WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.110
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.690 --> 00:00:12.530
Dzień dobry Państwu. Witam w kolejnym odcinku serii podcastów Narodowego Centrum Kultury,

3
00:00:12.670 --> 00:00:16.190
nagrywanych w ramach serii audycji kulturalnych.

4
00:00:16.610 --> 00:00:22.290
Nasz cykl nazywa się Dekady Nowoczesności i, jak można się z tej nazwy domyślić,

5
00:00:22.390 --> 00:00:25.990
wędrujemy przez XX wiek śladami architektury.

6
00:00:25.990 --> 00:00:33.930
Z każdej dekady XX wieku, starając się wybrać obiekt, który byłby najbardziej reprezentatywny dla danej dekady,

7
00:00:34.470 --> 00:00:38.530
wybrałam właśnie budynki, które mogą nam sporo o danej dekadzie opowiedzieć.

8
00:00:38.810 --> 00:00:43.190
I dzisiaj pochylimy się nad dekadą bardzo specyficzną.

9
00:00:43.430 --> 00:00:48.930
Myślę, że tutaj troszkę dłuższy trzeba by zrobić wstęp, zanim opowiemy sobie już o samym budynku.

10
00:00:49.850 --> 00:00:55.770
Lata czterdzieste. Lata czterdzieste wszyscy wiemy, jakby z czym się wiązały w Polsce,

11
00:00:55.770 --> 00:01:00.750
oczywiście pierwsza połowa tej dekady minęła pod znakiem tragedii II wojny światowej

12
00:01:00.750 --> 00:01:07.590
i oczywiście wtedy niewiele w architekturze się działo, jeśli chodzi o wznoszone od nowa budynki, wręcz przeciwnie.

13
00:01:07.910 --> 00:01:15.290
Natomiast jak tylko wojna się skończyła, sytuacja polityczna w Polsce robiła się coraz bardziej z roku na rok skomplikowana

14
00:01:15.290 --> 00:01:21.950
i jak wiemy architektura, która ma to do siebie, że z tą polityką jest bardzo ściśle związana,

15
00:01:22.250 --> 00:01:25.730
również przechodziła swoje przemiany.

16
00:01:25.870 --> 00:01:33.790
I wiemy doskonale wszyscy, że pod koniec tej dekady lat czterdziestych wprowadzono w Polsce socrealizm

17
00:01:33.790 --> 00:01:37.590
i oczywiście do niego również dojdziemy w naszych audycjach.

18
00:01:37.730 --> 00:01:43.450
Natomiast zanim to się wydarzyło, miał miejsce w dziejach polskiej architektury

19
00:01:43.450 --> 00:01:50.670
taki bardzo krótki i specyficzny moment, kiedy jeszcze się nie ukonstytuowały te nowe polityczne realia

20
00:01:50.670 --> 00:01:56.510
i był to taki moment, kiedy właściwie można powiedzieć architektura rozwijała się dwutorowo.

21
00:01:56.510 --> 00:02:01.350
Z jednej strony powstawały już te obiekty dla tej właśnie nowej, konstytuującej się władzy,

22
00:02:01.810 --> 00:02:07.990
a jednocześnie wciąż żywy był bardzo i popularny, można powiedzieć, wśród architektów

23
00:02:07.990 --> 00:02:10.330
modernizm w tym przedwojennym wydaniu.

24
00:02:10.470 --> 00:02:14.490
I budynek, o którym chcę dzisiaj opowiedzieć, czyli Centralny Dom Towarowy

25
00:02:14.490 --> 00:02:21.790
zbudowany w Warszawie w 1948 roku, jest właśnie przykładem tego króciutkiego momentu

26
00:02:21.790 --> 00:02:27.670
po II wojnie światowej, kiedy architekci próbowali de facto kontynuować to,

27
00:02:27.810 --> 00:02:28.970
co robili przed wojną.

28
00:02:29.090 --> 00:02:32.570
Oczywiście bardzo wielu architektów zginęło w czasie II wojny światowej,

29
00:02:32.670 --> 00:02:37.290
natomiast ci, którzy przeżyli, ci, którzy przetrwali i zaraz po jej zakończeniu

30
00:02:37.290 --> 00:02:43.890
próbowali dalej pracować zawodowo, oni byli wszyscy wykształceni przed II wojną światową.

31
00:02:44.030 --> 00:02:48.130
Byli uczniami modernistów, byli z tego pokolenia, które uważało,

32
00:02:48.130 --> 00:02:53.570
że to właśnie modernizm jest tym, co w architekturze jest w danym momencie,

33
00:02:53.650 --> 00:02:59.470
w tamtym momencie jakby najważniejsze, najbardziej innowacyjne, nowoczesne, postępowe

34
00:02:59.470 --> 00:03:03.590
i najbardziej, mówiąc krótko, adekwatne do tych czasów, w których żyjemy.

35
00:03:03.670 --> 00:03:08.310
Po prostu pasujące do pewnej umysłowości ludzi XX wieku.

36
00:03:08.410 --> 00:03:14.250
I w związku z tym, zanim jeszcze modernizm został na jakiś czas de facto zabroniony,

37
00:03:14.250 --> 00:03:19.210
udało się zrealizować budynek, który jest jednym z najbardziej modernistycznych budynków

38
00:03:19.210 --> 00:03:23.810
zbudowanych w Polsce w tamtym okresie, czyli właśnie Centralny Dom Towarowy.

39
00:03:23.970 --> 00:03:27.110
Jest to projekt Zbigniewa Ichnatowicza i Jerzego Romańskiego.

40
00:03:27.850 --> 00:03:31.810
Jest to obiekt postawiony przy jednej z głównych ulic w Warszawie,

41
00:03:32.070 --> 00:03:36.490
w Alejach Jerozolimskich, w otoczeniu oczywiście w tamtym czasie,

42
00:03:36.750 --> 00:03:41.690
zniszczonym w czasie II wojny światowej, natomiast zawsze będącym miejscem

43
00:03:41.690 --> 00:03:44.770
takim śródmiejskim, o takim charakterze wielkomiejskim.

44
00:03:44.930 --> 00:03:48.970
Szeroka ulica przed wojną również była ulicą taką gwarną,

45
00:03:49.250 --> 00:03:50.830
jakby bardzo żywą w mieście.

46
00:03:51.050 --> 00:03:55.090
W związku z czym oczywiście architekci ten swój obiekt projektowany

47
00:03:55.090 --> 00:03:58.190
zaraz po wojnie chcieli do tego charakteru ulicy dopasować.

48
00:03:58.590 --> 00:04:01.870
Zaprojektowali więc sześciokondygnacyjny budynek

49
00:04:01.870 --> 00:04:04.850
o właśnie takim wielkomiejskim charakterze.

50
00:04:04.930 --> 00:04:09.450
Jest to dom towarowy, w związku z czym oczywiście od razu było też przewidziane to,

51
00:04:09.450 --> 00:04:13.090
że będzie to właśnie budynek pełen ludzi, otwarty na ulicę,

52
00:04:13.890 --> 00:04:17.230
generujący duży ruch dookoła ludzi wchodzących, wychodzących,

53
00:04:17.310 --> 00:04:21.350
robiących zakupy po prostu, tak jak to w większości stolic europejskich

54
00:04:21.350 --> 00:04:25.330
czy zachodnich ogólnie mówiąc, takie domy towarowe istnieją wszędzie,

55
00:04:25.570 --> 00:04:28.010
w Londynie, Paryżu i każdym innym mieście.

56
00:04:28.110 --> 00:04:31.590
Oczywiście Warszawa też miała prawo taki budynek mieć.

57
00:04:32.050 --> 00:04:33.870
I właśnie ten budynek powstał.

58
00:04:33.870 --> 00:04:37.470
Jak zapowiedziałam w poprzednim odcinku,

59
00:04:38.070 --> 00:04:42.870
jest on budynkiem spełniającym pięć zasad nowoczesnej architektury

60
00:04:42.870 --> 00:04:45.950
spisanych jeszcze przed II wojną światową przez Le Corbusier'a.

61
00:04:46.550 --> 00:04:48.830
Można myślę, że tutaj przy tej okazji,

62
00:04:48.990 --> 00:04:52.250
jeśli patrzymy na ten budynek, wciąż te pięć zasad zobaczyć,

63
00:04:52.310 --> 00:04:53.930
więc pozwolę sobie je przytoczyć.

64
00:04:54.150 --> 00:04:57.690
Tutaj dotyczyły one tego, że budynek taki musi mieć podcięty,

65
00:04:57.690 --> 00:05:01.010
cofnięty parter, musi być uniesiony na słupach,

66
00:05:01.530 --> 00:05:04.430
musi mieć użytkowy dach jakby z takim tarasem,

67
00:05:04.570 --> 00:05:07.170
płaski przede wszystkim dach, ale bardzo często właśnie

68
00:05:07.170 --> 00:05:11.390
z taką przestrzenią półpubliczną na tym dachu zlokalizowaną.

69
00:05:12.070 --> 00:05:16.790
Szykieletową konstrukcję, która pozwalała uwolnić ściany

70
00:05:16.790 --> 00:05:22.370
od funkcji nośnej, w związku z czym budynek mógł być bardzo przeszklony

71
00:05:22.370 --> 00:05:26.150
i rzeczywiście Centralny Dom Towarowy takim obiektem właśnie był.

72
00:05:26.310 --> 00:05:28.470
Był to pierwszy zbudowany w Warszawie

73
00:05:28.470 --> 00:05:30.850
praktycznie całkowicie przeszklony budynek.

74
00:05:30.930 --> 00:05:32.990
Właśnie dzięki tej konstrukcji szkieletowej,

75
00:05:33.630 --> 00:05:37.150
która przeniosła jakby na siebie funkcje konstrukcyjne,

76
00:05:37.270 --> 00:05:38.790
funkcje nośne całego obiektu,

77
00:05:38.850 --> 00:05:41.990
więc ściany mogły być po prostu de facto zbudowane ze szkła.

78
00:05:42.150 --> 00:05:43.830
Super nowoczesny obiekt,

79
00:05:44.590 --> 00:05:49.270
bardzo od razu modny i popularny stał się w Warszawie,

80
00:05:49.270 --> 00:05:52.410
mimo tego, że bardzo szybko nowowładza zaczęła go krytykować,

81
00:05:52.510 --> 00:05:57.810
co więcej nawet sami architekci musieli składać tak zwaną samokrytykę pewnie.

82
00:05:58.130 --> 00:06:00.990
Osoby z młodszego pokolenia już nie znają tego słowa,

83
00:06:01.070 --> 00:06:04.130
ale w czasach obowiązywania doktryny socrealizmu

84
00:06:04.130 --> 00:06:06.550
architekci byli przymuszani czasem do tego,

85
00:06:06.690 --> 00:06:09.830
żeby w jakimś sensie krytykować swoje własne realizacje.

86
00:06:09.930 --> 00:06:13.930
Ale zanim to nastąpiło, budynek był uważany za bardzo nowoczesny.

87
00:06:14.130 --> 00:06:18.070
Był również nowoczesny pod względem szeregu rozwiązań funkcjonalnych,

88
00:06:18.070 --> 00:06:22.370
czyli na przykład posiadał bardzo nowoczesną podziemną kondygnację

89
00:06:22.370 --> 00:06:25.570
z takimi platformami i pochylniami obrotowymi,

90
00:06:25.730 --> 00:06:29.270
które pozwalały na wjeżdżanie do podziemi budynku ciężarówek

91
00:06:30.470 --> 00:06:32.870
dostarczających towar do domu towarowego.

92
00:06:33.070 --> 00:06:36.030
I tam te obrotowe pochylnie pozwalały na to,

93
00:06:36.110 --> 00:06:38.890
żeby ten rozładunek towarów był jakby płynny

94
00:06:38.890 --> 00:06:40.470
i nie zajmował dużo miejsca.

95
00:06:40.650 --> 00:06:43.150
To myślę, że i dziś by się w wielu miejscach przydało,

96
00:06:43.770 --> 00:06:46.410
żeby takie rozwiązania stosować w centrum miasta.

97
00:06:46.410 --> 00:06:49.470
Jeszcze jedną taką, można powiedzieć, dodatkową atrakcją,

98
00:06:49.590 --> 00:06:54.030
myślę, że również powodującą, jakby budującą jeszcze bardziej

99
00:06:54.030 --> 00:06:57.050
ten taki śródmiejski charakter budynku był ogromny neon

100
00:06:57.050 --> 00:07:00.810
zawieszony na fasadzie centralnego domu towarowego,

101
00:07:01.030 --> 00:07:03.270
nazywanego powszechnie w skrócie CDT.

102
00:07:03.490 --> 00:07:08.490
Ufneon też, taka abstrakcyjna spirala zajmująca dużą część fasady budynku,

103
00:07:08.750 --> 00:07:13.210
była też czymś, co powodowało, że ulica, w ogóle cała ulica,

104
00:07:13.210 --> 00:07:16.190
Aleje Jerozolimskie stawała się też taka bardzo nowoczesna,

105
00:07:16.330 --> 00:07:22.050
wielkomiejska z takim sznytem właśnie wielkiej dwudziestowiecznej metropolii.

106
00:07:22.150 --> 00:07:24.690
Budynek, mimo tego, że można powiedzieć,

107
00:07:24.810 --> 00:07:29.010
został zbudowany w ostatniej chwili przed wprowadzeniem socrealizmu,

108
00:07:29.530 --> 00:07:32.850
ów socrealizm przetrwał i jakby na szczęście,

109
00:07:32.990 --> 00:07:34.910
mimo tej wspomnianej samokrytyki,

110
00:07:34.990 --> 00:07:38.470
nikt nie miał pomysłu, żeby jakoś się go z miasta pozbywać.

111
00:07:38.470 --> 00:07:42.150
On funkcjonował doskonale, był domem towarowym przez kolejne dekady.

112
00:07:42.150 --> 00:07:46.590
W 1975 roku CDT spłonął.

113
00:07:46.730 --> 00:07:50.130
Wybuchł tam pożar, który dosyć znacząco uszkodził budynek,

114
00:07:50.530 --> 00:07:53.350
natomiast bardzo szybko został on odbudowany

115
00:07:53.350 --> 00:07:55.430
praktycznie w niezmienionej formie.

116
00:07:55.530 --> 00:07:58.890
No oczywiście zdajemy sobie sprawę z sytuacji jakby ekonomicznej.

117
00:07:58.990 --> 00:08:04.770
Lat 70-tych, ten 75-ty rok były troszkę już inne materiały budowlane,

118
00:08:05.010 --> 00:08:06.930
trochę inne też podejście do architektury,

119
00:08:07.030 --> 00:08:11.770
w związku z czym on może nie odzyskał zupełnie jeden do jeden swojej formy,

120
00:08:11.770 --> 00:08:16.270
natomiast no jakby został odbudowany i wyglądał dalej z punktu widzenia

121
00:08:16.270 --> 00:08:19.790
użytkowników miasta po prostu tak samo i dalej był domem towarowym.

122
00:08:20.350 --> 00:08:23.050
Był tam przez bardzo wiele lat.

123
00:08:23.310 --> 00:08:27.250
Do niedawna właściwie cały budynek CDT-u został przeznaczony

124
00:08:27.250 --> 00:08:31.630
na taki wielki, wielki sklep z akcesoriami rozmaitymi dla dzieci,

125
00:08:31.790 --> 00:08:35.110
więc też całym pokoleniom młodych warszawiaków

126
00:08:35.110 --> 00:08:38.550
kojarzył się ten budynek myślę niezwykle sympatycznie,

127
00:08:39.130 --> 00:08:42.770
bo każde dziecko, które tam było myślę, że zachowało pewne emocje

128
00:08:42.770 --> 00:08:45.830
związane z kilkoma kondygnacjami zabawek na przykład,

129
00:08:46.030 --> 00:08:49.950
które tam można było oglądać i również kupować,

130
00:08:50.150 --> 00:08:53.270
jak ktoś miał rodziców łatwych do negocjacji.

131
00:08:53.270 --> 00:09:00.410
Natomiast w 2013 roku można powiedzieć, że jakiś etap istnienia tego budynku

132
00:09:00.410 --> 00:09:04.350
się skończył, obiekt został sprzedany prywatnemu inwestorowi

133
00:09:04.350 --> 00:09:09.830
i ów prywatny inwestor wykorzystał właściwie sytuację związaną z tym,

134
00:09:10.010 --> 00:09:13.430
że obiekt nie był otoczony ochroną konserwatorską,

135
00:09:13.570 --> 00:09:16.350
była wpisana do rejestru jego konstrukcja.

136
00:09:17.080 --> 00:09:20.890
Natomiast okazało się o wiele za mało, jeśli tak można powiedzieć,

137
00:09:20.890 --> 00:09:23.690
ponieważ budynek de facto został rozebrany,

138
00:09:23.950 --> 00:09:26.450
zostały z niego jakieś marne szczątki

139
00:09:26.450 --> 00:09:30.070
i na bazie tych zachowanych marnych szczątków

140
00:09:30.070 --> 00:09:32.850
zbudowano w jego miejscu nowy obiekt,

141
00:09:33.110 --> 00:09:36.370
który podobnie jak po tym pożarze w latach 70-tych

142
00:09:36.370 --> 00:09:37.810
można uznać, że jest taki sam,

143
00:09:38.030 --> 00:09:40.690
natomiast on już taki sam zupełnie nie jest.

144
00:09:40.690 --> 00:09:44.610
Z jednej strony dlatego, że towarzyszący CDT-owi

145
00:09:44.610 --> 00:09:46.710
stojący na jego tyłach budynek biurowy

146
00:09:46.710 --> 00:09:48.130
zupełnie zmienił swoją formę,

147
00:09:48.210 --> 00:09:50.570
jest już całkowicie nowym obiektem, znacznie większym,

148
00:09:50.890 --> 00:09:53.430
o kompletnie innej architekturze,

149
00:09:53.590 --> 00:09:55.070
ale też i sam budynek.

150
00:09:55.310 --> 00:09:56.630
Myślę, że tutaj te zmiany,

151
00:09:56.830 --> 00:09:59.490
jeżeli się zestawi zdjęcia przed i po,

152
00:09:59.630 --> 00:10:01.050
te zmiany są widoczne,

153
00:10:01.150 --> 00:10:02.190
a co najważniejsze,

154
00:10:02.190 --> 00:10:03.810
budynek zmienił swoją funkcję.

155
00:10:04.030 --> 00:10:05.630
Jest obecnie obiektem biurowym,

156
00:10:05.870 --> 00:10:08.770
z takim tylko handlową powierzchnią w przyziemiu.

157
00:10:08.850 --> 00:10:10.410
Co więcej, te handlowe powierzchnie

158
00:10:10.410 --> 00:10:13.750
są głównie wprowadzone do tej kondygnacji podziemnej,

159
00:10:13.930 --> 00:10:16.450
kiedyś będącej tym takim zapleczem właśnie

160
00:10:16.450 --> 00:10:18.110
transportowo-magazynowym.

161
00:10:18.110 --> 00:10:20.730
Dzisiaj to głównie tam są sklepy.

162
00:10:20.970 --> 00:10:24.470
W związku z czym, no jakby ten charakter też CDT-u,

163
00:10:24.650 --> 00:10:27.190
który został od początku zaprojektowany

164
00:10:27.190 --> 00:10:29.290
jako taki obiekt wielkomiejski,

165
00:10:29.510 --> 00:10:30.710
gwarny, tłoczny,

166
00:10:31.250 --> 00:10:33.810
powodujący, że ulica tętni życiem,

167
00:10:34.530 --> 00:10:35.690
no ten charakter się zmienił.

168
00:10:35.790 --> 00:10:36.970
Po prostu budynek biurowy,

169
00:10:36.990 --> 00:10:38.830
siłą rzeczy takiego ruchu nie generuje,

170
00:10:38.970 --> 00:10:40.490
ponieważ wchodzą do niego ludzie rano

171
00:10:40.490 --> 00:10:41.590
i wychodzą po południu

172
00:10:41.590 --> 00:10:44.470
i właściwie niewiele więcej z tego wynika.

173
00:10:44.670 --> 00:10:47.090
Więc zachowała się forma budynku,

174
00:10:47.170 --> 00:10:48.350
zachowała się jego bryła,

175
00:10:48.490 --> 00:10:51.050
jego mniej więcej skala, gabaryty.

176
00:10:51.190 --> 00:10:54.830
Natomiast dzisiaj CDT nie jest już tym CDT-em,

177
00:10:54.970 --> 00:10:56.490
który w latach czterdziestych,

178
00:10:56.650 --> 00:10:59.750
wyprzedzając reżim socrealistyczny,

179
00:11:00.210 --> 00:11:02.230
Zbigniew Wichnatowicz i Jerzy Romański

180
00:11:02.230 --> 00:11:05.330
zaprojektowali, żeby stworzyć w Warszawie

181
00:11:05.330 --> 00:11:07.590
taki element wielkomiejskiego,

182
00:11:07.690 --> 00:11:08.750
śródmiejskiego życia.

183
00:11:08.750 --> 00:11:12.730
Za tydzień wejdziemy w okres socrealizmu

184
00:11:12.730 --> 00:11:16.010
i pozwolę sobie opowiedzieć nieco o tej krótkiej,

185
00:11:16.570 --> 00:11:18.610
ale jednak dość znaczącej epoce,

186
00:11:18.790 --> 00:11:21.470
która przyniosła kilka bardzo ważnych realizacji

187
00:11:21.470 --> 00:11:23.410
i na przykładzie jednej z nich

188
00:11:23.410 --> 00:11:25.290
opowiemy sobie, jak to było

189
00:11:25.290 --> 00:11:28.310
na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych w Polsce.

190
00:11:28.510 --> 00:11:29.390
Serdecznie zapraszam.