WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.110
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.590 --> 00:00:10.230
Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Martyna Matwiejuk.

3
00:00:10.590 --> 00:00:16.810
Te audycje nagrywamy z Lublina, gdzie już dziś startuje Festiwal Wschód Kultury Inne Brzmienia,

4
00:00:16.890 --> 00:00:20.330
a ze mną jest Łukasz Karolewski z Narodowego Archiwum Cyfrowego. Dzień dobry.

5
00:00:20.670 --> 00:00:21.150
Dzień dobry.

6
00:00:21.770 --> 00:00:25.410
Pan Łukasz Karolewski opiekuje się kolekcją zdjęć Grażyny Rutowskiej,

7
00:00:26.090 --> 00:00:30.370
której pracę można oglądać na wystawie plenerowej w Zaułku Hartwigów.

8
00:00:30.370 --> 00:00:36.550
Zacznijmy od tego, że Grażyna Rutowska urodziła się w Bytomiu, ale to z Warszawą głównie była związana.

9
00:00:36.790 --> 00:00:39.950
Tam też przeprowadzili się jej rodzice, gdy miała 6 lat.

10
00:00:40.430 --> 00:00:43.910
W jakich warunkach dorastała przyszła fotoreporterka?

11
00:00:44.070 --> 00:00:49.550
Grażyna Rutowska dorastała w Warszawie, która już w większości zabliźniła swoje rany po wojnie

12
00:00:49.550 --> 00:00:55.630
i dynamicznie się rozwijała, jednakże nadal w tym mieście można było zobaczyć ślady wojennych zniszczeń.

13
00:00:55.630 --> 00:01:01.230
I te kontrasty były jednym z pierwszych ulubionych fotograficznych motywów Grażyny Rutowskiej.

14
00:01:01.630 --> 00:01:05.270
Fotografom Powstania Warszawskiego poświęciła też swoją pracę magisterską.

15
00:01:05.490 --> 00:01:09.990
Tak. Fotografia interesowała Grażynę praktycznie od lat dziecięcych.

16
00:01:10.490 --> 00:01:14.630
Podróżując z rodzicami po Polsce, już wtedy zainteresowała się starymi budynkami,

17
00:01:14.930 --> 00:01:18.270
kościołami, kamienicami świadczącymi o naszej przeszłości.

18
00:01:18.270 --> 00:01:23.270
Osobnie w szkole średniej uczęszczała na zajęcia w pracowni fotograficznej i filmowej w Pałacu Młodzieży,

19
00:01:23.830 --> 00:01:26.110
gdzie rozwinęła swoją fotograficzną pasję.

20
00:01:26.470 --> 00:01:32.050
Czy wiemy, w którym momencie fotografia mogła stać się jej głównym źródłem dochodu?

21
00:01:32.130 --> 00:01:36.410
Przypomnijmy, że mówimy też o czasach, w których gazety zatrudniały etatowo fotoreporterów.

22
00:01:36.530 --> 00:01:40.310
No i sama jako takie były głównym źródłem informacji o świecie.

23
00:01:40.530 --> 00:01:43.130
Największą pasją Grażyny Rutowskiej był film amatorski.

24
00:01:43.210 --> 00:01:47.390
Chciała nawet dostać się na studia w łódzkiej szkole filmowej, jednak nie udało jej się dostać.

25
00:01:48.450 --> 00:01:53.310
Studiowała historię, jednak z powodów zdrowotnych musiała te studia przerwać,

26
00:01:53.510 --> 00:01:55.790
a wkrótce ciężko zaczął chorować jej ojciec.

27
00:01:55.870 --> 00:01:58.950
I wówczas fotograficzna pasja, która do tej pory była tylko hobby,

28
00:01:59.170 --> 00:02:01.990
pozwoliła Grażynie na szybkie uzamodzielnienie się.

29
00:02:02.290 --> 00:02:06.210
Grażyna Rutowska podejrzała wówczas współpracę fotoreporterską z czasopismem

30
00:02:06.210 --> 00:02:08.710
Warszawskiej Spółdzielni Sporzystwów z POEM, które miało tytuł

31
00:02:08.710 --> 00:02:10.450
Czytaj informacje z POEM WSS.

32
00:02:10.930 --> 00:02:16.790
I to pismo zasilała swoimi fotoreporterzami, jednocześnie pracując też dla kilku innych redakcji.

33
00:02:16.790 --> 00:02:21.070
Fotoreportaż to jest ta główna dziedzina jej twórczości, z którą też ją kojarzymy.

34
00:02:21.310 --> 00:02:25.070
Zdjęcia jakiej natury jeszcze wykonywała Grażyna Rutowska?

35
00:02:25.190 --> 00:02:29.450
Oprócz fotoreportażu Grażyna Rutowska wykonywała także fotografie artystyczne.

36
00:02:29.790 --> 00:02:35.710
Były to zdjęcia, w których starała się wykorzystać jakieś nietypowe ułożenie kadru budynków,

37
00:02:35.710 --> 00:02:38.050
widok przez okno, skośny kadr.

38
00:02:38.630 --> 00:02:43.090
Natomiast Grażyna Rutowska była też pionierką selfie w Polsce od połowy lat 60.

39
00:02:43.330 --> 00:02:44.390
aż do początku lat 80.

40
00:02:44.630 --> 00:02:48.370
Praktycznie co roku, jak nieczęściej, robiła sobie autoportret w lustrze.

41
00:02:48.490 --> 00:02:52.130
Widzimy jak zmieniały się jej mieszkania, jak zmieniała się moda,

42
00:02:52.130 --> 00:02:57.090
a także sama twarz fotoreportyki, która z biegiem lat stawała się coraz ostrzejsza.

43
00:02:57.410 --> 00:03:00.810
Patrząc na te zdjęcia, które są prezentowane w załuku Hartwigów,

44
00:03:00.950 --> 00:03:03.710
widzimy obraz Polski, której już nie ma,

45
00:03:04.090 --> 00:03:09.170
ale też wydaje się, że Grażyna Rutowska pokazywała głównie blaski tej Polski ludowej.

46
00:03:09.310 --> 00:03:14.350
Bohaterowie tych zdjęć są uśmiechnięci, testują nowinki technologiczne, korzystają z życia.

47
00:03:14.350 --> 00:03:16.150
To były propagandowe zdjęcia?

48
00:03:16.370 --> 00:03:18.950
Grażyna Rutowska była elementem propagandy sukcesu.

49
00:03:19.030 --> 00:03:23.390
Pamiętajmy, że szczyt jej aktywności twórczej przypadł na dekadę Gierka,

50
00:03:23.510 --> 00:03:26.310
kiedy to Gierk obiecał zbudować drugą Polskę.

51
00:03:26.410 --> 00:03:27.670
Polska miała być drugą Japonią.

52
00:03:27.710 --> 00:03:30.030
Budowano wielkie inwestycje.

53
00:03:30.270 --> 00:03:32.350
W Warszawie warto wymienić trasę Łazienkowską,

54
00:03:32.430 --> 00:03:35.190
dworzec centralny, odbudowę Zamku Królewskiego,

55
00:03:35.350 --> 00:03:38.530
a także w innych miastach powstawały zakłady przemysłowe,

56
00:03:38.670 --> 00:03:43.230
nowe osiedla, drogi i te inwestycje Grażyna Rutowska uwieczniała.

57
00:03:43.230 --> 00:03:46.110
Również w rolnictwie, które było jedną z głównych tematów,

58
00:03:46.150 --> 00:03:49.330
ponieważ pracowała w Dzienniku Ludowym Organie Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego,

59
00:03:49.790 --> 00:03:52.210
również w rolnictwie obowszechniała się mechanizacja,

60
00:03:52.230 --> 00:03:54.750
że dotyczyła ona głównie jednak państwowych gospodarstw rolnych

61
00:03:54.750 --> 00:03:56.290
i rolniczych spółdzielni produkcyjnych.

62
00:03:56.670 --> 00:04:01.430
Jednakże ten szeroko rozumiany postęp był jednym z głównych motywów

63
00:04:01.430 --> 00:04:03.170
twórczości Grażyny Rutowskiej,

64
00:04:03.250 --> 00:04:08.110
a ściśle może nawet postęp skontrastowany z tradycyjnymi metodami gospodarowania.

65
00:04:08.210 --> 00:04:10.750
Ponieważ na tych zdjęciach widzimy nie tylko nowoczesne maszyny rolnicze,

66
00:04:10.750 --> 00:04:15.590
ale również rolników, którzy tradycyjnie orzą pole pługiem zaprzężonym w konia,

67
00:04:15.810 --> 00:04:19.690
czy sieją ręcznie i gospodarują jak ich ojcowie i dziadkowie.

68
00:04:20.470 --> 00:04:23.950
Opowiadała o świecie jednak nie tylko obrazem, ale również słowem,

69
00:04:24.130 --> 00:04:26.850
nie tylko fotografowała, ale też pisała artykuły.

70
00:04:27.610 --> 00:04:30.550
Grażyna Rutowska przez większość kariery była fotoreporterką,

71
00:04:30.630 --> 00:04:32.930
jednakże ponieważ całe życie była słabego zdrowia,

72
00:04:33.110 --> 00:04:36.870
ostatecznie ciągłe wyjazdy w teren na tyle mocno nadszarpnęły jej zdrowie,

73
00:04:36.870 --> 00:04:40.610
że musiała z tego etatu fotoreporterskiego zrezygnować,

74
00:04:40.690 --> 00:04:42.930
poprosiła o przeniesienie na etat dziennikarski.

75
00:04:42.990 --> 00:04:45.930
W latach 80-tych była dziennikarką piszącą,

76
00:04:46.350 --> 00:04:49.990
odpowiadała również za łączność z czytelnikami w redakcji dziennika ludowego

77
00:04:49.990 --> 00:04:52.950
i wówczas powstało bardzo wiele artykułów jej autorstwa,

78
00:04:53.030 --> 00:04:55.750
które ilustrowała zdjęciami, dużo starszymi zdjęciami,

79
00:04:55.810 --> 00:04:58.250
które zgromadziła w swoim niezwykle bogatym archiwum

80
00:04:58.250 --> 00:05:00.230
liczącym prawie 40 tysięcy fotografii.

81
00:05:00.370 --> 00:05:02.750
A co w jej życiu zawodowym przyniosła transformacja?

82
00:05:02.750 --> 00:05:05.350
Grażyna Rutowska była związana z dziennikiem ludowym,

83
00:05:05.510 --> 00:05:09.530
czyli prasą można powiedzieć reżimową należącą do partii satelickiej

84
00:05:09.530 --> 00:05:10.870
wobec partii rządzącej.

85
00:05:11.370 --> 00:05:15.490
Grażyna Rutowska rozstała się z redakcją dziennika ludowego w roku 1988.

86
00:05:17.030 --> 00:05:19.290
Umowa jest związana z porozumieniem stron

87
00:05:19.290 --> 00:05:22.570
i mamy taki dokument nawet w jej spuściźni.

88
00:05:22.690 --> 00:05:25.590
Jednakże wiele lat później, wypisując swoje CV,

89
00:05:25.850 --> 00:05:29.090
Grażyna Rutowska napisała, że została zwolniona z pracy.

90
00:05:29.090 --> 00:05:32.490
W związku z czym prawdopodobnie otrzymała propozycję nie do odrzucenia,

91
00:05:32.630 --> 00:05:34.290
że odejdzie za porozumieniem stron,

92
00:05:34.390 --> 00:05:38.190
jednakże była to jakaś forma zwolnienia, być może redukcji etatów.

93
00:05:38.590 --> 00:05:42.990
Transformacja znacząco pokroszyła sytuację finansową Grażyny Rutowskiej.

94
00:05:43.170 --> 00:05:45.030
Pomimo jej ogromnego, wieloletniego doświadczenia

95
00:05:45.030 --> 00:05:46.910
dziennikarskiego i fotoreporterskiego,

96
00:05:47.790 --> 00:05:49.730
Grażyna Rutowska cierpiała niedostatek

97
00:05:49.730 --> 00:05:52.310
i żyła z oszczędności, z wyprzedaży sprzętu.

98
00:05:52.750 --> 00:05:55.030
Musiała sprzedać swój sprzęt fotograficzny,

99
00:05:55.270 --> 00:05:56.690
swojego Fiata 125p.

100
00:05:56.690 --> 00:05:59.270
Żyła z pracy dorywczej, zleconej,

101
00:05:59.370 --> 00:06:01.410
robiła właśnie nawet nie tyle fotoreportaże,

102
00:06:01.450 --> 00:06:02.450
to po prostu pisała artykuły.

103
00:06:02.590 --> 00:06:04.030
Pisała artykuły do różnych gazet,

104
00:06:04.090 --> 00:06:05.950
jednakże to były ciągle prace dorywcze.

105
00:06:06.590 --> 00:06:08.710
I napisała on taki bardzo gorzki artykuł

106
00:06:08.710 --> 00:06:10.850
Wiatr w oczy spróbuj zmienić zawód.

107
00:06:11.070 --> 00:06:13.170
Opisywała w nim swoje poszukiwanie pracy,

108
00:06:13.270 --> 00:06:15.030
to, że próbowała się przekwalifikować na księgową,

109
00:06:15.110 --> 00:06:17.750
ale bez doświadczenia też nikt nie chciał jej zatrudnić.

110
00:06:18.290 --> 00:06:19.370
W związku z czym transformacja

111
00:06:19.370 --> 00:06:22.410
bardzo negatywnie odbiła się na sytuacji Grażyny Rutowskiej.

112
00:06:22.870 --> 00:06:25.110
A co wiemy o jej prywatnej stronie?

113
00:06:25.110 --> 00:06:27.790
Wspomniał Pan o Fiacie, ponoć uwielbiała motoryzację.

114
00:06:28.670 --> 00:06:30.770
Grażyna Rutowska była pasjonatką motoryzacji,

115
00:06:31.090 --> 00:06:32.550
chętnie fotografowała samochody,

116
00:06:32.630 --> 00:06:33.950
zwłaszcza marek zachodnich.

117
00:06:34.070 --> 00:06:36.890
To się zaczęło już w jej czasach licealnych

118
00:06:36.890 --> 00:06:40.050
i pozostała wierna tej motoryzacyjnej pasji

119
00:06:40.050 --> 00:06:41.750
przez większość swojego życia.

120
00:06:42.050 --> 00:06:43.950
Prawo jazdy zdała na początku lat 70.

121
00:06:43.950 --> 00:06:47.330
i jako kierowca przejechała łącznie 400 tysięcy kilometrów

122
00:06:47.330 --> 00:06:51.250
po całej Polsce, często dniem, nocą, latem i zimą.

123
00:06:51.530 --> 00:06:55.970
Te zainteresowania motoryzacyjne będą w niej bardzo silne.

124
00:06:56.090 --> 00:06:57.870
Chętnie fotografowała też giełdy samochodowe,

125
00:06:57.950 --> 00:07:00.950
czy nawet zjazd weteranów szos w Warszawie,

126
00:07:01.030 --> 00:07:02.110
który miał miejsce.

127
00:07:02.350 --> 00:07:03.910
Więc można powiedzieć, że była kobietą nowoczesną,

128
00:07:03.970 --> 00:07:05.410
niezależną, zmotoryzowaną,

129
00:07:05.530 --> 00:07:06.930
ale jednocześnie samotną,

130
00:07:07.010 --> 00:07:09.410
ponieważ o jeżdżu osobistym nie wiemy za dużo,

131
00:07:09.470 --> 00:07:11.210
natomiast na pewno nie założyła rodziny,

132
00:07:11.210 --> 00:07:13.870
nie miała dzieci i z tego, co udało mi się ustalić,

133
00:07:13.910 --> 00:07:15.870
to Grażyna Lutowska po prostu była do tego stopnia

134
00:07:15.870 --> 00:07:18.710
oddana swojej pracy, która była dla niej pasją,

135
00:07:18.770 --> 00:07:20.910
a taką pasją prawdziwą, którą ona po prostu żyła.

136
00:07:21.070 --> 00:07:23.970
I w ciągłych rozjazdach, w ciągłych plenerach fotograficznych,

137
00:07:24.110 --> 00:07:25.410
czy później pracy jeszcze w laboratorium,

138
00:07:26.170 --> 00:07:28.870
prawdopodobnie na życie osobiste po prostu nie starczyło czasu.

139
00:07:29.090 --> 00:07:30.330
Bardzo ciekawy życiorys.

140
00:07:30.610 --> 00:07:33.770
A patrząc w ogóle na zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego,

141
00:07:34.250 --> 00:07:36.830
jak pan sądzi, co wyróżnia jej zdjęcia

142
00:07:36.830 --> 00:07:40.130
na tle prac fotografów i fotograpek tamtego czasu?

143
00:07:40.130 --> 00:07:42.350
Archiwum Grażyny Lutowskie wyróżnia się przede wszystkim

144
00:07:42.350 --> 00:07:44.530
bardzo szerokim zasięgiem terytorialnym,

145
00:07:44.570 --> 00:07:46.210
ponieważ objmuje praktycznie całą Polskę.

146
00:07:46.430 --> 00:07:47.510
Jest to, jak udało mi się policzyć,

147
00:07:47.630 --> 00:07:51.030
około 500 miejscowości na terenie praktycznie całego kraju

148
00:07:51.030 --> 00:07:54.090
z nielicznymi rejonami, które były troszeczkę słabiej obfotografowane.

149
00:07:54.750 --> 00:07:57.130
Zdjęcia te objmują większość aspektów życia

150
00:07:57.130 --> 00:08:00.370
w PRL-u końca lat 60., w całych latach 70.

151
00:08:00.630 --> 00:08:02.070
i na początku 80.

152
00:08:02.070 --> 00:08:08.190
Czyli zarówno życie codzienne, pracę, kulturę, sport, rolnictwo,

153
00:08:08.390 --> 00:08:10.310
czy też życie polityczne.

154
00:08:10.610 --> 00:08:13.110
Tu akurat zwracałem uwagę na wszechobecność PRL,

155
00:08:13.210 --> 00:08:16.990
na te zewsząd wylewające się slogany propagandowe, plakaty.

156
00:08:17.570 --> 00:08:20.130
I trochę zdjęcia lutowskie troszeczkę stają się tworzyć iluzję

157
00:08:20.130 --> 00:08:22.250
powszechnego uczestnictwa, powszechnego zainteresowania.

158
00:08:22.930 --> 00:08:25.370
Widzimy tych pracowników z kupu ogórków,

159
00:08:25.470 --> 00:08:28.550
którzy rzekomo z zainteresowaniem czytają numer gazety

160
00:08:28.550 --> 00:08:30.530
z informacją o zjeździe PZPR,

161
00:08:30.710 --> 00:08:34.270
czyli cała rodzina wielopokoleniowa w domu na wsi,

162
00:08:34.370 --> 00:08:35.750
która zgromadziła się wokół telewizora,

163
00:08:35.790 --> 00:08:39.290
żeby oglądać właśnie transmisję z obrad zjazdu.

164
00:08:39.490 --> 00:08:43.170
Wybór tej twórczości mogą Państwo zobaczyć do końca lipca

165
00:08:43.170 --> 00:08:45.390
na wystawie plenerowej w Załuku Hartwigów.

166
00:08:45.470 --> 00:08:47.970
Tak obserwuję przechodniów i odwiedzających.

167
00:08:48.350 --> 00:08:49.330
Wszyscy się uśmiechają.

168
00:08:49.450 --> 00:08:51.530
Każdy tutaj znajdzie jakiś relikt przeszłości,

169
00:08:52.050 --> 00:08:55.210
który myślę też może wywołać sympatyczne wspomnienia.

170
00:08:55.690 --> 00:08:57.570
Dziś o twórczości Grażyny Rutowskiej

171
00:08:57.570 --> 00:08:59.810
w podcaście Narodowego Centrum Kultury

172
00:08:59.810 --> 00:09:01.250
opowiadał Łukasz Karolewski.

173
00:09:01.570 --> 00:09:02.370
Bardzo Panu dziękuję.

174
00:09:03.070 --> 00:09:03.270
Dziękuję.

175
00:09:03.730 --> 00:09:05.690
Jeszcze mogę dodać, że myślę,

176
00:09:05.770 --> 00:09:07.270
że te zdjęcia mogą łączyć pokolenia,

177
00:09:07.310 --> 00:09:08.650
ponieważ dla starszego pokolenia

178
00:09:08.650 --> 00:09:10.030
to będzie sentymentalna podróż

179
00:09:10.030 --> 00:09:12.070
w czasy dzieciństwa czy młodości,

180
00:09:12.130 --> 00:09:13.310
natomiast dla młodszego

181
00:09:13.310 --> 00:09:15.190
to będzie swego tutaj bajka o żelaznym wilku.

182
00:09:15.310 --> 00:09:17.490
I tutaj starsze pokolenie może opowiadać,

183
00:09:17.530 --> 00:09:19.510
czym był saturator, pralka frania

184
00:09:19.510 --> 00:09:21.230
czy jeszcze parę innych

185
00:09:21.230 --> 00:09:24.110
kojarzących się z PRL-em zjawisk.

186
00:09:24.110 --> 00:09:26.670
Mnie się najbardziej podobały te maszyny

187
00:09:26.670 --> 00:09:28.650
w gabinetach odnowy biologicznej.

188
00:09:30.270 --> 00:09:34.390
Audycje kulturalne w dobrym tonie.