WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.090
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.610 --> 00:00:12.190
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

3
00:00:12.270 --> 00:00:14.770
Zapraszam Was w podróż do Skierniewic.

4
00:00:14.870 --> 00:00:19.110
To jest miasto, które leży około 60 km od Warszawy.

5
00:00:19.290 --> 00:00:25.810
I to jest miasto, w którym w 1897 roku urodziła się bohaterka dzisiejszej rozmowy.

6
00:00:25.950 --> 00:00:28.450
Tą bohaterką jest Estera Karp.

7
00:00:28.450 --> 00:00:37.850
Estera Karp była malarką, artystką, która w czasie rozkwitu swojej twórczości cieszyła się bardzo dużym uznaniem salonów, również tych paryskich.

8
00:00:38.270 --> 00:00:42.830
Niestety później z wielu powodów zyskała miano artystki zapomnianej.

9
00:00:42.950 --> 00:00:48.950
Z tym zapomnieniem zdaje się walczyć wystawa, którą możemy oglądać w Muzeum Historycznym Skierniewic.

10
00:00:49.250 --> 00:00:52.050
Ta wystawa nazywa się po prostu Estera Karp.

11
00:00:52.250 --> 00:00:58.310
Jej kuratorzy to dr Ewa Bobrowska, prof. Sławomir Górzyński i pani Marzena Rafińska.

12
00:00:58.450 --> 00:01:04.650
I właśnie pani Rafińska zgodziła się dzisiaj opowiedzieć więcej o wystawie, ale także o Esterze Karp.

13
00:01:04.790 --> 00:01:06.430
Dziękuję i dzień dobry.

14
00:01:06.690 --> 00:01:14.910
Jak to się stało, że w Skierniewicach, tutaj w Muzeum Historycznym Skierniewic, postanowiliście Państwo przypomnieć historię Estery Karp.

15
00:01:14.990 --> 00:01:17.830
Od jej śmierci minęło, jeżeli się nie mylę, ponad 50 lat.

16
00:01:17.830 --> 00:01:33.290
Wpisaliśmy się w taki nurt odkrywania Estery na nowo, w związku z tym, że ona się urodziła w Skierniewicach, więc jakby naturalnym było, że dobrze byłoby zrobić wystawę, która będzie pokazywała jej biografię.

17
00:01:33.290 --> 00:01:34.990
Mieliśmy jej dzieła.

18
00:01:35.570 --> 00:01:40.510
Dwa lata wcześniej Instytut Polski w Paryżu zrobił wystawę Esterze Karp.

19
00:01:40.930 --> 00:01:47.350
Później Muzeum Historii i Sztuki Judaizmu w Paryżu również zrobiło taką wystawę.

20
00:01:47.350 --> 00:01:54.530
I z myślą o przedstawieniu tych zbiorów narodziła się koncepcja samej wystawy.

21
00:01:54.610 --> 00:01:56.090
Ona się później zmieniała.

22
00:01:56.590 --> 00:02:01.910
Poszerzało się jakby grono osób, które kolekcjonują pracę Estery.

23
00:02:02.450 --> 00:02:08.350
Ostatecznie mamy wystawę w takich niewielkich wnętrzach, ale za to dużo obrazów.

24
00:02:09.030 --> 00:02:15.610
Te obrazy pokazują bardzo duże zróżnicowanie jej twórczości, a także to, jak ona zmieniała się na przestrzeni lat.

25
00:02:15.610 --> 00:02:23.870
Ale zacznijmy może od początku, od tego momentu, kiedy Estera Karp przychodzi na świat tutaj w Skierniewicach, w żydowskiej rodzinie.

26
00:02:23.990 --> 00:02:26.130
W rodzinie z takim artystycznym zacięciem.

27
00:02:26.370 --> 00:02:30.810
Ale tu pojawia się chyba taki pierwszy znak zapytania, który w życiorysie Estery nie brakuje.

28
00:02:31.170 --> 00:02:33.450
Mianowicie, czym ta rodzina się zajmowała?

29
00:02:33.530 --> 00:02:35.130
Jakie to zacięcie artystyczne było?

30
00:02:35.190 --> 00:02:40.970
Bo niektóre źródła mówią, że to była rodzina muzyczna, a inni, że ojciec Estery zajmował się fotografią.

31
00:02:40.970 --> 00:02:46.750
Tutaj w Skierniewicach Lipman Karp, ojciec Estery, był znany jako fotograf.

32
00:02:47.250 --> 00:02:53.750
W zbiorach wielu rodzin tutaj w Skierniewicach zapewne te fotografie są wśród pamiątek.

33
00:02:53.970 --> 00:03:00.250
Natomiast w ogóle nie wiedzieliśmy o tym, że on był malarzem i że był muzykiem.

34
00:03:00.670 --> 00:03:03.190
I o tym mówiły źródła francuskie.

35
00:03:03.410 --> 00:03:05.690
I w związku z tym trzeba było to jakoś sprawdzić.

36
00:03:05.690 --> 00:03:15.890
Okazuje się, że rzeczywiście mamy potwierdzenie tego, że zarówno malował, bo malował też wnętrza, robił dekoracje do synagogi w Skierniewicach.

37
00:03:16.370 --> 00:03:23.690
Mamy też taką informację, że malował portret Teodora Hetzla, który był takim przywódcą ruchu syjonistycznego.

38
00:03:24.590 --> 00:03:27.410
Czyli takie małe wskazówki o tym, że był malarzem.

39
00:03:27.850 --> 00:03:32.830
I mamy też takie potwierdzenie bardzo enigmatyczne, że grał w kapeli klezmerskiej.

40
00:03:33.650 --> 00:03:35.910
Wspomniała Pani o źródłach francuskich.

41
00:03:36.650 --> 00:03:42.690
To wskazuje na tę część historii Estery, która wiąże się z Francją, konkretnie z Paryżem.

42
00:03:42.930 --> 00:03:48.090
Ale zanim ona pojawiła się w Paryżu, wyjechała na studia do Wiednia, z którego później wróciła do Łodzi.

43
00:03:48.230 --> 00:03:50.050
Tutaj mamy taką niepewność.

44
00:03:50.130 --> 00:03:54.370
Nie ma potwierdzonych informacji, co ona dokładnie robiła w Wiedniu.

45
00:03:54.530 --> 00:03:58.230
Rzeczywiście takie informacje się pojawiają.

46
00:03:58.230 --> 00:04:08.710
Tutaj Hill Aronson opowiada o tym, że ona studiowała w Wiedniu, aczkolwiek półtora roku była w Wiedniu i później przyjechała w 1925 roku do Paryża.

47
00:04:08.770 --> 00:04:12.670
Pojawiają się też takie informacje w brasie, że była w Berlinie.

48
00:04:12.810 --> 00:04:15.050
No nie bardzo wiemy, co tam się działo.

49
00:04:15.190 --> 00:04:17.550
Nie mamy żadnych takich potwierdzeń.

50
00:04:17.550 --> 00:04:26.190
Powrót do Łodzi przypada na lata dwudzieste, awangarda łódzka i Estera zaczyna współpracę z taką grupą artystyczną Jung Yiddish.

51
00:04:26.290 --> 00:04:30.300
Jung Yiddish to była taka grupa, która stawiała młodych rzeczywiście artystów.

52
00:04:30.790 --> 00:04:38.130
Przyjechał z Rosji Brodersson Moshe, który wraz z kolegami taką grupę stworzyli.

53
00:04:38.130 --> 00:04:41.070
I to była grupa i literatów, i artystów.

54
00:04:41.330 --> 00:04:47.990
I w pewnym momencie takie wydawnictwo Archit wydaje trzy tomiki poezji.

55
00:04:48.210 --> 00:04:51.470
Jednym z tomików ilustruje Estera Karp.

56
00:04:51.630 --> 00:04:55.570
Jest to tomik Heima, króla w odchłanie nieba.

57
00:04:55.810 --> 00:05:04.090
I rzeczywiście jest to niezwykła praca, niezwykle estetyczna, robiąca wrażenie do dzisiaj swoim pięknem.

58
00:05:04.090 --> 00:05:13.890
Niemniej jednak nie wiemy, czy Estera była związana z tą grupą, czy tylko współpracowała przy okazji właśnie tego wydawnictwa.

59
00:05:14.110 --> 00:05:23.170
Z pewnością podzielała te wszystkie ideały grupy, czyli grupa stawiała na język jiddish, na rozwój języka jiddish.

60
00:05:23.490 --> 00:05:31.160
Zafascynowana tym językiem, który całkiem niedawno przed nimi zyskał rangę języka literatury.

61
00:05:31.160 --> 00:05:34.180
Wcześniej tym językiem był hebrajski.

62
00:05:34.600 --> 00:05:42.520
Więc jakby takie zwrócenie się ku językowi jiddish, ku właśnie tradycji żydowskiej, ku sztuce, która jest tworzona przez Żydów.

63
00:05:42.660 --> 00:05:45.040
Wydaje się, że to było bardzo bliskie Esterze.

64
00:05:45.180 --> 00:05:50.860
Myślę, że warto tutaj dodać, że tomik, który zilustrowała Estera Karp znajduje się na wystawie.

65
00:05:51.360 --> 00:05:55.000
Można go obejrzeć. Tam znajdują się stworzone przez nią linoryty.

66
00:05:55.140 --> 00:06:00.380
Mimo tego zaangażowania w środowiska twórcze Łodzi, Estera decyduje się wyjechać do Paryża.

67
00:06:00.380 --> 00:06:12.180
Przyjeżdża do Paryża w 1925, ale widzimy ją w Paryżu dopiero w roku 1930, kiedy wystawia swoje prace na Salonie Niezależnych.

68
00:06:12.360 --> 00:06:18.040
W 1931 roku Zborowski robi jej wystawę indywidualną.

69
00:06:18.040 --> 00:06:30.780
I wkrótce, później, potem Estera wraca do Polski i tutaj ma wystawę jako już uznana artystka, która przyjechała z Paryża i pokazuje kilkadziesiąt prac.

70
00:06:31.360 --> 00:06:34.220
Pejzaże plus martwe natury.

71
00:06:39.810 --> 00:06:45.290
Wydaje mi się, że styl Estery Karp trudno jest w jakiś jednoznaczny sposób scharakteryzować.

72
00:06:45.410 --> 00:06:49.990
Kiedy chodziłyśmy po wystawie, ja miałam wrażenie, że oglądam pracę przynajmniej kilku artystów.

73
00:06:49.990 --> 00:06:53.910
Co do wybuchu wojny, o tym jej stylu można powiedzieć? Co się tam pojawia?

74
00:06:53.950 --> 00:06:58.390
Oprócz tych wątków związanych ze światem żydowskim i kulturą jidysz?

75
00:06:58.530 --> 00:07:04.250
Przede wszystkim pojawiają się pejzaże, pejzaże mroczne, francuskie.

76
00:07:04.250 --> 00:07:16.610
Wiemy to z recenzji o wystawa, które miała w Polsce i w zasadzie one były takie trochę kubizujące, nastrojowe bardzo i one się generalnie podobały.

77
00:07:16.990 --> 00:07:21.250
Trudno powiedzieć, zrobić taką listę prac, które pokazywała.

78
00:07:22.030 --> 00:07:28.650
W jednej z gazet z tamtego okresu, informującej o wystawie, znalazło się kilka prac,

79
00:07:28.650 --> 00:07:34.030
dzięki którym widać, że są to takie prace realistyczne, ale kubizujące.

80
00:07:34.270 --> 00:07:37.610
Gdzie wybuch wojny zastaje Estere Karp?

81
00:07:37.810 --> 00:07:41.410
Ona w zasadzie miała to nieszczęście, że dwie wojny przeżyła.

82
00:07:41.550 --> 00:07:44.030
Pierwsza wojna światowa to Skierniewice.

83
00:07:44.990 --> 00:07:49.930
Tutaj doszło do takich dramatycznych wydarzeń, bo Skierniewice znajdowały się na linii frontu.

84
00:07:50.130 --> 00:07:56.330
Żydów wyrzucono z miasta, musieli udać się właśnie w kierunku Warszawy.

85
00:07:56.330 --> 00:08:02.890
I tutaj nie wiemy dokładnie. Wydaje się, że rodzinę Estery też spotkał ten los.

86
00:08:03.050 --> 00:08:07.930
To był taki dramatyczny moment, kiedy kazano wyruszyć Żydom, opuścić miasto.

87
00:08:08.130 --> 00:08:12.370
I oni wyruszyli w kierunku tutaj Bolimowa i dalej do Wiskitek.

88
00:08:12.550 --> 00:08:17.570
I w Warszawie zorganizowano takie komitety, które miały pomagać Żydom.

89
00:08:17.670 --> 00:08:22.510
Wiemy, że w 1917 roku ona przyjeżdża do Łodzi, więc trwa wojna.

90
00:08:22.510 --> 00:08:27.310
Jeśli chodzi o II wojnę światową, to zostaje ją w Paryżu.

91
00:08:27.590 --> 00:08:32.670
W 1940 roku bierze jeszcze udział w salonie artystycznym.

92
00:08:32.870 --> 00:08:41.250
W 1941 roku to jest taki dramatyczny rok dla niej, że trafia do szpitala psychiatrycznego.

93
00:08:41.530 --> 00:08:46.070
I w szpitalach psychiatrycznych spędzi czas do wojny.

94
00:08:46.310 --> 00:08:51.070
Do 1944 przebywała w zamkniętych oddziałach.

95
00:08:51.070 --> 00:08:57.730
Mówi się tutaj o tym, że pobyt w szpitalu psychiatrycznym był takim ocaleniem dla niej.

96
00:08:58.190 --> 00:09:01.470
Świadomość tego, co działo się w Polsce w czasie wojny.

97
00:09:01.570 --> 00:09:04.610
Świadomość zagłady, o której we Francji wtedy wiele się nie mówiło.

98
00:09:04.710 --> 00:09:09.190
A także choroba psychiczna wpłynęły na to, co i jak ona tworzyła.

99
00:09:09.270 --> 00:09:13.430
Ona się porusza w takich właśnie martwych naturach, w portretach.

100
00:09:13.430 --> 00:09:20.410
Poszukuje różnych rozwiązań i widać, że są to takie intelektualne pasje i malarskie pasje.

101
00:09:21.150 --> 00:09:25.110
Natomiast nie widać w jej pracach Holokaustu na przykład.

102
00:09:25.870 --> 00:09:31.870
W religijnych pracach, które tworzyła pod koniec swojego życia można się dopatrywać tego,

103
00:09:31.870 --> 00:09:36.830
że wraca do tej religii, ale starsi ludzie wracają w zasadzie do religii.

104
00:09:37.010 --> 00:09:42.690
I też ukazuje atmosferę psychiatrycznych szpitali, czy scenę psychiatrycznych szpitali.

105
00:09:42.750 --> 00:09:49.110
Natomiast jeśli chodzi o takie patrzenie na jej twórczość, czy jest tam obecna wojna,

106
00:09:49.250 --> 00:09:55.470
wydaje się, że ona jest tak pośrednio, że możemy się w niej dopatrywać w niektórych scenach

107
00:09:56.090 --> 00:09:58.250
rzeczywiście tego horroru wojny.

108
00:09:58.810 --> 00:10:03.470
Niemniej jednak bardziej dostrzegalny jest ten horror psychiatrycznych szpitali.

109
00:10:03.750 --> 00:10:08.250
Zapytałam o to również po to, żeby wywołać temat techniki, czy raczej tworzywa,

110
00:10:08.310 --> 00:10:11.710
którym ona się posługiwała i które wydaje mi się, że jest dla niej bardzo unikatowe.

111
00:10:11.890 --> 00:10:15.410
Bo wiele prac, które stworzyła i które można oglądać także tutaj na wystawie

112
00:10:15.410 --> 00:10:19.330
w Muzeum Historycznym Skierniewic jest wykonanych kolorowymi długopisami.

113
00:10:19.450 --> 00:10:22.210
I to takimi długopisami powiedziałabym najbardziej powszechnymi.

114
00:10:22.210 --> 00:10:25.890
I to nie są żadne specjalistyczne, artystyczne długopisy.

115
00:10:26.050 --> 00:10:30.810
W 1963 ona trafia do szpitala rozbita psychicznie.

116
00:10:30.930 --> 00:10:35.630
Ona uważała, że jest właścicielką pokoju, że zakupiła ten pokój,

117
00:10:35.710 --> 00:10:41.130
ale okazuje się, że właściciele kamienicy mówią o tym, że nie

118
00:10:41.130 --> 00:10:44.790
i próbują ją eksmitować, że jest uciążliwa i tak dalej.

119
00:10:45.470 --> 00:10:47.750
Ona się nigdy nie pogodziła z tym.

120
00:10:47.890 --> 00:10:51.870
Najpierw wraca w ogóle do mieszkania, ale później już przestaje walczyć.

121
00:10:51.870 --> 00:10:55.990
Ona już jako osoba, która ma tą przeszłość psychiatryczną ze sobą,

122
00:10:56.050 --> 00:11:02.590
to też chyba nie miała takich możliwości obrony czy dochodzenia w sądzie swoich spraw.

123
00:11:02.730 --> 00:11:06.210
Nie miała też dowodów na to, że zakupiła jakieś mieszkania.

124
00:11:06.410 --> 00:11:10.510
W takich okolicznościach trafia do szpitala i zostaje.

125
00:11:10.650 --> 00:11:14.250
Ma 66 lat, więc jest już starszą panią.

126
00:11:14.250 --> 00:11:19.530
Najpierw właściwie się buntuje, ale ma takiego znakomitego profesora Baruka.

127
00:11:19.870 --> 00:11:25.930
W porozumieniu z nim zmienia status przymusowego na dobrowolny.

128
00:11:26.070 --> 00:11:32.310
I właśnie w szpitalu zaczynają powstawać prace tworzone długopisem na dobrym papierze.

129
00:11:32.410 --> 00:11:36.650
To nie są na zwykłych kartkach, tylko na papierze dla artystów.

130
00:11:36.650 --> 00:11:39.670
Trudno powiedzieć, co nią kieruje bezpośrednio.

131
00:11:39.790 --> 00:11:44.790
Możemy się domyślać tego, że nie miała pieniędzy po prostu na farbę.

132
00:11:45.010 --> 00:11:48.910
Tutaj psychiatrzy mówią, że proponowali jej, że jej zakupią farbę,

133
00:11:49.030 --> 00:11:52.570
a ona jednak zdecydowała się na te długopisy.

134
00:11:53.090 --> 00:11:56.010
To jest bardzo nowatorskie malowanie długopisami.

135
00:11:56.230 --> 00:11:58.630
Rzeczywiście są to niezwykłe prace.

136
00:11:58.630 --> 00:12:01.630
Nie możemy też wykrócić, że jest to rodzaj eksperymentu,

137
00:12:02.370 --> 00:12:08.710
na który zdecydowała się artystka pozbawiona jakichś wyjątkowych pieniędzy.

138
00:12:09.290 --> 00:12:11.910
Rzeczywiście są to bardzo, bardzo niezwykłe prace.

139
00:12:12.210 --> 00:12:15.350
Nie mamy wielu artystów, którzy rysowali po prostu długopisami.

140
00:12:15.570 --> 00:12:22.350
Co dzieje się z jej obrazami, ale też z pamięcią o jej twórczości już po śmierci Estery Karp?

141
00:12:22.490 --> 00:12:23.650
Jesteśmy w latach 70.

142
00:12:23.650 --> 00:12:28.010
Estera umiera w 70 roku w szpitalu Kreteil.

143
00:12:28.170 --> 00:12:31.090
Została przewieziona ze szpitala psychiatrycznego.

144
00:12:31.330 --> 00:12:37.170
W zasadzie lekarze odkrywają w jej pokoju około 60 prac.

145
00:12:37.390 --> 00:12:44.570
I jak się wydaje, te prace trafiły do rodziny Estery, do siostry Estery Rojzy.

146
00:12:45.230 --> 00:12:47.290
Jakiś kontakt szpital nawiązał.

147
00:12:47.350 --> 00:12:52.310
Możemy się domyślać, że nawiązał i że te prace po prostu trafiły do rodziny Estery.

148
00:12:52.310 --> 00:13:00.930
Mnóstwo prac, które tworzyła w czasie pobytu w szpitalu psychiatrycznym, też wychodziło z tego szpitala.

149
00:13:01.710 --> 00:13:02.810
Było sprzedawane.

150
00:13:03.450 --> 00:13:08.410
Ona też pozostawiła pracę w 63, jak opuszczała ten swój pokój.

151
00:13:08.530 --> 00:13:10.630
Ona tam pozostawiła pracę.

152
00:13:11.430 --> 00:13:15.690
Te prace też ocalił jakiś sąsiad, no ale część prac po prostu zaginęła.

153
00:13:15.690 --> 00:13:24.330
Być może były licytacje, dzięki którym odzyskali pieniądze właściciele mieszkania, z którego eksmitowano Estery.

154
00:13:24.650 --> 00:13:30.930
Państwo przygotowując wystawę wypożyczyli obrazy z bardzo wielu placówek, instytucji.

155
00:13:31.490 --> 00:13:34.630
Również tych zagranicznych, między innymi właśnie z Paryża.

156
00:13:34.750 --> 00:13:36.810
Tak więc one są przechowywane, kolekcjonowane.

157
00:13:37.690 --> 00:13:41.430
No i w pewnym momencie ta ich wartość została powtórnie doceniona.

158
00:13:41.430 --> 00:13:46.070
Dzięki wystawom jakby zrobiła się też moda na Estery.

159
00:13:46.250 --> 00:13:48.850
Te ceny jej prac idą w górę.

160
00:13:49.470 --> 00:13:53.170
Właściwie przez wiele lat Estera istniała tylko na aukcjach.

161
00:13:53.350 --> 00:14:00.270
W zasadzie nie mówiło się o jej twórczości, ale co jakiś czas jej prace pojawiały się na aukcjach.

162
00:14:00.390 --> 00:14:03.810
Także ja się cieszę, że jakby wyszły z tych aukcji.

163
00:14:04.390 --> 00:14:07.910
Na wystawach też zbiorowych pojawiały się jej prace.

164
00:14:08.690 --> 00:14:10.250
No wspomina się o niej.

165
00:14:10.250 --> 00:14:14.890
Niemniej jednak to nagromadzenie wydarzeń tych wystaw poświęconych Esterze

166
00:14:14.890 --> 00:14:23.210
powoduje, że coraz więcej wiemy o tej artystce i coraz więcej obrazów odkrywamy tej artystki.

167
00:14:23.370 --> 00:14:28.670
I właśnie do tego odkrywania obrazów i twórczości Estery Karp ja Was bardzo zachęcam.

168
00:14:28.810 --> 00:14:34.210
Możecie to zrobić odwiedzając wystawę Estera Karp w Muzeum Historycznym Skierniewic.

169
00:14:34.210 --> 00:14:40.110
Dzisiaj zgodziła się o niej opowiedzieć jedna ze współkuratorek tej ekspozycji, pani Marzena Rafińska.

170
00:14:40.250 --> 00:14:41.510
Bardzo dziękuję za rozmowę.

171
00:14:41.670 --> 00:14:42.370
Dziękuję bardzo.