WEBVTT

1
00:00:01.140 --> 00:00:05.140
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.420 --> 00:00:09.900
Dzień dobry Państwu. Przy mikrofonie audycji kulturalnych Anna Karna.

3
00:00:10.100 --> 00:00:16.480
Dziś porozmawiamy o jednym z najwybitniejszych polskich reżyserów filmowych, teatralnych i telewizyjnych.

4
00:00:16.640 --> 00:00:18.920
Współtwórcy Polskiej Szkoły Filmowej.

5
00:00:19.240 --> 00:00:22.640
Scenarzyście, publicyście, pisarzu oraz polityku.

6
00:00:22.760 --> 00:00:26.340
Nikt tak jak on nie potrafił opowiadać o Śląsku.

7
00:00:26.340 --> 00:00:31.660
Kazimierz Kuc obchodziłby dziś 95. rocznicę urodzin.

8
00:00:31.840 --> 00:00:39.740
O artyście rozmawiać będę z Wojciechem Sarnowiczem, który przez 50 lat jako dokumentalista śledził karierę reżysera.

9
00:00:40.000 --> 00:00:47.380
Jest także autorem ostatniego filmu poświęconego Kazimierzowi Kucowi pod tytułem I blisko i daleko.

10
00:00:47.460 --> 00:00:48.360
Dzień dobry Panu.

11
00:00:48.500 --> 00:00:49.020
Dzień dobry.

12
00:00:49.020 --> 00:00:53.060
Przez kilka dekad był Pan obecny przy Kazimierzu Kucu.

13
00:00:53.200 --> 00:00:57.380
Stworzyli Panowie razem kilka filmów, cały cykl programów.

14
00:00:57.480 --> 00:01:08.820
Przeprowadzili dziesiątki rozmów, z których tę ostatnią, niezwykle osobistą, można usłyszeć w Pana dokumencie I blisko i daleko, który powstał trzy miesiące przed śmiercią reżysera.

15
00:01:08.980 --> 00:01:12.620
Panu opowiada o tym, jak się narodził jako artysta.

16
00:01:12.780 --> 00:01:16.100
Co doprowadziło Kazimierza Kucza do filmu?

17
00:01:16.100 --> 00:01:20.120
Ten początek to są właśnie Szopinice, miejsce jego urodzenia.

18
00:01:20.260 --> 00:01:25.040
To taka straszna miejscowość wtedy, w której była też potworna huta cynku.

19
00:01:25.200 --> 00:01:34.400
I w tym takim właśnie miejscu, dzisiaj nazwiemy proletariackim, Kuc dojrzewał i wiedział, że musi się stamtąd wyrwać.

20
00:01:34.560 --> 00:01:40.280
Sam wspominał, że najwięcej zawdzięcza swojej matce, która namówiła go do czytania książek.

21
00:01:40.280 --> 00:01:49.620
I on miał takich swoich autorów wtedy. Pamiętam w jednej z rozmów powiedział mi, że najbardziej to lubił Boja Żeleńskiego, to Stoje i Stendala.

22
00:01:49.840 --> 00:01:58.520
Nawet tak żartował, że Stendal był dla niego wzorcem, jeżeli chodzi o miłość do kobiet i do takiego czucia spraw społecznych.

23
00:01:58.520 --> 00:02:05.220
I właśnie to czucie spraw społecznych spowodowało, że Kuc postanowił się wyrwać z tych Szopienic.

24
00:02:05.300 --> 00:02:13.420
To w tamtych czasach było szalenie trudne, ale on przez całe swoje życie udowadniał, że był człowiekiem potwornie ambitnym.

25
00:02:13.580 --> 00:02:21.240
Pierwszym takim marzeniem Kazimierza Kucza, kim zostać w życiu, to było takie, żeby zostać magiem.

26
00:02:21.240 --> 00:02:29.500
Magiem to znaczyło dla niego zostać pisarzem. On uważał, że pisanie to jest szczyt kultury, szczyt sztuki.

27
00:02:29.840 --> 00:02:39.600
I tutaj trochę się przestraszył, że ta jego śląskość, ta jego gwara będzie stanowiła tamę i że on nie będzie mógł być pisarzem polskim.

28
00:02:39.600 --> 00:02:44.780
No i wtedy powiedział tak, no jeżeli ja nie mogę pisać, to może ja mogę pisać obrazem.

29
00:02:44.960 --> 00:02:55.200
I tak zaczęła się jego wędrówka do szkoły teatralnej. To był 49 rok i on sam mówi, to było nadzwyczajne, jak on po raz pierwszy pojechał do Łodzi.

30
00:02:55.400 --> 00:03:06.940
Jak mówił, po raz pierwszy z Szopienic pojechał do Polski i tam czuł się trochę zagubiony, bo był mały, drobny i do tego jeszcze z robotniczego miejsca, jakie były w Szopienice.

31
00:03:06.940 --> 00:03:13.520
No i tak się zaczęła ta jego tariera. Najpierw szkoła filmowa, potem pierwsze filmy, no i potem te filmy śląskie.

32
00:03:13.660 --> 00:03:22.140
I pod koniec życia chyba tym magiem został, wydając swoją pierwszą książkę, pierwszą swoją powieść, piąta strona świata.

33
00:03:22.320 --> 00:03:33.660
Wreszcie został pisarzem. To jest naprawdę bardzo dobra książka. Ja myślę, że on również mógłby być tak samo znakomitym pisarzem, jak był znakomitym reżyserem.

34
00:03:33.660 --> 00:03:45.220
Tą stendalowską wrażliwość społeczną Kuc potem zamienił w politykę. Zajął się polityką. Był senatorem i posłem w czterech kadencjach Senatu i Sejmu.

35
00:03:45.340 --> 00:03:55.320
Przy tym pierwszym kandydowaniu do Senatu pierwsze miejsce zdobył Kuc z fantastycznym wynikiem. Prawie pół miliona Ślązaków na niego głosowało.

36
00:03:55.320 --> 00:04:07.300
I potem jak Kuc jako senator czy jak poseł przyjeżdżał na Śląsk do swojego biura poselskiego czy senatorskiego, to byłem świadkiem, jak tłumy były, żeby się z nim spotkać.

37
00:04:07.400 --> 00:04:17.980
I nie wszyscy przychodzili, żeby załatwić jakąś swoją sprawę. Wielu z tych ludzi, tych właśnie Ślązaków przyjrzli po pierwsze zobaczyć kogoś, kto zaszedł tak daleko.

38
00:04:17.980 --> 00:04:25.180
I po drugie, żeby pogodać z nim po Śląsku. To było takie szalenie dla niego miłe i dla tych ludzi też bardzo ważne.

39
00:04:25.340 --> 00:04:27.720
Czym była Śląskość dla Kazimierza Kuce?

40
00:04:28.500 --> 00:04:42.940
Śląskość, i to niestety on bardzo wiele razy podkreślał, była przekleństwem. W tym znaczeniu, że on twierdził, że ślązacy, ludzie ze Śląska mają jakąś nieprawdopodobną barierę, w której się nie mogą wyzwolić.

41
00:04:42.940 --> 00:04:50.740
On całe swoje życie poświęcił właśnie temu, żeby pokazać ludziom ze Śląska, ślązakom, że musicie się wyrwać z tego miejsca.

42
00:04:51.100 --> 00:04:57.000
Wyrwać nie w znaczeniu nawet fizycznym, wyjechać stamtąd, ale przede wszystkim pod względem intelektualnym.

43
00:04:57.120 --> 00:05:02.740
On mówił, że ślązacy nigdy nie potrafili wystarczająco walczyć o swoje sprawy.

44
00:05:02.840 --> 00:05:11.020
On to wywodził z historii Śląska. Z tych 600 lat, kiedy Śląsk był poza Polską, uważali się za ludzi gorszych.

45
00:05:11.020 --> 00:05:24.620
On zresztą twierdził w ten sposób, że ślązakom wmówiono, że właściwie liczą się tylko ręce, że oni nadają się tylko do roboty, że tutaj nie muszą za bardzo myśleć głową.

46
00:05:24.820 --> 00:05:33.980
I on z tym strasznym stereotypem przez całe swoje życie walczył. Myślę, że w dużej mierze walczył skutecznie.

47
00:05:33.980 --> 00:05:44.340
Wróćmy zatem do studiów. Kazimierz Kuc mówił, że studia go uratowały. To było tak ważne dla niego, aby z tego Śląska uciec.

48
00:05:44.540 --> 00:05:55.740
Oczywiście, że go uratowały, bo jak on szedł na studia, to matka mu powiedziała, słuchaj, musisz się tam dobrze spisać, bo jak wrócisz, jak nie zdasz, to będziesz musiał iść na grube.

49
00:05:55.740 --> 00:06:07.120
Gruba to po śląsku znaczy kopalnia. Dawniej dla młodego chłopaka nie było większej szansy, jak właśnie to, żeby szybko i jak najszybciej pójść pracować i to pójść do kopalni albo do huty.

50
00:06:07.320 --> 00:06:15.040
Kuc należał do tego pokolenia, do jednych z pierwszych, którzy się właśnie wyrwali i poszli w Polskę zdobywać wiedzę.

51
00:06:15.040 --> 00:06:19.440
I on właśnie namawiał tych Śląsaków, słuchajcie, naprawdę was stać na więcej.

52
00:06:19.620 --> 00:06:29.780
Kazimierz Kuc, który tak bardzo miał dosyć tego Śląska, ucieka do szkoły filmowej, która go ratuje, jednak wraca na Śląsk.

53
00:06:29.900 --> 00:06:36.220
Dlaczego zdecydował się zmierzyć z filmem właśnie tam, a tym samym zmierzyć się ze Śląskiem?

54
00:06:36.220 --> 00:06:50.680
On postanowił wrócić tutaj na Śląsk. To był jego pierwszy właściwie powrót, dlatego że on czuł przede wszystkim zobowiązania wokół, no to dzisiaj brzmi patetycznie, ale nie tyle wokół tej ziemi, ale ja myślę wokół własnej rodziny.

55
00:06:50.920 --> 00:07:03.880
Wokół ojca, braci. No ojciec był powstańcem. On strasznie chciał uczyć Polski Śląska. I drugą taką tezę, którą stawiał bardzo często, on chciał związać kulturę śląską z kulturą polską.

56
00:07:03.880 --> 00:07:14.440
To jest bardzo trudne zadanie. On sam podkreślał, że kultura polska to jest przede wszystkim kultura szlachecka. I tutaj nagle on wchodzi z tą kulturą robotniczą.

57
00:07:14.580 --> 00:07:22.800
No on był przekonany, że to można połączyć. Bardzo chciał to zrobić. No przez te swoje filmy jakby próbował. Tu ciągle to próbował.

58
00:07:22.940 --> 00:07:30.220
W pana filmie Kazimierz Kuc mówi takie słowa. Kończąc film czekałem na wyrok. Dlaczego?

59
00:07:30.220 --> 00:07:49.540
Dlatego, że te jego filmy były dla władzy szalenie podejrzane. No proszę pamiętać, to były lata 70. Pierwszy film Stól Ziemi Czarnej, to był 69 rok, jest o powstaniu, o tym, że Ślązacy walczą o swoje prawa.

60
00:07:49.540 --> 00:07:59.640
Ale proszę zwrócić uwagę, że w tym filmie jest rzecz niesamowita, która zresztą dzisiaj szalenie aktualna w związku z tym, co się w tej chwili mówi w polityce.

61
00:07:59.860 --> 00:08:07.720
On w tym filmie pokazuje Polakom, jak należy rozumieć sprawy polsko-niemieckie z punktu widzenia Śląska.

62
00:08:07.720 --> 00:08:14.900
Tam jest ten wspaniały motyw, kiedy młody polski powstaniesz zakochuje się w sanitariuszce, która jest Niemką.

63
00:08:15.100 --> 00:08:26.780
I jeżeli tego nie zrozumiemy, że między tymi ludźmi nie może być prawdziwej miłości, to nigdy nie zrozumiemy, na czym polega rozumienie spraw polsko-niemieckich na Śląsku.

64
00:08:26.840 --> 00:08:34.940
To jest w tym filmie klucz do rozumienia tych spraw. Myślę, że to jest szalenie ważna sprawa, która do dzisiaj nie do końca jest zrozumiana.

65
00:08:34.940 --> 00:08:46.600
Towarzyszy pan Kazimierzowi Kucowi m.in. na planie filmu Śmierć jak kromka chleba, czyli na pewno jednego z najważniejszych, jeśli nie najważniejszego filmu na temat stanu wojennego.

66
00:08:46.900 --> 00:08:54.220
Panu opowiada o tym, że te wstrząsające wydarzenia w kopalni wujek były dla niego osobistą tragedią.

67
00:08:54.380 --> 00:09:03.460
On to strasznie przeżywał. Ja byłem parę dni po tym, jak on wyszedł z więzienia i pamiętam, że to był dla niego ogromny wstrząs.

68
00:09:03.460 --> 00:09:14.360
Ten wstrząs jeszcze spowodowany był dodatkową rzeczą. Mianowicie jest 12 grudzień, 81 rok, jest Kongres Kultury Polskiej.

69
00:09:14.460 --> 00:09:18.680
On wraca 13 do Katowic i zaraz zostaje zamknięty.

70
00:09:18.680 --> 00:09:28.720
I po dwóch dniach do jego celi przychodzi człowiek. Mówi, panie Kuc, ale wczoraj puścili w telewizji film Sól Ziemi Czarnej.

71
00:09:28.880 --> 00:09:38.800
To było coś nieprawdopodobnego. On tego nie mógł przeżyć, że władza w momencie wybuchu stanu wojennego posłużyła się jego filmem propagandowo.

72
00:09:38.800 --> 00:09:46.300
To był dla tego człowieka nieprawdopodobny dramat. Zresztą to się ogromnie odbiło potem na jego relacjach.

73
00:09:46.540 --> 00:09:52.500
Jego posądzono, że on ma jakieś kontakty z władzą, że dlatego puszczono ten film.

74
00:09:52.660 --> 00:10:00.280
Kiedy Kazimierz Kuc wrócił z internowania do domu, to rozpoczęła się również wielka tragedia całej jego rodziny.

75
00:10:00.620 --> 00:10:04.580
On wspomina w tym moim filmie, że stracili dziecko.

76
00:10:04.580 --> 00:10:16.780
To spotęgowało cierpienia, które tutaj miał na miejscu. To może nawet nie można porównywać, bo to się jednocześnie i stało i było takim samym, a może jeszcze gorszym cierpieniem stracenie dziecka.

77
00:10:16.960 --> 00:10:27.000
A tutaj na jego oczach upadł ten Śląsk. Ginęli górnicy, dziewięciu górników z kopalni Wujek. To przecież było może dwa kilometry od jego domu.

78
00:10:27.000 --> 00:10:36.480
I myślę, że te dwie sprawy spowodowały, że nim się coś stało, że po prostu musiał się z tym Śląskiem jeszcze raz pożegnać.

79
00:10:36.660 --> 00:10:42.620
Po tamtych wydarzeniach znów wyjeżdża ze Śląska, tym razem już na zawsze.

80
00:10:42.940 --> 00:10:49.420
No jeszcze tutaj na Śląsku przed wyjazdem robił ten film. Myślę, że w jakiś sposób niedoceniony.

81
00:10:49.420 --> 00:10:58.180
Na starze swojej stać będę, ale rzeczywiście już tutaj nie znajdował miejsca. Już po prostu czuł się bardzo źle i wyjechał do Warszawy.

82
00:10:58.340 --> 00:11:04.200
Ale wracał jeszcze z filmami śląskimi, bo przecież proszę pamiętać, że Zawrócony też dzieje się na Śląsku.

83
00:11:04.560 --> 00:11:08.440
Wzorcem dla bohatera tego filmu jest także ktoś z jego rodziny.

84
00:11:08.700 --> 00:11:13.960
Czy filmy Kuca o Śląsku do dziś są aktualne, czy są kartą z historii?

85
00:11:13.960 --> 00:11:21.220
Ja myślę, że one są szalenie aktualne. Wszystkie te filmy niosą ze sobą wartości ogólne.

86
00:11:21.340 --> 00:11:28.080
Przecież wartości o prawo do pracy, wartości o prawo do samostanowienia.

87
00:11:28.340 --> 00:11:33.660
No te wszystkie sprawy, o których się dzisiaj mówi. Ja myślę, że trzeba jeszcze jedną rzecz powiedzieć mówiąc o Kuca.

88
00:11:33.720 --> 00:11:40.420
On szalenie protestował, przeciwstawiał się tym ciągle istniejącym i dzisiaj się to ciągle jeszcze też powtarza.

89
00:11:40.420 --> 00:11:49.520
Tym sprawom polsko-niemieckim. On strasznie protestował przeciwko temu sławnemu zdaniu, że Śląsk to jest opcja niemiecka.

90
00:11:49.700 --> 00:11:52.640
A prywatnie jaki był Kazimierz Kuc?

91
00:11:52.880 --> 00:12:00.240
Ja miałem go przyjemność znać ponad 50 lat. Dzisiaj jak mówię, to muszę powiedzieć tak.

92
00:12:00.480 --> 00:12:06.380
Dla mnie to był człowiek o niezwykłej inteligencji. To był człowiek o ogromnej skali zainteresowany.

93
00:12:06.380 --> 00:12:11.280
To był człowiek fantastycznie oczytany. To jest jedna strona.

94
00:12:11.680 --> 00:12:15.740
Druga strona Kazimierza Kuca to jego przywiązanie do rodziny.

95
00:12:16.000 --> 00:12:18.820
Ten nieprawdopodobnie wspaniały związek z dziećmi.

96
00:12:19.000 --> 00:12:24.060
On po prostu strasznie kochał swoją rodzinę. Gotowy był dla niej zrobić wszystko.

97
00:12:24.220 --> 00:12:28.100
No i jeszcze jedna taka bardzo prywatna rzecz, która też jest w tym moim filmie.

98
00:12:28.220 --> 00:12:30.040
Ona nie jest bez powodu dana.

99
00:12:30.040 --> 00:12:41.400
Mianowicie on prowadził bardzo otwarty dom. I każdy kto przychodził i trochę dłużej w tym domu siedział i z nim rozmawiał, to musiał zjeść przygotowany przez niego obiad.

100
00:12:41.540 --> 00:12:47.040
On po prostu był dumny z tego, że dobrze gotuje. I każdego częstował tym posiłkiem.

101
00:12:47.220 --> 00:12:52.820
Oczywiście poza filmami śląskimi jego zainteresowania filmowe było ogromne.

102
00:12:52.820 --> 00:12:59.780
Jest reżyserem ponad 20 filmów fabularnych. Jakie filmy wskazywał jako te najważniejsze?

103
00:12:59.960 --> 00:13:04.700
On cały czas uważał te swoje filmy śląskie na najważniejsze jednak.

104
00:13:04.860 --> 00:13:09.900
Potem bardzo był przywiązany do Zawróconego i do pułkownika Kwiatkowskiego.

105
00:13:10.220 --> 00:13:15.280
Ale już potem jak się przeniósł do Warszawy ten drugi raz, to już potem poszedł w teatr.

106
00:13:15.380 --> 00:13:17.940
Był znakomitym reżyserem teatralnym.

107
00:13:17.940 --> 00:13:22.980
Ja pozwalam sobie tak powiedzieć, że był to reżyser teatralny w starym typie.

108
00:13:23.100 --> 00:13:26.820
To znaczy on ogromnie szanował i autora i aktora.

109
00:13:27.020 --> 00:13:34.140
Ja miałem przyjemność, bo zapraszał mnie na próby tych swoich różnych spektakli, to jego praca z aktorami.

110
00:13:34.440 --> 00:13:37.040
Zresztą przy filmie było to samo. Była imponująca.

111
00:13:37.200 --> 00:13:42.480
On ich ogromnie szanował, a jednocześnie pokazywał im kontekst całej sprawy.

112
00:13:42.480 --> 00:13:50.240
Na przykład przy filmach, te rozmowy z aktorami na planie, czy nawet z statystami, to za każdym razem były lekcje historii.

113
00:13:50.340 --> 00:13:58.180
On miał taki sposób pisania, że w momencie kiedy pisał, pracował nad którymś z osób, nad którymś z bohaterem.

114
00:13:58.360 --> 00:14:00.760
I on jakby zamienił się w tą postać.

115
00:14:00.880 --> 00:14:08.680
On jak z człowiekiem rozmawiał, to rozmawiał słownictwem i zdaniami tego swojego bohatera, którego w tym momencie opisuje.

116
00:14:08.680 --> 00:14:14.100
Ale muszę powiedzieć pani o jednym spektaklu teatralnym, o którym rzadko się mówi.

117
00:14:14.240 --> 00:14:15.960
To był spektakl Stary Portfel.

118
00:14:16.200 --> 00:14:26.400
Stary Portfel był nagrywany w pierwszej połowie grudnia 1981 roku i jego emisja miała nastąpić 14 grudnia.

119
00:14:26.560 --> 00:14:30.280
Czyli już w stanie wojennym oczywiście emisja się nie odbyła.

120
00:14:30.440 --> 00:14:34.700
O czym był ten spektakl Stanisława Piniasza, autora tej sztuki?

121
00:14:34.700 --> 00:14:45.440
Mianowicie powstaniec śląski decyduje się na opuszczenie Polski, ponieważ dostaje tak maleńką emeryturę za swoją pracę w Polsce, że nie jest w stanie wyżyć.

122
00:14:45.660 --> 00:14:50.820
A Niemcy dają mu wyższą emeryturę za te lata przepracowane w kopalni w czasie wojny.

123
00:14:50.960 --> 00:14:56.660
I on przeżywa osobistą tragedię i opuszcza Polskę, żegna się rodzinom i jedzie do Niemiec.

124
00:14:56.820 --> 00:15:03.320
Oczywiście 14 grudnia nie odbyła się premiera tego filmu na antenie telewizji polskiej.

125
00:15:03.320 --> 00:15:15.400
Potem bardzo długo ten film szukano, gdzie jest. Nie znaleziono go i okazuje się, że koledzy z techniki telewizyjnej w Katowicach schowali tę taśmę magnetowidową,

126
00:15:15.480 --> 00:15:22.060
bo to było nagrywane na taśmie magnetowidowej. Oni tę taśmę schowali do jakichś ruch kanalizacyjnych.

127
00:15:22.260 --> 00:15:31.380
I dopiero jak skończył się stan wojenny wyjęto i była to jedna z pierwszych premier po stanie wojennym teatru telewizji w Polsce.

128
00:15:31.380 --> 00:15:43.080
Sam mówił o sobie, że nie tylko w filmach o Śląsku, ale w ogóle w innych swoich obrazach stworzył coś, co nazywa metafizyką Śląska.

129
00:15:43.080 --> 00:15:56.320
To była sprawa, którą mu zarzucano od pierwszego filmu, że taki Śląsk nie istnieje, że to jest niemożliwe, żeby ktoś widział na Śląsku takie wspaniałe rzeczy, jak ją ukazywał.

130
00:15:56.320 --> 00:16:06.780
I on wtedy opowiadał tak, zadaniem artysty jest rzeczy brzydkie zamieniać w rzeczy piękne. I myślę, że jemu się to udawało.

131
00:16:06.980 --> 00:16:17.660
On tworzył, on był tego świadomy, on tworzył mity o Śląsku, ale przecież mity w historii ogromne znaczenie mają.

132
00:16:17.660 --> 00:16:29.020
Te mity w najlepszym tego słowa zrozumieniu. I rzeczywiście to były mity o Śląsku. On potem powiedział, że poszedł jeszcze dalej, że stworzył metafizykę Śląska.

133
00:16:29.160 --> 00:16:37.680
I myślę, że to też jest prawda. I tym bardziej, jeżeli dzisiaj oglądamy te filmy, myślę, że w tych filmach jest jedna wspaniała rzecz.

134
00:16:37.680 --> 00:16:56.460
One są naprawdę nowoczesne i one naprawdę w swojej tematyce są do dzisiaj aktualne. I obojętnie, gdzie by się działy, nie tylko na Śląsku, nie tylko w Polsce, ale na całym świecie, to są wartości niepodważalne, o które ciągle, ciągle ludzie się biją.

135
00:16:56.720 --> 00:16:58.860
Bardzo panu dziękuję za to wspomnienie.

136
00:16:58.860 --> 00:17:07.760
Bardzo panie dziękuję, dziękuję państwu i oczywiście namawiam. Jak jeszcze traficie na filmy Kazimierza Kucza, to naprawdę zobaczcie je.

137
00:17:08.060 --> 00:17:13.200
I wtedy ja myślę, ci, którzy jeszcze nie rozumieją Śląska, może go lepiej zrozumieją.

138
00:17:13.360 --> 00:17:18.760
Gościem audycji kulturalnych był dokumentalista Wojciech Sarnowicz.