WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.090
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.710 --> 00:00:12.950
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

3
00:00:13.090 --> 00:00:25.350
Budownictwo mieszkaniowe i to, w jakich mieszkaniach dzisiaj mieszkają Polacy, mam wrażenie, że to jest bardzo częsty element dyskusji, debaty publicznej, no również niewybrednych żartów, utyskiwań i kłótni.

4
00:00:25.350 --> 00:00:33.890
Nie ma się co oszukiwać, natomiast pytanie o to, jakie jest idealne budownictwo mieszkaniowe, zadają sobie architekci od wielu, wielu lat.

5
00:00:34.190 --> 00:00:44.550
No i tak się składa, że w Polsce przed wojną, ale także po wojnie, tworzyła parę architektów, małżeństwo, o których mówiono, że oni uzdrawiali architekturę mieszkaniową,

6
00:00:44.670 --> 00:00:50.950
a ich projekty były w pewien sposób wizjonerskie i rzeczywiście dla mieszkańców bardzo cenne i bardzo wygodne.

7
00:00:51.070 --> 00:00:54.530
Zresztą wiele z nich przetrwało do dzisiaj i do dzisiaj jest zamieszkiwanych.

8
00:00:54.530 --> 00:01:03.890
Ci architekci, o których mówię, to Helena i Szymon Syrkusowie i to właśnie im poświęcona jest wystawa galerii Art Walk na Placu Europejskim w Warszawie.

9
00:01:04.150 --> 00:01:08.870
Ta wystawa nosi tytuł Do Zamieszkania. Projekty Szymona i Heleny Syrkusów.

10
00:01:09.170 --> 00:01:18.130
Kuratorem tej wystawy jest Kacper Kempiński, architekt i kierownik działu projektów zewnętrznych i wystaw w Narodowym Instytucie Architektury i Urbanistyki.

11
00:01:18.510 --> 00:01:24.390
I to właśnie on przyjął zaproszenie i jest dzisiaj Waszym i moim gościem. Bardzo miło mi jest gościć w audycjach kulturalnych.

12
00:01:24.530 --> 00:01:26.070
Dzień dobry, mi również jest miło.

13
00:01:26.270 --> 00:01:37.590
Może zanim zacznę pytać o same prace Heleny i Szymona Syrkusów, to zapytam o tę sytuację mieszkaniową, o problem z jakim oni się zderzyli, pracując zarówno przed wojną, jak i po wojnie.

14
00:01:37.590 --> 00:01:54.850
Sytuacje były drastycznie różne, o tyle, że po prostu po wojnie ta sytuacja była jeszcze gorsza, natomiast kryzys mieszkaniowy w Polsce sięga początków XX wieku, czy też nawet XIX wieku, industrializacji i napływu ludności wiejskiej do miast.

15
00:01:54.850 --> 00:02:03.170
I te warunki mieszkaniowe w Polsce, w polskich miastach były tragiczne już dużo wcześniej niż po wojnie.

16
00:02:03.170 --> 00:02:09.530
I wiele z projektów syrkusów właśnie z tej sytuacji jeszcze przedwojennej, w dwudziestoleciu międzywojennym wynikała.

17
00:02:09.930 --> 00:02:23.210
Na nie szukali odpowiedzi i te odpowiedzi, które jeszcze w latach dwudziestych, trzydziestych znajdowali później, jeszcze w trakcie wojny, projektując już odbudowę Warszawy, też przekładali na te realia powojenne.

18
00:02:23.210 --> 00:02:38.470
A właśnie ten kryzys mieszkaniowy, ten nigdy nie zażegnany głód mieszkaniowy w Polsce, no my obserwujemy jego efekty do dziś, to znaczy te problemy z mieszkaniami dziś, to jest też nigdy nie rozwiązany kryzys mieszkaniowy, z którym mierzymy się już od ponad stu lat.

19
00:02:38.470 --> 00:02:59.010
Na czym polegało ich wizjonerstwo? Bo ja mam wrażenie, że tu trochę chodzi o to, że dla nich nie liczyło się tylko to, żeby ludzie mieli dach nad głową, żeby ich jakoś upchnąć, ale też żeby to życie miało jakąś swoją jakość, wynikającą chociażby z tego, w jaki sposób domy są wykonane, no ale też z tej urbanistyki, z tego jak ta przestrzeń wokół jest zaplanowana.

20
00:02:59.010 --> 00:03:10.690
Te mieszkania, one nigdy nie były po prostu jednostkami mieszkaniowymi zawieszonymi w jakiejś próżni czy upchanymi w czynszowych kamienicach, tak jak właśnie ta sytuacja w dwudziestoleciu międzywojennym wyglądała.

21
00:03:10.690 --> 00:03:36.150
Te osiedla, które projektowali, dawały osobom, dla których były projektowane przede wszystkim godność i to jest taki skok cywilizacyjny, który przyszłym mieszkańcom syrkusowie oferowali, bo to były mieszkania często projektowane dla osób, które właśnie wynajmowały za większość swojej pensji jakieś pokoje w substandardowych warunkach od kamieniczników w centrum Warszawy,

22
00:03:36.150 --> 00:03:44.630
a u syrkusów dostawali dwuizbowe mieszkania z łazienką pełne światła słonecznego i stowarzyszącą infrastrukturą.

23
00:03:44.730 --> 00:04:02.190
Oczywiście budowali też mieszkania luksusowe, luksusowe kamienice, ale tam mogli się wyżyć bardziej formalnie czy konstrukcyjnie, mogli testować pewne rozwiązania właśnie takie bardziej innowacyjne, jeśli chodzi o sposób budowania czy wznoszone konstrukcje.

24
00:04:02.190 --> 00:04:20.330
Natomiast ten program społeczny zawsze był dla nich najważniejszy i to było główne ich pole działania, czy to budowlanego, projektowego stricte, czy teoretycznego, bo oni też bardzo dużo pisali, bardzo dużo tworzyli z artystami, ale też działali w międzynarodowych organizacjach architektów.

25
00:04:20.330 --> 00:04:35.790
No i takim ukoronowaniem tej pracy były właśnie te prace teoretyczne i przede wszystkim książka Heleny Syrkus po idei osiedla społecznego, w której właśnie podsumowywała te dekady wspólnej pracy nad idealnym osiedlem dla Warszawy.

26
00:04:36.070 --> 00:04:39.830
Osiedle społeczne, no właśnie, osiedle społeczne, jakie to jest osiedle?

27
00:04:39.830 --> 00:04:50.110
Pierwszą taką realizacją, która miała wdrożyć ideę osiedla społecznego w życie, była realizacja Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej na Rakowcu i to był jeszcze lata trzydzieste.

28
00:04:50.850 --> 00:04:56.060
To osiedle początkowo miało dużo większe założenia, jeśli chodzi o skalę czy sposób wznoszenia.

29
00:04:56.610 --> 00:05:07.430
Ostatecznie ze względu na ograniczenia głównie finansowe powstało sześć budynków i te budynki wznoszono w bardzo tradycyjnej technologii, drewniane stropy, ceglane ściany.

30
00:05:07.430 --> 00:05:10.350
Natomiast nie to miało świadczyć o ich nowoczesności.

31
00:05:10.570 --> 00:05:19.610
O ich nowoczesności świadczyło właśnie to, że oferowały mieszkania dla osób, które wykonywały zawody takie bardzo powszechne,

32
00:05:19.610 --> 00:05:28.070
dla osób zrzeszonych właśnie w bardzo lewicującej spółdzielni mieszkaniowej, która zrzeszała robotników i szeregowych pracowników.

33
00:05:28.070 --> 00:05:39.370
I te mieszkania o powierzchni około 35 metrów to właśnie były dwie izby, duże wstęgowe okna, które są znakiem rozpoznawczym lat trzydziestych i modernizmu,

34
00:05:39.490 --> 00:05:42.810
ale też łazienki, kuchnie, ogródki.

35
00:05:42.990 --> 00:05:48.390
Każde mieszkanie miało przypisany swój jednoarowy ogródek, w którym mieszkańcy mogli uprawiać warzywa i owoce.

36
00:05:48.810 --> 00:05:55.250
Całe osiedle miało staw, który był zarybiany i mieszkańcy mogli korzystać właśnie także z ryb.

37
00:05:55.250 --> 00:06:02.970
No a poza samymi mieszkaniami powstał jeszcze dom społeczny, w którym była zarówno taka infrastruktura do aktywności typu teatr, kino,

38
00:06:03.490 --> 00:06:12.310
ale też gabinet lekarski, stomatologiczny, pralnia i suszarnia, więc wszystko to, czego w czynszowych kamienicach nawet mieszkańcom nie mogło się śnić,

39
00:06:12.490 --> 00:06:19.190
to światło, to zdrowie, dostęp do przyrody, ale też do infrastruktury był tym, co te osiedla społeczne wyróżniało.

40
00:06:19.190 --> 00:06:33.160
Na drugim brzegu Wisły powstało osiedle Praga 1, natomiast wydaje mi się, że takie osiedle, które kojarzy się najbardziej z małżeństwem architektów,

41
00:06:33.160 --> 00:06:38.800
o których dzisiaj rozmawiamy i którym też poświęcona jest wystawa w galerii Artwalk, no jest osiedle Koło 2.

42
00:06:39.060 --> 00:06:45.460
To jest osiedle, które do dzisiaj jest zamieszkiwane, do dzisiaj jest podawane jako przykład bardzo funkcjonalnego osiedla,

43
00:06:45.460 --> 00:06:53.200
w którym po prostu dobrze się żyje. Pewnie wiele osób kojarzy je z takimi charakterystycznymi wiatami do wejścia, do klatek,

44
00:06:53.300 --> 00:06:59.340
w których są wykrojone takie kółka, dziurki. No i oczywiście to jest też skojarzenie z wizytą Pabla Picassa,

45
00:06:59.520 --> 00:07:04.180
który na ścianie jednego z mieszkani namalował syrenkę, która to zresztą nie przetrwała do dziś,

46
00:07:04.260 --> 00:07:07.120
bo została pewnie z przyczyn czysto praktycznych zamalowana.

47
00:07:07.200 --> 00:07:13.280
Syrenka została zamalowana, bo mieszkańcy tego mieszkania, którzy przez jakiś czas udostępniali to mieszkanie,

48
00:07:13.280 --> 00:07:17.900
zwiedzającym jej po prostu tego serdecznie dość i nie dogadali się ze spółdzielnią,

49
00:07:17.960 --> 00:07:22.600
żeby ten problem jakoś rozwiązać, więc postanowili to dzieło zamalować.

50
00:07:22.960 --> 00:07:28.020
No ale też ten Picasso w Warszawie i znajomość z syrkusami, no to właśnie nam mówi o tym,

51
00:07:28.080 --> 00:07:34.560
jak bardzo oni byli aktywni w tej międzynarodowej sieci architektów i w Kongresie Architektury Nowoczesnej,

52
00:07:34.600 --> 00:07:39.740
SIAM i w Międzynarodowej Unii Architektów, gdzie Helena miała naprawdę wysokie stanowiska,

53
00:07:39.740 --> 00:07:43.040
takie formalne, też sprawowała część władzy w tej organizacji.

54
00:07:43.280 --> 00:07:47.120
Oni byli naprawdę w tej czołówce europejskich architektów tamtych czasów,

55
00:07:47.180 --> 00:07:54.300
więc to też warto podkreślić, że te projekty WSM-u, koła, one były dyskutowane w Brukseli, w Berlinie.

56
00:07:54.480 --> 00:07:58.480
Walter Glopius, czołowy przedstawiciel stylu międzynarodowego, mówił,

57
00:07:58.520 --> 00:08:02.040
że właśnie realizacja osiedla na Rakowcu to będzie prawdziwy przełom.

58
00:08:02.500 --> 00:08:06.360
Ta architektura była naprawdę w czołówce europejskiej awangardy.

59
00:08:06.360 --> 00:08:15.800
I koło, które myślę było najszerszym, najbardziej przestronnym wprowadzeniem w życie idei syrkusów od konstrukcji,

60
00:08:16.000 --> 00:08:18.040
która też była opracowana do tego osiedla.

61
00:08:18.220 --> 00:08:22.700
Ta charakterystyczna kratka na elewacji, ona wynika z zastosowania bloczków,

62
00:08:22.860 --> 00:08:25.720
które zostały zaprojektowane dla tego osiedla.

63
00:08:25.800 --> 00:08:29.100
To nie jest tak, że oni korzystali z jakiejś istniejącej cegły czy technologii,

64
00:08:29.100 --> 00:08:32.140
tylko zaprojektowali na tym osiedlu wszystko od cegły,

65
00:08:32.220 --> 00:08:37.300
bo właśnie te detale, detale daszków i charakterystyczne w nich dziury.

66
00:08:37.540 --> 00:08:40.960
Ale właśnie gruzobeton, czyli materiał też bardzo warszawski,

67
00:08:41.060 --> 00:08:43.820
ale to też bardzo innowacyjne podejście do tematu.

68
00:08:44.220 --> 00:08:49.400
Też typologia tych budynków, czyli galeriowce, niewielkie wysokości,

69
00:08:49.560 --> 00:08:53.960
niskie budynki zatopione w zieleni, otwarty parter z wieloma przejściami

70
00:08:53.960 --> 00:08:58.530
między poszczególnymi zielonymi dziedzińcami, oddzielenie ruchu kołowego,

71
00:08:59.100 --> 00:09:02.520
tak, żeby właśnie te przestrzenie były jak najbardziej parkowe,

72
00:09:02.640 --> 00:09:05.900
balkony, które przynależały do wszystkich mieszkań,

73
00:09:06.000 --> 00:09:09.740
właśnie te długie pasmowe okna, okna także w łazienkach.

74
00:09:10.240 --> 00:09:12.160
Te mieszkania wciąż nie były za duże,

75
00:09:12.280 --> 00:09:16.160
bo to było w przypadku koła około 37 metrów kwadratowych.

76
00:09:16.400 --> 00:09:19.260
Natomiast oferowały wszystkie te udogodnienia,

77
00:09:19.480 --> 00:09:22.460
które nawet po wojnie nie zawsze były oczywiste.

78
00:09:22.680 --> 00:09:27.400
No a koło jeszcze syrkusowie zaczęli projektować w trakcie wojny.

79
00:09:27.400 --> 00:09:30.360
Dlatego też zaraz po wojnie udało się je zrealizować,

80
00:09:30.480 --> 00:09:33.300
ale dlatego też w tej estetyce jeszcze przedwojennej

81
00:09:33.300 --> 00:09:38.100
i dlatego już po wojnie w trakcie obowiązywania doktryny socrealistycznej

82
00:09:38.100 --> 00:09:41.620
były te kontrowersje związane z estetyką tego osiedla

83
00:09:41.620 --> 00:09:44.260
i ostatecznie autorzy musieli złożyć samokrytykę,

84
00:09:44.420 --> 00:09:51.360
która była wymuszona politycznie ze względów na niezastosowanie się do stylistyki socrealistycznej.

85
00:09:51.360 --> 00:09:54.920
Kolejne etapy koła już były właśnie bardziej dekoracyjne.

86
00:09:55.120 --> 00:09:59.620
Mimo, że te moduły elewacji, te rozwiązania były bardzo podobne

87
00:09:59.620 --> 00:10:02.760
i to widać, to pojawiły się jakieś egzymsy, dekoracje,

88
00:10:02.980 --> 00:10:07.420
które aktualizowały tą architekturę do panującej wówczas doktryny.

89
00:10:07.640 --> 00:10:10.800
Chyba warto oddać sprawiedliwość i zaznaczyć,

90
00:10:10.840 --> 00:10:14.260
że oni zajmowali się nie tylko takim budownictwem wielorodzinnym,

91
00:10:14.420 --> 00:10:17.860
ale takie domki jednorodzinne, także po nich zostały.

92
00:10:17.940 --> 00:10:18.840
Do dzisiaj one są.

93
00:10:18.840 --> 00:10:21.900
Trzy wille na Saskiej Kępie i dwie w Konstancinie.

94
00:10:22.040 --> 00:10:26.180
I właśnie to są te miejsca, które były budowane dla bogatszych klientów,

95
00:10:26.320 --> 00:10:31.160
ale które nie były główną osią twórczości czy zainteresowania cyrkusów,

96
00:10:31.220 --> 00:10:35.860
natomiast gdzie oni mogli rzeczywiście testować pewne rozwiązania technologiczne.

97
00:10:36.120 --> 00:10:39.680
To była współpraca też z konstruktorem Stanisławem Hemplem.

98
00:10:39.840 --> 00:10:43.540
Takie rozwiązania, które dopiero wówczas wchodziły do architektury,

99
00:10:43.840 --> 00:10:47.140
konstrukcja szkieletowa, stalowe konstrukcje,

100
00:10:47.140 --> 00:10:50.060
które pozwalają na przykład na uwolnienie planów mieszkań,

101
00:10:50.140 --> 00:10:53.260
czyli zupełnie pozbawienie budynków ścian nośnych,

102
00:10:53.380 --> 00:10:59.120
czy właśnie uwolnienie fasady od tej funkcji nosy się najdzięki czemu można było przez całą jej długość

103
00:10:59.120 --> 00:11:02.100
na przykład przepruć ją bardzo długim wstęgowym oknem.

104
00:11:02.340 --> 00:11:06.600
To były też miejsca, gdzie oni testowali takie rozwiązania jak tarasy na dachach,

105
00:11:06.700 --> 00:11:07.760
ogrody zimowe.

106
00:11:07.760 --> 00:11:11.000
Mamy dom wypoczynkowy doktora Bernsteina w Konstancinie,

107
00:11:11.520 --> 00:11:17.840
gdzie ta nowoczesna konstrukcja pozwoliła na bardzo ciekawą aranżację wnętrz z wbudowanymi meblami.

108
00:11:17.920 --> 00:11:19.820
To był bardzo skromny budynek.

109
00:11:19.940 --> 00:11:23.120
Dziś na zdjęciach widzimy, że to jest ta architektura wypoczynkowa,

110
00:11:23.260 --> 00:11:26.340
zatopiona w zieleni, lekka, szkło, stal.

111
00:11:26.520 --> 00:11:28.760
To wszystko było bardzo, bardzo nowoczesne.

112
00:11:28.900 --> 00:11:33.140
Natomiast też na Saskiej Kępie te wille, które udało się zrealizować,

113
00:11:33.140 --> 00:11:38.580
one bardzo mocno realizowały też te postulaty architektury nowoczesnej Corbusiera,

114
00:11:38.700 --> 00:11:41.560
czyli one wszystkie miały ten płaski dach, wstęgowe okna,

115
00:11:41.880 --> 00:11:44.880
wolne rzuty pozwalające na dowolną aranżację,

116
00:11:45.180 --> 00:11:48.640
filary w parterach, które pozwalały na swobodne przejście.

117
00:11:48.880 --> 00:11:54.200
Więc to jak najbardziej była taka bardziej realizacja tych ambicji architektonicznych,

118
00:11:54.320 --> 00:11:57.780
estetycznych, formalnych, a mniej społecznych.

119
00:11:57.780 --> 00:12:03.820
No i też takie tego typu rozwiązania można odnaleźć w projektowanych przez nich kamienicach.

120
00:12:03.980 --> 00:12:09.100
Myślę, że odpowiedź na to pytanie już zaczęła wyłaniać się z wcześniejszych odpowiedzi

121
00:12:09.100 --> 00:12:14.840
z całej naszej rozmowy, ale zastanawia mnie, jakimi ludźmi byli syrkusowie Helena i Szymon.

122
00:12:15.200 --> 00:12:20.200
Mówimy z jednej strony o wizjonerach, z drugiej strony o ludziach bardzo oddanych sprawie,

123
00:12:20.320 --> 00:12:24.420
którzy przecież tworzyli w taki sposób, żeby zapewnić ludziom jak najlepsze warunki do życia.

124
00:12:24.420 --> 00:12:28.600
Z kolejnej strony byli to ludzie o bardzo wysokiej pozycji w świecie architektury,

125
00:12:29.240 --> 00:12:30.640
myślę, że też w świecie sztuki.

126
00:12:30.840 --> 00:12:33.180
Wizyta Picasso też nie była tutaj przypadkiem.

127
00:12:33.460 --> 00:12:37.020
Na wystawie też można się trochę dowiedzieć o tym, kim oni byli.

128
00:12:37.280 --> 00:12:39.500
Prezentujemy ich biografie, ich sylwetki.

129
00:12:39.580 --> 00:12:42.520
To jest też ciekawe, że oni swoje studia...

130
00:12:42.520 --> 00:12:46.920
Szymon studiował w tak wielu miejscach, że ja teraz ich nie jestem w stanie wymienić.

131
00:12:47.020 --> 00:12:52.500
Natomiast rzeczywiście później jeszcze odbywał praktyki, stypendia w Berlinie, Paryżu.

132
00:12:52.500 --> 00:12:57.040
Studiował w kilku miejscach równocześnie, w kilku krajach równocześnie.

133
00:12:57.160 --> 00:13:02.600
Helena z kolei skończyła architekturę, ale studiowała też na Wydziale Filozoficznym w Warszawie.

134
00:13:02.720 --> 00:13:05.740
Więc oni zawsze byli czymś więcej niż tylko architektami.

135
00:13:06.540 --> 00:13:12.160
Ich sieć kontaktów czy ich znajomość, tendencji wykraczała daleko poza polskie realia.

136
00:13:12.360 --> 00:13:15.400
I też stąd ta działalność w międzynarodowych organizacjach.

137
00:13:15.400 --> 00:13:19.980
Oni też się spotkali w organizacji, która nie była stricte architektoniczna.

138
00:13:20.200 --> 00:13:22.840
Czyli najpierw grupa Blok, później Praesens.

139
00:13:23.020 --> 00:13:25.500
To właśnie ta grupa artystyczno-architektoniczna.

140
00:13:26.140 --> 00:13:28.560
To było miejsce, gdzie rozpoczęli swoją współpracę.

141
00:13:28.900 --> 00:13:32.860
Gdzie ta architektura była tylko jednym z narzędzi unowocześniania świata.

142
00:13:33.080 --> 00:13:38.420
Gdzie zaczęli od właśnie manifestów dotyczących uprzemysłowienia produkcji architektonicznej,

143
00:13:38.420 --> 00:13:42.320
powiązania sztuki i architektury z postępem technologicznym.

144
00:13:42.780 --> 00:13:48.700
To wszystko były bardzo awangardowe postulaty realizowane na polu i architektury i sztuki.

145
00:13:48.960 --> 00:13:50.700
I to myślę jest też bardzo ważne.

146
00:13:50.860 --> 00:13:58.480
Natomiast to jakimi byli ludźmi to z kolei książka, czyli archipelaksja i listy Heleny Syrkusowej,

147
00:13:58.900 --> 00:14:03.660
które właśnie wymieniała z całym tym środowiskiem architektów przed i powojennych.

148
00:14:03.660 --> 00:14:09.600
To z nich najbardziej właśnie widać, jak to projektowanie wyglądało, czy jak te kontakty wyglądały w praktyce.

149
00:14:09.840 --> 00:14:14.380
O wystawie do zamieszkania, projekty Szymona i Heleny Syrkusów,

150
00:14:14.520 --> 00:14:19.840
którą do końca sierpnia można oglądać w galerii Art Walk na Placu Europejskim w Warszawie,

151
00:14:19.940 --> 00:14:25.300
opowiadał kurator tej ekspozycji, architekt, a także kierownik działu projektów zewnętrznych i wystaw

152
00:14:25.300 --> 00:14:29.960
w Narodowym Instytucie Architektury i Urbanistyki, pan Kacper Kempiński.

153
00:14:30.020 --> 00:14:31.400
Bardzo dziękuję za to spotkanie.

154
00:14:31.500 --> 00:14:31.800
Dziękuję.

155
00:14:33.660 --> 00:14:37.540
Audycje kulturalne w dobrym tonie.