WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.130
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.790 --> 00:00:09.650
Martyna Matwiejuk, słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury.

3
00:00:09.830 --> 00:00:13.210
Dziś w audycjach kulturalnych ze mną prof. Małgorzata Korpała

4
00:00:13.210 --> 00:00:15.510
oraz prof. Jakub Lewicki. Dzień dobry Państwu.

5
00:00:15.710 --> 00:00:16.330
Dzień dobry.

6
00:00:16.590 --> 00:00:17.690
Witam Państwa. Dzień dobry.

7
00:00:18.170 --> 00:00:22.310
Spotykamy się, by porozmawiać o wystawie, której są Państwo kuratorami.

8
00:00:22.550 --> 00:00:25.210
Ekspozycja zatytułowana Kobieta Wyzwolona.

9
00:00:25.350 --> 00:00:29.710
Polskie art deco w ceramice prezentowana jest w Kordegardzie od 8 marca.

10
00:00:29.710 --> 00:00:31.930
To data nieprzypadkowa.

11
00:00:32.150 --> 00:00:36.090
Na ekspozycji znalazło się kilkanaście figur fajansowych

12
00:00:36.830 --> 00:00:42.050
stworzonych w Polskiej Wytwórni Fajansów w Pacykowie w latach 20-tych i 30-tych.

13
00:00:42.370 --> 00:00:45.350
Jedna figura jest wyjątkiem, ale o tym za chwilę.

14
00:00:45.690 --> 00:00:51.250
Figury te przedstawiają kobiety, artystki rewiowe, tancerki, ubrane w piękne stroje.

15
00:00:51.850 --> 00:00:54.190
Częściowo też tych strojów pozbawione.

16
00:00:54.550 --> 00:00:57.910
No, dwudziestolecie międzywojenne to jest czas wielkich zmian obyczajowych.

17
00:00:57.910 --> 00:01:05.350
To jest czas, w którym kobiety wchodzą też w nowe role i na te zmiany reaguje kultura, sztuka i moda.

18
00:01:05.470 --> 00:01:07.670
I o tym także jest ta wystawa, Pani Profesor.

19
00:01:07.850 --> 00:01:08.270
Tak.

20
00:01:08.510 --> 00:01:14.850
Te zmiany obyczajowe to również zmiany związane z wyglądem kobiet.

21
00:01:14.850 --> 00:01:22.490
I myślę, że teraz już mamy taki czas, kiedy w sposób swobodny kobiety ubierają się tak, jak chcą.

22
00:01:22.750 --> 00:01:25.790
Mają takie fryzury, jakie dyktuje moda.

23
00:01:25.790 --> 00:01:37.490
Natomiast okres przełomu XIX i XX wieku to czas, kiedy kobiety dopiero szukały tego sposobu wyrażania siebie w sposób wyzwolony.

24
00:01:37.630 --> 00:01:49.110
Chciałabym zwrócić uwagę na to, że jedna z figur to taka, gdzie kobieta jest wciąż jeszcze ściśnięta gorsetem i ma spódnicę zaledwie odsłaniającą kostkę i może pół łydki.

25
00:01:49.110 --> 00:01:58.010
I nam się może wydawać, że to jest taki ubiór jeszcze wciąż tradycyjny, taki XIX wieczny, a tymczasem to już jest sygnał wyzwolenia.

26
00:01:58.130 --> 00:02:03.990
Pokazanie fragmentu nogi już było czymś nowatorskim i czymś wyjątkowym.

27
00:02:04.190 --> 00:02:10.250
Czy figury, które zobaczymy na wystawie w Kortegardzie prezentują jakieś konkretne postaci?

28
00:02:10.390 --> 00:02:13.630
Czy odnajdziemy w nich rysy konkretnych kobiet z tamtego czasu?

29
00:02:13.630 --> 00:02:27.350
Trudno dokładnie powiedzieć. Wiemy, że wiele kobiet, które były w tym czasie, można by tak powiedzieć współczesnym językiem, celebrytkami, czyli aktorki filmowe, teatralne, tancerki, śpiewaczki operowe,

30
00:02:27.510 --> 00:02:33.710
rzeczywiście cieszyły się olbrzymią popularnością, często występowały również w reklamach różnych produktów.

31
00:02:34.310 --> 00:02:37.430
Szukałam takiej możliwości, żeby porównać te wizerunki.

32
00:02:37.430 --> 00:02:50.030
Nie jest to jednak możliwe tak jednoznacznie, dlatego że musimy zdawać sobie sprawę z tego, że to nie miały być jakieś gadżety związane z popularnością konkretnych osób,

33
00:02:50.470 --> 00:02:58.750
tylko miały to być figury dekoracyjne, które miały w zamierzeniu być dekoracją nowoczesnych wnętrz.

34
00:02:58.750 --> 00:03:06.750
Więc nie udało się jak na razie stwierdzić jakiegokolwiek rozpoznania osób, które by były jednoznacznie pierwowzorami.

35
00:03:07.430 --> 00:03:15.550
Zastanawiam się, kto mógł sobie pozwolić na ten luksus, na zakup figur w czasach, w których one powstawały, w czyje gusta miały one trafiać

36
00:03:15.550 --> 00:03:22.590
i w jakich też miejscach mogły być państwa zdaniem eksponowane? W końcu niektóre z tych kobiet są całkiem nagie.

37
00:03:22.590 --> 00:03:29.350
To też jest dobre pytanie, dlatego że właściwie te figury były przeznaczone głównie do wnętrz mieszkalnych.

38
00:03:29.530 --> 00:03:36.390
W takim razie zapewne miały trafić w ręce osób, które właśnie dorobiły się dużych pieniędzy.

39
00:03:36.690 --> 00:03:43.070
My może bardziej ten okres dwudziestolecia międzywojennego postrzegamy przez pryzmat wielkiego kryzysu końca lat dwudziestych,

40
00:03:43.250 --> 00:03:48.410
ale przecież przed tym kryzysem była wielka hossa i powstawały olbrzymie fortuny.

41
00:03:48.410 --> 00:03:52.750
Nie tylko gdzieś za oceanem, ale również w Europie czy w Polsce.

42
00:03:53.010 --> 00:03:59.610
O znanych postaciach wiadomo, że rzeczywiście potrafiły się dorobić olbrzymich pieniędzy

43
00:03:59.610 --> 00:04:08.830
i tutaj świetną ilustracją może być Pola Negri, która za pieniądze, które uzyskała w ramach swoich filmów,

44
00:04:08.950 --> 00:04:12.890
mogła pozwolić sobie na kupienie klejnotów Habsburgów.

45
00:04:13.010 --> 00:04:17.630
Więc myślę, że to pokazuje, że rzeczywiście były osoby niezwykle bogate.

46
00:04:17.630 --> 00:04:22.930
Natomiast nie ma żadnych przekazów z epoki, kto konkretnie miał pewne rzeczy.

47
00:04:23.430 --> 00:04:29.930
Wiemy tylko, że niektórzy już w latach dwudziestych podarowali swoje kolekcje,

48
00:04:30.010 --> 00:04:39.310
na przykład do Muzeum Narodowego w Krakowie i wiele takich eksponatów, które tam są, to właśnie dary z tamtych czasów.

49
00:04:39.310 --> 00:04:45.370
Wiemy też, że niektóre z tych figur stały na biurkach bardzo znacznych postaci.

50
00:04:46.030 --> 00:04:47.550
Zachowały się takie zdjęcia.

51
00:04:47.830 --> 00:04:51.930
Mamy na przykład zdjęcie gabinetu ambasadora polskiego w Londynie,

52
00:04:52.410 --> 00:04:58.530
gdzie właśnie na jego biurku stoi jedna z wielkich figur trzech tańczących kobiet,

53
00:04:58.530 --> 00:05:02.630
co też pokazuje, jakie to były gusta czy oczekiwania.

54
00:05:03.090 --> 00:05:11.610
A więc te rozebrane, tańczące kobiety cieszyły oczy adwokatów, wysokich urzędników czy przemysłowców.

55
00:05:11.830 --> 00:05:13.810
Zawsze miło popatrzeć na piękno.

56
00:05:19.640 --> 00:05:24.540
Większość figur, które zobaczył państwo na wystawie zaprojektował Wilhelm Tomasz,

57
00:05:24.840 --> 00:05:28.760
jeden z najlepszych projektantów i rzeźbiarzy, którzy pracowali w Pacykowie.

58
00:05:28.760 --> 00:05:34.100
Dyrektor Techniczny Wytwórni, wykształcony zresztą w Wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych.

59
00:05:34.720 --> 00:05:40.920
Na ekspozycji zobaczymy też jedną figurę jego projektu wykonaną w austriackiej wytwórni Goldscheidera.

60
00:05:41.460 --> 00:05:49.060
Czy z łatwością możemy dostrzec różnicę pomiędzy tym właśnie obiektem nazwanym Fascynacja, a figurkami z Pacykowa?

61
00:05:49.180 --> 00:05:53.660
Wiele z tych figur jest bardzo podobnych, a więc to jest ten sam nurt stylowy.

62
00:05:53.660 --> 00:06:01.740
To jest część wielkiej europejskiej rodziny Art Deco, wielkiej europejskiej rodziny nowoczesności.

63
00:06:01.940 --> 00:06:11.920
Ci sami przodujący twórcy, właśnie wspomniany Wilhelm Tomasz, zwany czy podpisujący się w Pacykowie z Polska Tomasz,

64
00:06:12.060 --> 00:06:20.800
był jednym z najważniejszych projektantów ceramiki pracujących dla wytwórni austriackich, niemieckich czy francuskich

65
00:06:20.800 --> 00:06:29.100
i także pracujący dla Pacykowa, gdzie przebywał blisko 10 lat, gdzie dorobił się znacznej fortuny

66
00:06:29.420 --> 00:06:33.340
i był on go stać wkrótce na założenie własnej fabryki pod Wiedniem.

67
00:06:33.480 --> 00:06:39.900
I to jest myślę dobry moment, byśmy przybliżyli naszym słuchaczom miejsce, jakim była Polska Wytwórnia Fajensów w Pacykowie,

68
00:06:40.340 --> 00:06:44.800
działająca od około 1912 do 1939 roku.

69
00:06:44.800 --> 00:06:52.820
W 1922 roku Tygodnik Ilustrowany pisał o niej jako o jednej z największych i najsłynniejszych fabryk w Polsce i za granicą.

70
00:06:53.200 --> 00:06:54.200
Czy była w tym przesada?

71
00:06:54.380 --> 00:07:00.180
Trudno powiedzieć. Myślę, że podobnie jak dzisiaj starano się reklamować swoje produkty

72
00:07:00.180 --> 00:07:06.480
i wiadomo, że zapraszano dziennikarzy pokazując jak wygląda ta produkcja

73
00:07:06.480 --> 00:07:12.440
i przy tej okazji fotografowano niektóre modele i je reklamowano podobnie jak fabrykę.

74
00:07:12.680 --> 00:07:18.500
Wiadomo, że fabryka wystawiała swoje produkty na różnych targach europejskich,

75
00:07:18.500 --> 00:07:27.080
w bardzo wielu krajach, nie tylko w Polsce, ale głównym miejscem wystawiania tych produktów były targi lwowskie.

76
00:07:27.700 --> 00:07:34.820
Więc myślę, że to pozwalało znaleźć nabywców i popularyzować swoje produkty.

77
00:07:34.820 --> 00:07:42.480
Wiadomo też, że fabryka miała bardzo wiele sklepów i wysyłała produkty zarówno do wielu sklepów w Polsce,

78
00:07:42.700 --> 00:07:46.340
jak i w Europie, a nawet do Nowego Jorku.

79
00:07:46.640 --> 00:07:53.420
Czy te figury kobiet z lat 20. i 30. określiliby Państwo jako takie najbardziej reprezentacyjne,

80
00:07:53.580 --> 00:08:00.380
takie będące rzeczywiście próbką najwyższego kunsztu artystów i rzemieślników, którzy pracowali w Pacykowie?

81
00:08:00.380 --> 00:08:05.740
Ten wybór obiektów czy figur z Pacykowa jest najwyższej klasy.

82
00:08:06.380 --> 00:08:11.320
Kobieta siedząca na postumencie, zwana potocznie wówczas piżamą,

83
00:08:11.860 --> 00:08:17.820
była symbolem wielkiej wystawy dziesięciolecia wejścia Polski do Unii Europejskiej

84
00:08:17.820 --> 00:08:22.580
i znalazła się na wszystkich materiałach wiążących się z tą wystawą.

85
00:08:22.580 --> 00:08:29.900
Trzy tańczące kobiety są jedną z najlepszych produkcji polskich pierwszej połowy XX wieku,

86
00:08:30.320 --> 00:08:33.480
natomiast są to dzieła absolutnie unikalne.

87
00:08:33.660 --> 00:08:37.640
Nigdy dotychczas w Polsce w tym zestawie nie były prezentowane,

88
00:08:37.900 --> 00:08:42.020
przy czym wybraliśmy dzieła absolutnie najwyższej klasy.

89
00:08:42.620 --> 00:08:45.700
Wielu nawet znawców ceramiki będzie bardzo zaskoczonych,

90
00:08:46.400 --> 00:08:49.320
że Pacyków produkował tak dobre rzeczy.

91
00:08:49.320 --> 00:08:55.280
Większość tych obiektów było wyprodukowanych zaledwie w ilości kilkunastu egzemplarzy

92
00:08:55.280 --> 00:09:02.240
na specjalne zamówienia i stąd praktycznie funkcjonują one zaledwie sporadycznie.

93
00:09:02.880 --> 00:09:07.420
Cztery prezentowane obiekty są to pojedyncze w ogóle znane egzemplarze

94
00:09:07.420 --> 00:09:10.160
i sami byliśmy zaskoczeni.

95
00:09:10.680 --> 00:09:13.860
Ja akurat patrzę z perspektywy historyka sztuki,

96
00:09:14.020 --> 00:09:17.740
że te obiekty były tak wysokiej klasy, tak efektowne,

97
00:09:17.740 --> 00:09:20.740
a jednocześnie technologicznie tak dobrze wykonane.

98
00:09:20.860 --> 00:09:23.320
Postument, na którym siedzi ta kobieta w piżamie,

99
00:09:23.400 --> 00:09:27.780
to chyba najlepsza egzemplifikacja stylu art de co na tej wystawie.

100
00:09:27.920 --> 00:09:32.080
Nie ma żadnych wątpliwości, że właśnie z tego czasu ta figura pochodzi.

101
00:09:32.300 --> 00:09:34.970
Po czym rozpoznać Pacykowską ceramikę?

102
00:09:35.400 --> 00:09:36.940
To nie jest takie łatwe pytanie,

103
00:09:37.060 --> 00:09:42.740
bo wiele modeli rzeczywiście do tego stopnia wpisuje się w ceramikę europejską,

104
00:09:42.740 --> 00:09:50.180
czy środkowoeuropejską, że często figury Pacykowskie są mylone z austriackimi

105
00:09:50.180 --> 00:09:52.080
czy też niemieckimi z tego okresu.

106
00:09:52.500 --> 00:09:58.580
Być może, że tą specyfiką jest pewne dążenie do ujęcia ruchu

107
00:09:58.580 --> 00:10:03.640
w taki specyficzny sposób, tak jakby to było zatrzymanie kadru.

108
00:10:03.640 --> 00:10:08.380
I te kobiety, które będzie można zobaczyć na wystawie,

109
00:10:08.540 --> 00:10:13.300
właśnie są takie jak gdyby zamrożone, zatrzymane w czasie.

110
00:10:13.640 --> 00:10:18.240
Delikatnie odchylone głowy, bardzo powabne gesty,

111
00:10:18.760 --> 00:10:23.580
specyficzne odchylenie ciała albo rozwiane włosy,

112
00:10:23.760 --> 00:10:28.260
uchylone usta, przymknięte lub specyficznie otwarte oczy.

113
00:10:28.540 --> 00:10:33.420
To wszystko jest takim uchwyceniem momentu, uchwyceniem chwili.

114
00:10:33.640 --> 00:10:36.360
Wydaje mi się, że dla wielu specjalistów

115
00:10:36.360 --> 00:10:42.620
te figury są bardzo wpisujące się w ten nurt europejskiej ceramiki

116
00:10:42.620 --> 00:10:48.640
i może tylko czasami właśnie ta sygnatura pokazać,

117
00:10:49.260 --> 00:10:53.600
czy to jest Pacyków, czy to jest inna wytwórnia europejska.

118
00:10:53.760 --> 00:10:58.060
Wiek niektórych z figur, o których dziś rozmawiamy, to ponad 100 lat.

119
00:10:58.340 --> 00:11:01.360
Zastanawiam się, jak wygląda konserwacja tego typu obiektów.

120
00:11:01.360 --> 00:11:04.980
Wszyscy intuicyjnie czujemy, że ceramika może się kruszyć,

121
00:11:05.100 --> 00:11:06.660
pękać, odpryskiwać.

122
00:11:06.860 --> 00:11:09.240
Co jeszcze może się dziać z takimi figurami?

123
00:11:09.380 --> 00:11:12.160
Część problemów może być związana z produkcją,

124
00:11:12.340 --> 00:11:14.260
z niewłaściwymi warunkami,

125
00:11:14.500 --> 00:11:17.760
czyli na szkliwie mogą pojawiać się różnego rodzaju spękania.

126
00:11:17.940 --> 00:11:21.520
I te zniszczenia pojawiają się stosunkowo szybko.

127
00:11:21.680 --> 00:11:24.360
Oczywiście one też świadczą o złej jakości produktu

128
00:11:24.360 --> 00:11:29.500
i nawet jeśli były sprzedawane, to w znaczniejszych cenach.

129
00:11:29.700 --> 00:11:32.880
Wiele z tych obiektów, które będzie można zobaczyć,

130
00:11:33.000 --> 00:11:35.620
są mimo upływu czasu w doskonałym stanie.

131
00:11:36.160 --> 00:11:39.120
Ceramika tego typu, czyli fajans,

132
00:11:39.640 --> 00:11:45.000
a tak dokładnie fajans delikatny, trochę imitujący porcelany,

133
00:11:45.660 --> 00:11:48.680
właściwie jest takim materiałem bardzo trwałym.

134
00:11:48.680 --> 00:11:55.420
I poza tym, że jest krucha, to właściwie odporna na wiele czynników niszczących.

135
00:11:55.720 --> 00:12:00.840
To jest bardzo ważne, bo dzięki temu to piękno kobiet przetrwało.

136
00:12:01.380 --> 00:12:05.420
Ono jest świeże, ono jest wciąż młode i ono wciąż zachwyca.

137
00:12:05.660 --> 00:12:09.780
Jaki jest zatem Państwa pomysł na eksponowanie tej wyjątkowej ceramiki?

138
00:12:09.980 --> 00:12:11.260
Jak ją dobrze pokazać?

139
00:12:11.460 --> 00:12:14.500
Poszczególne obiekty ze względów bezpieczeństwa

140
00:12:14.500 --> 00:12:17.540
musiały znaleźć się w specjalnych kloszach.

141
00:12:17.540 --> 00:12:20.460
Są to obiekty różnej wielkości.

142
00:12:21.020 --> 00:12:27.040
Największe mają blisko 120 cm, a najmniejsze około 20.

143
00:12:27.560 --> 00:12:33.000
Stąd konieczne było zabezpieczenie tych poszczególnych figur.

144
00:12:33.420 --> 00:12:37.280
Jednocześnie, żeby pokazać tło epoki,

145
00:12:37.720 --> 00:12:41.480
wybrałem geometryczny kilim ręcznie tkany

146
00:12:41.480 --> 00:12:44.140
z podlwowskiej wytwórni w Glinianach

147
00:12:44.140 --> 00:12:47.920
o bardzo charakterystycznym ardeckowskim motywie,

148
00:12:48.420 --> 00:12:49.740
jeśli chodzi o ornament,

149
00:12:50.080 --> 00:12:53.960
co pokazuje, że właśnie te figury były częścią

150
00:12:53.960 --> 00:12:56.840
wielkiej rodziny stylistyki ardeco.

151
00:12:57.020 --> 00:12:58.920
Ponad metr wysokości.

152
00:12:59.140 --> 00:13:00.820
Nie spodziewajmy się, drodzy Państwo,

153
00:13:00.960 --> 00:13:02.920
zatem dyskretnych, niewielkich ozdóbek,

154
00:13:02.960 --> 00:13:04.660
z czym mogą nam się kojarzyć figurki.

155
00:13:04.820 --> 00:13:07.620
To będą naprawdę sporej wielkości figury.

156
00:13:07.620 --> 00:13:10.760
Na które obiekty warto zwrócić szczególną uwagę,

157
00:13:10.880 --> 00:13:11.940
odwiedzając Kordegardę?

158
00:13:12.040 --> 00:13:16.300
Proszę Państwa, jest tam wiele absolutnie unikalnych obiektów.

159
00:13:16.520 --> 00:13:19.680
Wspomniana już kobieta siedząca na postumencie,

160
00:13:20.080 --> 00:13:22.200
zwana w epoce piżamą,

161
00:13:22.680 --> 00:13:26.460
jest też jednym zaledwie z kilku obiektów w Polsce.

162
00:13:27.020 --> 00:13:29.920
Podobny, analogiczny jest ozdobą zbiorów

163
00:13:29.920 --> 00:13:31.780
Muzeum Narodowego w Krakowie

164
00:13:31.780 --> 00:13:36.220
i bardzo chętnie pokazywany na różnych wystawach

165
00:13:36.220 --> 00:13:37.220
czy ekspozycjach.

166
00:13:37.720 --> 00:13:39.020
Trzy tańczące kobiety.

167
00:13:39.480 --> 00:13:41.460
Niezwykle efektowna, duża figura.

168
00:13:42.160 --> 00:13:45.580
Znana jest w Polsce zarówno z zdjęć,

169
00:13:45.660 --> 00:13:47.900
ale przede wszystkim znana jest

170
00:13:47.900 --> 00:13:51.000
zaledwie z trzech zachowanych egzemplarzy.

171
00:13:51.580 --> 00:13:52.840
Kobieta z szarfami.

172
00:13:53.000 --> 00:13:56.380
To też jest bardzo ciekawy przykład.

173
00:13:57.040 --> 00:14:00.380
Znany w dużo gorszym artystycznie egzemplarzu

174
00:14:00.380 --> 00:14:02.440
z Muzeum Secesji w Płocku.

175
00:14:02.740 --> 00:14:04.660
Ta pokazywana na wystawie

176
00:14:04.660 --> 00:14:08.140
ma bardzo efektowne, błękitne szarfy.

177
00:14:08.360 --> 00:14:12.580
Wielkie popiersie to jest jedyny znany egzemplarz w Polsce.

178
00:14:13.240 --> 00:14:15.100
Także mniejsze figury,

179
00:14:15.480 --> 00:14:18.300
jak tańczące odaliski,

180
00:14:18.800 --> 00:14:20.960
tańcząca odaliska w piórach

181
00:14:20.960 --> 00:14:24.160
czy tańcząca kobieta z uniesioną nogą

182
00:14:24.160 --> 00:14:26.980
jest jednym z najbardziej efektownych

183
00:14:26.980 --> 00:14:28.660
tego typu przykładów.

184
00:14:28.660 --> 00:14:30.760
No i wreszcie największy obiekt,

185
00:14:30.900 --> 00:14:32.540
kobieta z tamburynem,

186
00:14:32.780 --> 00:14:33.660
wielka lampa.

187
00:14:34.040 --> 00:14:35.880
Jest to jedyny znany w Polsce egzemplarz.

188
00:14:36.040 --> 00:14:37.960
A zatem będzie to wyjątkowa okazja,

189
00:14:38.120 --> 00:14:41.300
by przyjrzeć się z bliska nietypowym obiektom.

190
00:14:41.660 --> 00:14:42.560
Kobieta wyzwolona.

191
00:14:42.780 --> 00:14:44.480
Polskie Art Deco w ceramice.

192
00:14:44.940 --> 00:14:47.100
Wystawa trwa do 7 kwietnia,

193
00:14:47.260 --> 00:14:48.540
a dziś w audycjach kulturalnych

194
00:14:48.540 --> 00:14:49.840
opowiadali o niej kuratorzy,

195
00:14:49.920 --> 00:14:51.280
profesor Małgorzata Korpała

196
00:14:51.280 --> 00:14:52.580
i profesor Jakub Lewicki.

197
00:14:52.840 --> 00:14:53.760
Bardzo Państwu dziękuję.

198
00:14:53.760 --> 00:14:55.580
Bardzo dziękuję.

199
00:14:55.880 --> 00:14:57.960
Zapraszam Państwa na wystawę

200
00:14:57.960 --> 00:15:00.500
i cieszmy się kobietami wyzwolonymi.