, tylko jadę dalej,

44
00:05:25.490 --> 00:05:31.050
żeby szukać autora czy też śladów po nim w kolejnym miejscu.

45
00:05:31.810 --> 00:05:37.710
Oczywiście nie zawsze jestem grzeczna podczas tych podróży i to w tej książce chyba mojej widać.

46
00:05:38.710 --> 00:05:44.170
Siadam na muzealnych eksponatach, dotykam je, wącham, przeskakuję płoty.

47
00:05:45.530 --> 00:05:54.290
Jeżeli stoję przed drzwiami, to zakładam, że te drzwi zostaną otwarte i o tym również piszę w książce,

48
00:05:54.570 --> 00:06:00.630
że potrafię dzwonić tak długo i pukać tak długo, aż wejdę tam, gdzie chcę.

49
00:06:00.850 --> 00:06:07.450
To są podróże, które przenoszą w czasie, chociaż współczesność nigdy nie daje o sobie zapomnieć,

50
00:06:07.450 --> 00:06:12.570
o czym też pisze pani w swojej książce, tak jak choćby rzeczywistość pandemiczna,

51
00:06:12.730 --> 00:06:17.290
kiedy odwiedzała pani dom Jose Saramago, który zresztą pisał o zarazie,

52
00:06:17.450 --> 00:06:25.670
czy odwołany wyjazd do Jasnej Polany w Rosji, która dwa i pół roku temu zaatakowała zbrojnie niepodległą Ukrainę.

53
00:06:25.830 --> 00:06:31.270
Czy wiele jest takich miejsc, do których z różnych względów nie udało się pani dotrzeć?

54
00:06:31.950 --> 00:06:37.270
Wymieniła pani te dwa miejsca, które rzeczywiście były dla mnie bardzo ważne.

55
00:06:37.270 --> 00:06:44.090
Bardzo chciałam pojechać na Lanzarote, na Wyspach Kanaryjskich, do Jose Saramago

56
00:06:44.090 --> 00:06:48.630
i zrobiłam to w ostatniej chwili w szczytowym stanie pandemii.

57
00:06:48.810 --> 00:06:54.530
Udało mi się to. Bardzo trudno było wejść do jego domu, wydawało się to wręcz niemożliwe,

58
00:06:54.810 --> 00:06:56.750
ale pomógł mi przypadek.

59
00:06:57.010 --> 00:07:04.710
Odtworzyła mi drzwi kobieta w czarnej sukni, którą nazwałam Blimundą albo Albą,

60
00:07:04.710 --> 00:07:10.690
ale nie będę spoilerowała. Teraz nie będę mówiła, kto to zrobił, kto mi pomógł w tym.

61
00:07:11.070 --> 00:07:19.910
Jeżeli chodzi o Lwato Ustoja i jego miejsca, to byłam w Moskwie w jego domu,

62
00:07:20.150 --> 00:07:23.350
ale niestety nie mogłam już pojechać do Jasnej Polany.

63
00:07:23.350 --> 00:07:30.630
Miałam bilet, podarłam go i do Rosji po raz drugi nie pojechałam i na razie się nie wybieram.

64
00:07:31.110 --> 00:07:36.670
Dość trudna była dla mnie też podróż do Hawany, do domu Alejo Carpentiera,

65
00:07:36.970 --> 00:07:42.190
ponieważ myślę, że Kuba jest wciąż takim miejscem dość opresyjnym

66
00:07:42.190 --> 00:07:46.390
i dla mnie bardzo trudnym, przypominającym czasy komunizmu,

67
00:07:47.120 --> 00:07:49.630
ale jednak zdecydowałam się na to.

68
00:07:49.750 --> 00:07:53.310
Pojechałam i nie żałuję, nieprawdopodobne doświadczenia.

69
00:07:54.010 --> 00:07:57.610
Cały czas jestem w procesie podróży.

70
00:07:57.810 --> 00:07:59.460
Wciąż myślę tylko o tą podróżą.

71
00:08:00.210 --> 00:08:05.170
Także za dwa dni wybieram się do Budapesztu, do domu Szandora Maraja,

72
00:08:05.170 --> 00:08:11.830
a niedawno wróciłam ze Stambułu, gdzie weszłam do domu Orana Pamuka.

73
00:08:12.570 --> 00:08:18.370
O trudnościach właściwie trudno mówić, bo jeżeli jest się tak zdeterminowanym

74
00:08:18.370 --> 00:08:23.350
i chcącym zobaczyć te miejsca, to właściwie tylko wojna i pandemia

75
00:08:23.350 --> 00:08:29.130
mogły mi to utrudnić, ale też nie przeszkodziły mi dostać się do tych miejsc.

76
00:08:29.370 --> 00:08:33.510
Kiedy właściwie zaczęły się Pani podróże śladami literatek i literatów?

77
00:08:33.510 --> 00:08:36.170
Myślę, że około 20 lat temu.

78
00:08:36.710 --> 00:08:42.250
Pierwszym domem, do którego pojechałam, był dom Tomasza Mana w Lubece.

79
00:08:42.710 --> 00:08:48.230
Bardzo cenię twórczość Mana, dlatego też pojechałam właśnie tam.

80
00:08:48.410 --> 00:08:49.490
Zaczęłam od Lubeki.

81
00:08:49.850 --> 00:08:56.810
Czytając Pani książki zwracam uwagę na to, z jaką dokładnością opisuje Pani szczegóły,

82
00:08:56.950 --> 00:08:59.830
bo tych miejsc jest przecież naprawdę bardzo, bardzo wiele.

83
00:08:59.830 --> 00:09:04.850
Jak dokładne są opisy obiektów, mebli, przedmiotów codziennego użytku.

84
00:09:05.410 --> 00:09:09.130
To też oczywiście pomaga czytelnikowi w przeniesieniu się do tego miejsca,

85
00:09:09.270 --> 00:09:10.170
które Pani odwiedza.

86
00:09:10.750 --> 00:09:13.990
Czy ta spostrzegawczość, ta wrażliwość na detal,

87
00:09:14.570 --> 00:09:18.810
to zawieszanie oka na szczegółach może się brać z pasji fotograficznej?

88
00:09:18.990 --> 00:09:19.770
Jak Pani myśli?

89
00:09:19.770 --> 00:09:26.050
Myślę, że na pewno. Na pewno bierze się to z mojej tej pasji fotograficznej

90
00:09:26.050 --> 00:09:31.690
i ciągłej chęci ustawiania oka przy obiektywie aparatu.

91
00:09:31.790 --> 00:09:32.470
To na pewno.

92
00:09:32.910 --> 00:09:36.970
Poza tym uważam, że w tej podróży, w tej literackiej podróży

93
00:09:36.970 --> 00:09:39.750
bardzo ważny jest nastrój i detale właśnie.

94
00:09:40.210 --> 00:09:43.110
To, co można zobaczyć pomiędzy przedmiotami.

95
00:09:43.110 --> 00:09:48.690
Bardzo dużo o człowieku, o pisarzu, którego już nie ma,

96
00:09:49.070 --> 00:09:52.130
mogą powiedzieć te rzeczy, które po nim pozostały.

97
00:09:52.730 --> 00:09:56.770
Tak jak na przykład w domu Thomasa Bernharda w Austrii,

98
00:09:56.910 --> 00:10:00.550
kiedy zobaczyłam jego cztery tyrolskie kapelusiki,

99
00:10:00.970 --> 00:10:04.490
pelerynę, którą się okrywał, kiedy wychodził w pole,

100
00:10:04.850 --> 00:10:08.290
czy też wysokie buty, kilkadziesiąt krawatów.

101
00:10:08.530 --> 00:10:10.650
W jakiś sposób zbliżyło mnie to do niego.

102
00:10:10.650 --> 00:10:15.310
Właśnie poprzez ten detal, poprzez ten mały szczegół,

103
00:10:15.450 --> 00:10:17.110
który pozwala wejść głębiej.

104
00:10:17.290 --> 00:10:19.390
Pamiętam w domu Williama Faulknera,

105
00:10:19.910 --> 00:10:24.810
kiedy z takim sentymentem i wręcz rozrzewnieniem

106
00:10:24.810 --> 00:10:26.970
zobaczyłam jego buty do konnej jazdy

107
00:10:26.970 --> 00:10:29.150
i numer startowy jego konia 63.

108
00:10:30.150 --> 00:10:33.150
I zawsze teraz, kiedy czytam jego książki,

109
00:10:33.450 --> 00:10:36.150
myślę sobie o tym, jakie miał małe stopy.

110
00:10:37.070 --> 00:10:39.690
Więc z jednej strony te detale i przedmioty,

111
00:10:39.690 --> 00:10:42.930
ale z drugiej strony ciągłe spotkania z ludźmi,

112
00:10:43.070 --> 00:10:45.090
którzy się pojawiają na drodze podróżnika,

113
00:10:45.090 --> 00:10:47.390
często w bardzo nieoczekiwany sposób.

114
00:10:47.710 --> 00:10:49.950
Nie będziemy zdradzać, tak jak pani powiedziała,

115
00:10:50.070 --> 00:10:51.670
kim jest kobieta w czarnej sukni,

116
00:10:52.270 --> 00:10:54.990
która otworzyła pani dom Hosesa Ramago.

117
00:10:55.170 --> 00:10:57.410
Ale zapytam o to, które z tych spotkań

118
00:10:57.410 --> 00:11:01.530
opisanych w książce było dla pani takim niezwykłym,

119
00:11:01.730 --> 00:11:04.970
właśnie może niespodziewanym, zaskakującym.

120
00:11:04.970 --> 00:11:07.410
Szczególnie jestem wdzięczna Kevinowi,

121
00:11:07.650 --> 00:11:11.970
który otworzył mi drzwi mieszkania Gombrowicza w Buenos Aires,

122
00:11:12.390 --> 00:11:13.410
w Argentynie.

123
00:11:13.710 --> 00:11:16.650
Bo był to zupełnie przypadek.

124
00:11:16.810 --> 00:11:21.630
Ja nacisnęłam wszystkie dzwonki w kamienicy domu Gombrowicza

125
00:11:21.630 --> 00:11:25.970
i nikt oczywiście na te dzwonki nie reagował.

126
00:11:26.130 --> 00:11:28.570
Była sobota, był ówczesny poranek.

127
00:11:28.570 --> 00:11:33.950
Nagle zbiegł chłopak w koszuli poplamionej kawą, pamiętam,

128
00:11:34.870 --> 00:11:37.910
który uśmiechnął się pięknie i mówi,

129
00:11:37.950 --> 00:11:40.150
wiem w jakim celu tu przyszłeś.

130
00:11:40.690 --> 00:11:43.770
Chcesz zobaczyć mieszkanie Gombrow.

131
00:11:44.150 --> 00:11:46.110
Akurat masz szczęście, bo tu jestem,

132
00:11:46.410 --> 00:11:51.110
a pracuję w biurze, który mieści się w tym mieszkaniu.

133
00:11:51.330 --> 00:11:56.150
I to po prostu było tak na granicy takiego dla mnie wręcz cudu,

134
00:11:56.150 --> 00:11:58.910
bo szczerze mówiąc zastanawiałam się,

135
00:11:59.050 --> 00:12:02.190
jak się wdrapać na to pierwsze piętro do Gombrowicza,

136
00:12:02.330 --> 00:12:03.810
może nawet po rynnie.

137
00:12:04.030 --> 00:12:06.530
Tak, to też jest w pewnym sensie książka

138
00:12:06.530 --> 00:12:09.710
o różnych szczęśliwych zbiegach okoliczności i spotykaniu

139
00:12:09.710 --> 00:12:12.910
różnych osób, których nie spodziewaliśmy się spotkać.

140
00:12:13.390 --> 00:12:16.630
Czy po tych wyprawach, które już za panią,

141
00:12:16.910 --> 00:12:19.870
czuje pani, że do któregoś z tych pisarzy, pisarek

142
00:12:19.870 --> 00:12:24.130
zbliżyła się pani szczególnie silnie dzięki właśnie tym podróżom?

143
00:12:24.130 --> 00:12:30.410
Myślę, że ostatnio do Karen Blixen, za którą kiedyś nie przepadałam,

144
00:12:30.870 --> 00:12:35.990
wydawała mi się snopką, taką bardzo wyniosłą osobą,

145
00:12:36.130 --> 00:12:38.650
piszącą dla zarobku.

146
00:12:38.910 --> 00:12:43.130
Tymczasem, kiedy pobyłam trochę w jej dwóch domach,

147
00:12:43.230 --> 00:12:46.430
tym afrykańskim i tym, szczególnie tym w Kopenhadze,

148
00:12:47.790 --> 00:12:51.490
zrozumiałam ją bardziej i stałam się bliska.

149
00:12:51.490 --> 00:12:56.490
Poza tym położyłam się do jej łóżka, do łóżka, w którym ona zmarła,

150
00:12:56.690 --> 00:13:00.670
a nawet do takiej pościeli lekko zbutwiałej,

151
00:13:00.850 --> 00:13:03.650
która podobno właśnie wtedy też na tym łóżku była,

152
00:13:03.890 --> 00:13:05.250
pewnie potem już wyprana.

153
00:13:05.530 --> 00:13:08.710
Przymierzyłam jej buty, które okazały się za duże,

154
00:13:09.010 --> 00:13:12.370
choć była niezwykle drobną osobą.

155
00:13:13.790 --> 00:13:18.850
Założyłam jej rękawiczki i popatrzyłam przez okno facjatki,

156
00:13:18.850 --> 00:13:24.910
jej sypialni na zatokę Sund, która była jej domem, można powiedzieć.

157
00:13:25.410 --> 00:13:29.430
O tych doświadczeniach przeczytają Państwo więcej w książce

158
00:13:29.430 --> 00:13:31.330
Domy pisarzy od słona druga.

159
00:13:31.830 --> 00:13:35.930
Rozumiem, że ta lista wymarzonych literatów, literatek,

160
00:13:36.130 --> 00:13:41.110
których miejsca planuje Pani odwiedzić, ciągle jest żywa i się rozrasta.

161
00:13:41.110 --> 00:13:43.230
Planów mam bardzo dużo.

162
00:13:43.470 --> 00:13:46.310
Chcę jeszcze w tym roku pojechać do Kalifornii,

163
00:13:46.470 --> 00:13:53.950
żeby jeszcze dołożyć do swojego rozdziału o Czesławie Miłoszu

164
00:13:53.950 --> 00:13:56.210
i jego dom w Berkeley.

165
00:13:56.770 --> 00:14:00.130
Ale pracuję też nad kolejną książką.

166
00:14:01.090 --> 00:14:04.170
Właśnie będą to domy pisarzy polskich.

167
00:14:04.930 --> 00:14:06.730
Nie mogę nie zapytać zatem,

168
00:14:06.930 --> 00:14:10.670
czyje książki czyta Pani, kiedy wraca Pani do swojego domu?

169
00:14:10.670 --> 00:14:12.130
To jest dobre pytanie.

170
00:14:12.430 --> 00:14:16.730
Wie Pani, czytam książki przeróżne.

171
00:14:16.930 --> 00:14:20.410
Przeróżne, przede wszystkim pamiętniki.

172
00:14:20.970 --> 00:14:25.410
Książki oczywiście związane z autorami,

173
00:14:25.590 --> 00:14:27.310
którzy mnie interesują.

174
00:14:27.610 --> 00:14:32.330
Ale lubię też zagłębić się w książki filozoficzne.

175
00:14:32.330 --> 00:14:38.130
I wciąż czekam na takiego współczesnego pisarza,

176
00:14:38.650 --> 00:14:42.950
który mnie zachwyci i tak uniesie, jak chociażby Tomasz Mann.

177
00:14:43.450 --> 00:14:48.070
A zapiski, przeżycia, odczucia i myśli,

178
00:14:48.110 --> 00:14:52.590
które pojawiły się w Pani głowie podczas podróży śladami pisarzy,

179
00:14:52.590 --> 00:14:55.330
znajdziemy w Pani najnowszej książce.

180
00:14:55.530 --> 00:14:58.390
To zaproszenie do wnętrz domów literatów,

181
00:14:58.890 --> 00:15:01.890
w których jak nigdzie indziej można poczuć ich obecność,

182
00:15:02.490 --> 00:15:04.330
obejrzeć ich biurka i stoły,

183
00:15:04.450 --> 00:15:07.870
na których powstawały najznakomitsze dzieła literatury.

184
00:15:08.530 --> 00:15:11.530
Autorka książki, Domy pisarzy, odsłona druga,

185
00:15:11.890 --> 00:15:14.070
była dziś gościem audycji kulturalnych,

186
00:15:14.210 --> 00:15:15.370
Pani Marzena Mróz-Bajon.

187
00:15:15.670 --> 00:15:17.550
Bardzo dziękuję za tę rozmowę

188
00:15:17.550 --> 00:15:19.290
i czekam na kolejną część.

189
00:15:19.290 --> 00:15:20.690
Dziękuję bardzo.