WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.090
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.870 --> 00:00:12.570
Zarówno podczas września 1939 roku, jak szczególnie w okresie Powstania Warszawskiego i po Powstaniu Warszawskim,

3
00:00:12.730 --> 00:00:18.390
zagładzie uległy pałace arystokratów, które znajdowały się w Warszawie, a również z nimi ich kolekcje.

4
00:00:18.930 --> 00:00:21.870
W tej chwili patrząc na Warszawę, widzimy Warszawę odbudowaną.

5
00:00:22.290 --> 00:00:27.230
Widzimy Stare Miasto, widzimy pałace, pałac Potockich, pałac Przeddzieckich, pałac Zamojskich,

6
00:00:27.230 --> 00:00:32.130
które zostały zewnętrznie odbudowane, ale proszę Państwa, one wewnątrz są po prostu puste.

7
00:00:32.390 --> 00:00:36.530
W środku kiedyś znajdowały się zbiory, to były normalne mieszkania, gdzie żyli arystokraci.

8
00:00:36.650 --> 00:00:43.230
Często zbiory wielopokoleniowe, które narastały, które kolejne pokolenia wzbogacały o kolejne dzieła sztuki,

9
00:00:43.510 --> 00:00:48.830
o zbiory artystyczne, o tą kulturę materialną, która stanowiła element tak naprawdę pasji ich właścicieli.

10
00:00:48.990 --> 00:00:54.390
Wielu z właścicieli po częściowej utracie swoich dóbr w okresie okupacji musiała również funkcjonować.

11
00:00:54.390 --> 00:01:00.010
Wielu z nich zajmowało się po prostu handlem antykwarckim, wyprzedając to, co zostało im z tych kolekcji.

12
00:01:00.250 --> 00:01:02.850
Jedną z takich osób był Benedykt Tyszkiewicz.

13
00:01:03.010 --> 00:01:08.090
Razem z Krzysztofem Tyszkiewiczem prowadzili początkowo taki niewielki antykwariacik przy ulicy Bracki 18,

14
00:01:08.570 --> 00:01:09.890
specjalizujący się w srebrach.

15
00:01:09.990 --> 00:01:14.510
Później wiem, że Benedykt Tyszkiewicz zbierał takie filiżanki typu Litron.

16
00:01:14.870 --> 00:01:16.810
Zbierał ich nawet około 80 sztuk.

17
00:01:16.950 --> 00:01:20.910
Pałacyk należący do Benedykta Tyszkiewicza położony był przy ulicy Matejki 5.

18
00:01:20.910 --> 00:01:24.790
W tej chwili znajdowałby się bardzo blisko Sejmu, niestety nie ma po nim śladu.

19
00:01:25.050 --> 00:01:27.990
Nie istnieje żadna zabudowa historyczna na tej ulicy.

20
00:01:28.170 --> 00:01:33.610
Znajdowała się tam dosłownie nieprzebrana skarbnica zabytkowych przedmiotów ze wszystkich dziedzin sztuki,

21
00:01:33.790 --> 00:01:35.870
a także z najdalszych historycznych epok.

22
00:01:35.950 --> 00:01:41.230
Według wspomnień Zofii Potockiej, przedmioty właśnie z tego pałacyku Benedykta Tyszkiewicza

23
00:01:41.230 --> 00:01:46.190
zasilały później asortyment, nawet można powiedzieć kilku antykwariatów przez cały okres okupacji.

24
00:01:46.430 --> 00:01:49.270
I tu Benedykt Tyszkiewicz opowiada dosyć ciekawą anegdotkę.

25
00:01:49.510 --> 00:01:55.570
Pierwszego dnia sierpnia 1944 roku pod drzwiami pałacu zjawili się żołnierze niemieccy.

26
00:01:55.710 --> 00:01:59.090
Zaczęli grozić właścicielowi, że za 20 minut spalą cały pałac.

27
00:01:59.270 --> 00:02:00.690
Co zrobił Benedykt Tyszkiewicz?

28
00:02:00.690 --> 00:02:06.830
Zawał swojego lokaja i w ciągu tych 20 minut powyrzucali wszystko, co mieli na ścianach, przy ścianach, za okno.

29
00:02:07.090 --> 00:02:09.430
Wyrzucali obrazy za okno, wyrzucali srebra.

30
00:02:09.950 --> 00:02:14.990
No oczywiście porcelana nie było możliwości, ale to, co zdołali, powyrzucali za okno,

31
00:02:15.050 --> 00:02:20.630
bo mieli tylko 20 minut na ocalenie wszystkiego, co znajdowało się we wspaniałym pałacu.

32
00:02:21.050 --> 00:02:25.090
Niemcy spalili oczywiście ten pałac przy ulicy Matejki.

33
00:02:25.450 --> 00:02:30.130
Częściowo rzeczy rozrzucone w ogrodzie również zostały zniszczone, spalone,

34
00:02:30.130 --> 00:02:34.530
a częściowo po prostu warunki atmosferyczne dokonały dzieła zniszczenia,

35
00:02:34.630 --> 00:02:37.470
szczególnie w przypadku starych dokumentów, książek, grafik.

36
00:02:37.710 --> 00:02:40.770
W kolekcji Benedykta Tyszkiewicza znajdowały się obrazy Bacziarellego,

37
00:02:41.570 --> 00:02:44.150
obrazy mistrzów włoskich, francuskich, holenderskich.

38
00:02:44.570 --> 00:02:50.610
Oczywiście znakomity zbiór i grafik, i rysunków oprawnych, bardzo często w tekach takich oprawnych.

39
00:02:50.850 --> 00:02:55.230
Zniszczeniu uległy również meble, wyrzucone przez okno, roztrzaskały się.

40
00:02:55.410 --> 00:02:59.850
Srebra zostały zebrane przez żołnierze niemieckich, ponieważ przedstawiały wartość kruszcu.

41
00:02:59.850 --> 00:03:02.770
No i dywany również znalazły się za oknem.

42
00:03:02.950 --> 00:03:08.750
Tu taka ciekawostka, anegdotka związana z tym, jak dywany były wykorzystywane przez żołnierzy niemieckich.

43
00:03:08.870 --> 00:03:15.170
Znalazłem we wspomnieniach powstańców taką opowieść, że właśnie Niemcy przewieszali takie linki w poprzek ulic

44
00:03:15.170 --> 00:03:20.390
i rozwieszczali te dywany na tych linach, zasłaniając widok właśnie na ulicę.

45
00:03:20.610 --> 00:03:24.250
One po prostu maskowały ruch żołnierzy wojsk niemieckich na tych ulicach.

46
00:03:24.350 --> 00:03:25.690
Były można powiedzieć rodzajem kurtyny.

47
00:03:25.690 --> 00:03:31.030
Również w okresie popowstaniowym, kiedy Niemcy urządzili z Warszawy festung Warschau,

48
00:03:31.230 --> 00:03:35.470
który mieli bronić w gruzach jakby tych ruin miasta przed Armią Czerwoną.

49
00:03:35.610 --> 00:03:41.810
Również rozwieszali te dywany po to, żeby zasłaniać właśnie ten widok przed zwiadowcami rosyjskimi,

50
00:03:41.890 --> 00:03:45.410
przed ich lornetkami, po to, żeby nie widzieli, co się dzieje za tymi kurtynami.

51
00:03:45.410 --> 00:03:50.170
W trakcie powstania warszawskiego, już we wrześniu, po wysłuchaniu opowieści Benedykta Tyszkiewicza,

52
00:03:50.230 --> 00:03:55.810
Jan Zachwatowy i Wasław Husarski postanowili pójść do tego pałacu, do ogrodu tego pałacowego

53
00:03:55.810 --> 00:04:02.290
i odszukać, próbować zabezpieczyć właśnie częściowo te dzieła sztuki, które jeszcze jakimś cudem ocalały.

54
00:04:02.410 --> 00:04:09.050
Dostęp do tego budynku był bardzo utrudniony, dlatego że w gmachu Sejmu znajdowało się gniazdo karabinu maszynowego.

55
00:04:09.050 --> 00:04:14.390
Byli tam Niemcy, strzelali przez całą ulicę, nie było możliwości w ogóle operowania w tym miejscu,

56
00:04:14.550 --> 00:04:20.330
w związku z czym oni, chcąc dobiec do tego pałacyku, musieli przebiec ulicę Matejki właśnie pod ogniem tego karabinu maszynowego.

57
00:04:20.490 --> 00:04:27.710
Jak to wspomina Jan Zachwatowicz w swoim pamiętniku, w ogrodzie Tyszkiewiczów zobaczyli wstrząsający widok.

58
00:04:27.870 --> 00:04:33.870
Zachwatowicz opowiadał, ogród ten przedstawiał niezwykły widok, zarzucony był dywanami, meblami, działami sztuki,

59
00:04:34.310 --> 00:04:37.790
było też wiele pudeł na srebra stołowe, już z tych srebr opróżnionych.

60
00:04:37.790 --> 00:04:41.970
Od czasu spalenia pałacu minęło kilka tygodni, lecz stan obiektów był jeszcze dość dobry,

61
00:04:42.370 --> 00:04:45.850
tylko wielkie dywany tak nasiąkły wodą, że trudno było je ruszyć z miejsca.

62
00:04:46.270 --> 00:04:52.350
Zaczęliśmy zbierać obrazy, grafiki i dzieła sztuki, przynosząc je na taras pałacu Czapskich od ulicy Pięknej,

63
00:04:52.610 --> 00:04:55.470
również na miejsce osłonięte daszkiem żelaznym.

64
00:04:55.750 --> 00:04:58.610
Część przedmiotów zostało schowanych za węglem.

65
00:04:58.890 --> 00:05:03.070
Niektóre przedmioty ocalały, porcelana zgromadzona w garażu została całkowicie spalona.

66
00:05:03.070 --> 00:05:07.050
W taki oto sposób została zniszczona kolekcja Tyszkiewiczów,

67
00:05:07.250 --> 00:05:12.670
ale nie była to jedyna kolekcja, która została całkowicie strawiona przez ogień, a także rozszabrowana.

68
00:05:12.770 --> 00:05:17.230
W swoich poszukiwaniach pamiętnikarskich natknąłem się na takie wspomnienia,

69
00:05:17.290 --> 00:05:23.210
na przykład Niemcy, którzy zajmowali teren Uniwersytetu Warszawskiego w czasie Powstania Warszawskiego,

70
00:05:23.210 --> 00:05:28.730
no wychodzili na przykład na tak zwany szaber, jeszcze niezorganizowany i chwalili się nawet,

71
00:05:28.790 --> 00:05:31.410
że oni codziennie wysyłają do domu po sześć walizek.

72
00:05:31.550 --> 00:05:37.110
Codziennie przyjecha samochód i każdy z nich sześć walizek przygotowuje to, co tam wyszabrował i wysyła do domu.

73
00:05:37.390 --> 00:05:42.310
Również takie wspomnienie jednego z żołnierzy niemieckich, który leży w okopie z karabinem

74
00:05:42.310 --> 00:05:46.350
i bawi się jakąś figurką, którą znalazł właśnie w jakimś mieszkaniu,

75
00:05:46.510 --> 00:05:51.490
czy podświetla sobie jakimś świecznikiem z brązu złoconego swoje rzeczy, które pisze.

76
00:05:51.590 --> 00:05:53.990
Te przedmioty często znajdowały się również na barykadach.

77
00:05:54.290 --> 00:05:58.970
O tym też warto wspomnieć, że i we wrześniu 1939 roku po prostu na barykady były znoszone wszystko,

78
00:05:59.110 --> 00:06:05.030
również zabytkowe kredensy, szafy, te rzeczy szły również na barykadę, ale również w Powstaniu Warszawskim.

79
00:06:05.150 --> 00:06:10.970
W taki sposób budowano barykadę, w taki sposób Niemcy również budowali różne pozycje, wyrzucając wszystko z okien.

80
00:06:10.970 --> 00:06:16.410
Mówiąc o zagładzie pałaców warszawskich, warto wspomnieć o tych najważniejszych.

81
00:06:16.630 --> 00:06:23.150
Jednym z pierwszych, który tak naprawdę został zniszczony jeszcze podczas bombardowania we wrześniu 1939 roku,

82
00:06:23.250 --> 00:06:27.130
dokładnie 25 września, tak zwana krwawa niedziela, jak to mówili warszawiacy,

83
00:06:27.210 --> 00:06:31.710
jeden z najcięższych bombardowań miało zmusić obrońców Warszawy do kapitulacji.

84
00:06:31.970 --> 00:06:37.530
Podczas tego bombardowania został właśnie zbombardowany pałac, biblioteka i muzeum ordynacji przez dzieckich,

85
00:06:37.630 --> 00:06:39.190
znajdujące się przy ulicy Foksal 6.

86
00:06:39.190 --> 00:06:44.610
W zbiorach przez dzieckich znajdowało się księgozbiór liczący 60 tysięcy tomów,

87
00:06:44.730 --> 00:06:49.690
500 rękopisów, archiwum zawierające 800 dokumentów oraz 350 map i atlasów.

88
00:06:49.850 --> 00:06:54.350
Sama kolekcja rycin i rysunków liczyła niemal 10 tysięcy egzemplarzy.

89
00:06:54.650 --> 00:06:57.430
Galeria obrazów polskich i zagranicznych było ponad 200 dzieł.

90
00:06:57.430 --> 00:07:03.150
Wśród obrazów, które zostały dokumentnie zniszczone, na 100% spalony wielkie,

91
00:07:03.270 --> 00:07:08.810
o formatowe płótno Powrót Kozaków Józefa Branta, który był jednym z najwybitniejszych jego obrazów.

92
00:07:09.030 --> 00:07:12.200
Cały ten pałac został spalony we wrześniu 1939 roku.

93
00:07:12.690 --> 00:07:15.250
Do powstania warszawskiego przetrwały niemalże tylko i ruiny.

94
00:07:15.510 --> 00:07:18.410
Właściwie z kolekcji przez dzieckich nie zostało nic.

95
00:07:18.410 --> 00:07:22.150
Kolejna kolekcja, która została uszkodzona w 1939 roku,

96
00:07:22.230 --> 00:07:25.390
ale tak naprawdę dopełniła swojego losu w 1944 roku,

97
00:07:25.390 --> 00:07:30.410
to była Biblioteka i Muzeum Ordynacji Zamojskich w Pałacu Błękitnym przy ulicy Senatorskiej 35.

98
00:07:30.990 --> 00:07:35.130
Ten księgozbiór zamojskich przed wybuchem wojny liczył 70 tysięcy dzieł,

99
00:07:35.550 --> 00:07:40.610
97 tysięcy tomów, ponad 2 tysiące rękopisów, 624 dyplomy pergaminowe,

100
00:07:41.090 --> 00:07:46.110
kilkanaście tysięcy autografów, 315 map i atlasów, zbiór rycin i grafiki artystycznej.

101
00:07:46.110 --> 00:07:50.350
Do najcenniejszych należało iluminowane skarby w formie rękopisów i inkunabułów,

102
00:07:50.510 --> 00:07:53.050
pamiątki po rodzinie zamojskich oraz po królach,

103
00:07:53.210 --> 00:07:56.830
Zygmuncie Augustie, Stefanie Batorem, Zygmuncie III i Janie Sobieskim,

104
00:07:56.930 --> 00:08:01.130
po hetmanach zamojskim, żówkiewskim, czarleskim, wiele różnych trofeów,

105
00:08:01.150 --> 00:08:03.930
które znalazły się w zbiorach zamojskich.

106
00:08:04.370 --> 00:08:07.950
Kolejny zbiór, który został zniszczony, to Biblioteka i Muzeum Ordynacji Krasińskiej,

107
00:08:08.050 --> 00:08:11.870
który zawierał zbiory i pamiątki rodzin krasińskich i świdzińskich.

108
00:08:11.870 --> 00:08:17.810
W bibliotece znajdowało się około 77 tysięcy dzieł, 700 dyplomów, 7 tysięcy rynkopisów,

109
00:08:17.970 --> 00:08:21.410
8 tysięcy rycin i rysunków, 2,5 tysiąca map i atlasów.

110
00:08:21.630 --> 00:08:25.010
W galerii malarstwa znajdowało się ponad 350 obrazów.

111
00:08:25.510 --> 00:08:29.750
Zachwatowicz wspominał w swoich dziennikach, że miał informację,

112
00:08:29.790 --> 00:08:32.410
że na okólniku jeszcze ta biblioteka jakimś cudem ostała się.

113
00:08:32.590 --> 00:08:38.170
Pamiętam, jak czytałem taką relację, że w momencie, kiedy on poszedł zobaczyć ten księgowy zbiór,

114
00:08:38.170 --> 00:08:42.170
w pewnym momencie zdębiał, zauważył, że to wszystko się ocalało,

115
00:08:42.370 --> 00:08:45.230
a jakimś cudem stoją cały czas te książki na półkach.

116
00:08:45.550 --> 00:08:49.190
W momencie, kiedy podszedł i dotknął tych książek, one się po prostu rozsypały.

117
00:08:49.490 --> 00:08:53.370
Zająłem się tym, zaczęło mnie to intrygować, to zjawisko spawiania bezstanowego

118
00:08:53.370 --> 00:08:57.870
i zasięgnąłem informacji u mojej koleżanki, która jest profesorem chemii

119
00:08:57.870 --> 00:08:59.730
i powiedziała, że jest to możliwe.

120
00:08:59.810 --> 00:09:03.810
W momencie, kiedy jest odcięty dostęp powietrza od pomieszczenia,

121
00:09:03.810 --> 00:09:09.910
a jest bardzo wysoka temperatura płonącego domu, książki się spalają, ale nie płonąc.

122
00:09:10.030 --> 00:09:14.850
I w momencie, kiedy dostajesz ten tlen, następuje końcowy etap reakcji chemicznej

123
00:09:14.850 --> 00:09:16.870
i po prostu wszystko to się rozsypuje.

124
00:09:16.990 --> 00:09:20.610
Takie relacje spotkałem w kilku miejscach, również w domach prywatnych,

125
00:09:20.710 --> 00:09:24.570
między innymi na Ochocie, gdzie w taki sposób również zabezpieczano dzieła sztuki,

126
00:09:24.650 --> 00:09:25.670
że budowano ściany.

127
00:09:25.970 --> 00:09:29.590
Te przedmioty znajdujące się w środku po prostu podczas spalenia się budynku,

128
00:09:29.790 --> 00:09:32.950
w momencie, kiedy się dotykało, one się kompletnie rozsypywały.

129
00:09:32.950 --> 00:09:37.390
Patrząc na pałace warszawskich arystokratów, można tylko wspomnieć

130
00:09:37.390 --> 00:09:41.310
ich dawną świetność, ich wspaniałe wnętrza, które możemy oglądać na fotografiach.

131
00:09:41.410 --> 00:09:45.770
Kiedy widzimy życie mieszkańców, widzimy jakimi przedmiotami się otaczali,

132
00:09:46.210 --> 00:09:49.330
jakie osoby tam bywały, jak toczyło się to życie towarzyskie,

133
00:09:49.490 --> 00:09:51.670
jakie bale wyprawiano, jakie przyjęcia.

134
00:09:51.810 --> 00:09:54.730
W tej chwili często są one już pustymi gmachami,

135
00:09:55.170 --> 00:09:58.170
nie zawsze użytkowanymi, jak na przykład Pałac Błękitny.

136
00:09:58.170 --> 00:10:01.810
Właściwie zachowane atrapy, często odbudowane zupełnie,

137
00:10:02.130 --> 00:10:05.150
są tylko wspomnieniem dawnych, wspaniałych kolekcji,

138
00:10:05.290 --> 00:10:08.730
które całkowicie zostały zniszczone podczas II wojny światowej.

139
00:10:10.950 --> 00:10:14.810
Audycje kulturalne w dobrym tonie.