WEBVTT

1
00:00:01.260 --> 00:00:05.140
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.740 --> 00:00:10.980
Przy mikrofonie Martyna Matwiejuk. Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury. Dzień dobry.

3
00:00:11.200 --> 00:00:17.820
Dziś moim gościem jest Zuzanna Benesz-Goldfinger, kuratorka wystawy zatytułowanej Niewielkie resztki z Solnej.

4
00:00:18.040 --> 00:00:24.240
Iza Akcelnikier wobec doświadczenia zagłady. Ta wystawa jest prezentowana w Żydowskim Instytucie Historycznym.

5
00:00:24.360 --> 00:00:26.060
Bardzo miło mi Panią gościć. Dzień dobry.

6
00:00:26.260 --> 00:00:26.640
Dzień dobry.

7
00:00:26.640 --> 00:00:35.300
Na tej ekspozycji zobaczył Państwo pracę z najmniej chyba poznanego i odkrytego okresu twórczości Izaaka Celnikiera.

8
00:00:35.740 --> 00:00:45.280
Malarza, grafika, rysownika, który przeżył piekło wojny, który wielokrotnie był o krok od śmierci, ale udało mu się przetrwać zagładę.

9
00:00:45.560 --> 00:00:51.740
W latach 50. wyjechał z Polski do Paryża, już do Polski nigdy na stałe nie powrócił.

10
00:00:51.740 --> 00:00:58.740
I pamięć o zagładzie, pamięć o ludziach, którzy zginęli jest głównym tematem jego prac.

11
00:00:59.480 --> 00:01:06.740
Dziś zebranie tych dzieł nie należy do najłatwiejszych zadań, bo to kolekcja rozproszona i do tego rozproszenia też doszło w ciekawych okolicznościach.

12
00:01:06.740 --> 00:01:22.800
Tak, jak wielu żydowskich twórców z Polski, którzy wyemigrowali poza granice naszego kraju, czy to w latach 50. w ramach emigracji 57. roku, czy to w latach 60. po nagące antysemickiej marca 68.

13
00:01:23.520 --> 00:01:33.100
Sytuacja wygląda tak, że zbiory tych artystów są rozproszone, tak jak i sami Żydzi, którzy żyją w dużej mierze w diasporze.

14
00:01:33.100 --> 00:01:40.860
I tak też było w przypadku Izaka Celnikiera, który był związany z Warszawą. Tutaj się urodził w 1923 roku.

15
00:01:41.460 --> 00:01:54.060
Następnie po wypuchu wojny, po rozpoczęciu okupacji niemieckiej uciekł wraz z rodziną do Białegostoku i tam mieszkał od 1939 aż do 1943 roku.

16
00:01:54.060 --> 00:02:06.580
Był oczywiście w 1941 zamknięty w getcie białostockim, tak jak inni Żydzi. I potem po całym piekle wojny wrócił na chwilę do Polski, ale później studiował w czeskiej Pradze.

17
00:02:07.100 --> 00:02:16.220
I po studiach z malarstwa monumentalnego wrócił jeszcze na kilka lat do Warszawy. Był tutaj od 1952 do 1957 roku.

18
00:02:16.220 --> 00:02:27.960
I następnie wyemigrował do Francji. Dostał początkowo stypendium ministra kultury i sztuki tylko na miesiąc, ale zdecydował się już pozostać na stałe we Francji.

19
00:02:28.060 --> 00:02:35.320
Stąd jego obrazy, te, które pozostawił w Polsce są tutaj. Potem rozwijał swoją twórczość we Francji.

20
00:02:35.920 --> 00:02:42.240
Wiele prac też przekazał do kolekcji izraelskiej. Także prace rzeczywiście żyją jakby w diasporze.

21
00:02:42.240 --> 00:02:49.360
Z tego co dowiedziałam się na wystawie, to chyba pierwsza jego praca artystyczna to były dekoracje wykonane do sztuki.

22
00:02:49.860 --> 00:02:55.280
Sztuki napisanej przez jego wychowawcę w domu sierot, który prowadził Janusz Korczak.

23
00:02:55.440 --> 00:03:02.580
Tym wychowawcą był Aleksander Lewin. I wspominam o tej postaci, bo jest ona też ważna w kontekście tytułu samej wystawy.

24
00:03:02.580 --> 00:03:14.520
Niewielkie resztki z Solnej. Tak Izaak Celnikier nazwał swoje prace stworzone w pracowni przy ulicy Solnej w Warszawie tuż po wojnie w liście adresowanym właśnie do Aleksandra Lewina.

25
00:03:14.840 --> 00:03:20.760
No resztki to jest słowo, które kojarzy się z czymś, co nie ma większego znaczenia. Czy tak właśnie myślą o swoich pracach?

26
00:03:20.760 --> 00:03:31.120
No więc właśnie, kilkakrotnie zaprzeczał sobie w tym temacie, ponieważ z jednej strony rzeczywiście w liście do Aleksandra Lewina nazwał ten zbiór resztkami z Solnej,

27
00:03:31.600 --> 00:03:42.660
ale w innym miejscu opisując swoje zaangażowanie w organizację wystawy w Arsenale, ogólnopolska wystawa młodej plastyki w Arsenale w 55 roku,

28
00:03:42.660 --> 00:03:51.440
napisał, że ten okres twórczości właśnie między 52 a 57 rokiem jest najintensywniejszy, najlepszy w całym jego dziele.

29
00:03:51.640 --> 00:03:57.500
Więc trochę sobie zaprzecza, budując jakiś pewnie też swój mit założycielski jako artysty.

30
00:03:58.200 --> 00:04:02.900
Niemniej jednak zdecydował się pozostawić tutaj te prace tworzone w latach 50.

31
00:04:02.900 --> 00:04:09.120
Kiedy wyjechał, one pozostały w rękach jego ówczesnej partnerki Ludmiły Stachnowej,

32
00:04:09.540 --> 00:04:13.620
czechosłowackiej artystki, która już do końca życia mieszkała w Warszawie.

33
00:04:13.820 --> 00:04:21.000
W 92 roku zmarła, sama była rzeźbiarką i razem z Izaakiem stanowili dla siebie modele.

34
00:04:21.500 --> 00:04:28.140
On jej pozował do rzeźb i na wystawie jest prezentowana głowa Izaaka Celnikiera-Dłuta Stachnowej,

35
00:04:28.140 --> 00:04:36.920
a ona znowu jemu pozowała do obrazów, które też prezentujemy i mieszkała po jego wyjeździe dalej w pracowni przysolnej.

36
00:04:37.080 --> 00:04:43.880
Także w jej rękach zostały te prace, które następnie po jej śmierci, ona była bezdzietna,

37
00:04:43.960 --> 00:04:48.380
więc przekazała je testamentem swojej przyjaciółce Jolancie Walickiej-Kuleszy,

38
00:04:48.780 --> 00:04:53.000
a ta trochę nie znając pewnie twórczości, kontekstu powstawania tych prac,

39
00:04:53.000 --> 00:04:59.180
podzieliła je na kilka części i sprzedała do zbiorów różnych instytucji,

40
00:04:59.660 --> 00:05:04.880
m.in. do Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu, do Żydowskiego Instytutu Historycznego.

41
00:05:05.300 --> 00:05:10.700
Część trafiła też do Gorzowa Wielkopolskiego, gdzie kurator Jacek Antoni-Zieliński

42
00:05:10.700 --> 00:05:16.900
stworzył galerię poświęconą twórczości artystów, którzy byli właśnie organizatorami tej wystawy

43
00:05:16.900 --> 00:05:23.280
w Arsenale w 1955 roku. I jeszcze wiem, że w latach 90. syn Izaga Celnikiera

44
00:05:23.280 --> 00:05:29.880
i Barbary Majewskiej, Żakob Celnikier, przywiózł ojcu z Warszawy też jedną z części tych prac,

45
00:05:30.320 --> 00:05:34.700
więc przygotowanie tej wystawy troszeczkę było taką pracą detektywistyczną

46
00:05:34.700 --> 00:05:42.020
nad odszukiwaniem kolejnych części tego samego zbioru, który okazał się być częściowo

47
00:05:42.020 --> 00:05:47.600
szkicami do jidyszowych opowiadań i wierszy wydanych w 1957 roku,

48
00:05:47.760 --> 00:05:51.680
a więc tuż przed wyjazdem Celnikiera do Francji przez wydawnictwo Yiddish Buch,

49
00:05:52.020 --> 00:05:58.080
a częściowo szkicami właśnie do obrazu Korea, czy innymi jeszcze też tematami,

50
00:05:58.220 --> 00:06:03.240
ponieważ Celnikier w latach 50. będąc w Warszawie był związany zawodowo

51
00:06:03.240 --> 00:06:08.600
jako ilustrator z przeglądem kulturalnym, z nową kulturą, czy wiedzą i życia.

52
00:06:08.600 --> 00:06:13.800
To zapytam jeszcze o te jidyszowe opowiadania, bo to też jest ciekawy wątek na tej wystawie.

53
00:06:14.040 --> 00:06:18.520
Prace Celnikiera są zestawione z fragmentami opowiadań przetłumaczonych na język polski.

54
00:06:18.640 --> 00:06:22.620
Tak, właśnie to też była dosyć taka żmudna praca.

55
00:06:22.900 --> 00:06:28.740
Ja jako nieznająca zbyt dobrze języka jidysz, dopiero ucząca się tak naprawdę alfabetu,

56
00:06:28.840 --> 00:06:32.760
zlecałam tłumaczenia kolejnych opowiadań Avroma Reisena,

57
00:06:33.000 --> 00:06:37.760
często pochodzących z lat pierwszej wojny światowej, albo nawet jeszcze wcześniejszych.

58
00:06:37.760 --> 00:06:41.720
I odkrywając też bardzo specyficzny styl tego pisarza,

59
00:06:42.180 --> 00:06:46.940
który jako główny bohaterów obsadza osoby wykluczone społecznie,

60
00:06:47.060 --> 00:06:53.740
często osoby bardzo biedne, albo prostytutki, albo zupełnie przegranych ludzi,

61
00:06:53.940 --> 00:06:58.080
którzy muszą sprzedać ostatni dobytek, żeby mieć na chleb.

62
00:06:58.080 --> 00:07:03.400
A Celnikierp w tej powojennej lekturze tych jidyszowych opowiadań

63
00:07:03.400 --> 00:07:07.520
jakoś odnajdywał też wątki z własnej biografii,

64
00:07:08.260 --> 00:07:14.900
swój też los takiego człowieka, który zupełnie chyba przypadkiem szczęśliwie ocalał

65
00:07:14.900 --> 00:07:19.900
i łączył te treści biograficzne z treściami zawartymi w opowiadaniach,

66
00:07:20.260 --> 00:07:21.840
tworząc ilustracje do nich.

67
00:07:21.840 --> 00:07:27.320
Czy podobnie możemy rozważać obraz Korea z 1954 roku?

68
00:07:27.420 --> 00:07:30.660
To jest obraz, który stanowi centralny punkt tej wystawy.

69
00:07:30.740 --> 00:07:34.600
Poświęcony jest on dramatowi wojny w Korei z początku lat 50.

70
00:07:35.020 --> 00:07:38.860
Czy tam także ten temat wojny jest przedstawiony uniwersalnie?

71
00:07:38.980 --> 00:07:40.140
Można tak powiedzieć.

72
00:07:40.140 --> 00:07:46.240
Celnikierp w tym 1954 roku po raz pierwszy powraca do tematu wojny,

73
00:07:46.360 --> 00:07:48.540
ale już nie tej, którą sam przeżył.

74
00:07:49.180 --> 00:07:54.340
Angażuje się na pewno w ten temat ze względu na swoje własne doświadczenia,

75
00:07:54.420 --> 00:07:59.720
choć oczywiście temat ten był bardzo aktualny wśród innych artystów.

76
00:08:00.080 --> 00:08:02.700
Można wspomnieć przecież Fangora, Matkę Koreankę.

77
00:08:03.360 --> 00:08:07.620
Niemniej jednak rzeczywiście Celnikierp przystępując do tworzenia Korei

78
00:08:07.620 --> 00:08:11.980
przechodzi też jakąś taką ewolucję w poglądach na temat tej wojny.

79
00:08:12.400 --> 00:08:17.600
Początkowo tworzy wielkoformatowy szkic węglem z naszych zbiorów,

80
00:08:17.660 --> 00:08:22.840
Żydowskiego Instytutu Historycznego, ponad 3,5 metra na 2,5 metra.

81
00:08:23.100 --> 00:08:29.420
Niestety z powodów organizacyjnych bardzo ciężko było przygotować go do ekspozycji,

82
00:08:29.520 --> 00:08:32.760
więc na wystawie prezentujemy go w formie pomniejszonego faksymile.

83
00:08:32.760 --> 00:08:38.300
Więc na etapie tego wielkoformatowego szkicu Celnikier wyraźnie opowiada się

84
00:08:38.300 --> 00:08:43.760
po stronie koreańskiej, po stronie komunistycznej i tworzy szkic socrealistyczny,

85
00:08:44.760 --> 00:08:50.720
gdzie wyraźnie Amerykanie są utożsamieni jakoś ze złem, z imperializmem,

86
00:08:50.960 --> 00:08:56.960
z też porównaniami do nazizmu, a Koreańczycy jako odważni, dzielni,

87
00:08:56.960 --> 00:09:04.460
ale też ofiary właśnie, kobieta martwa, dzieci obok przytulane przez koreańskiego żołnierza.

88
00:09:04.680 --> 00:09:09.780
Natomiast w ostatecznej realizacji malarskiej, wielkoformatowej również,

89
00:09:10.280 --> 00:09:14.440
zdecyduje się Celnikier zamienić tego koreańskiego żołnierza przytulającego dzieci

90
00:09:14.440 --> 00:09:20.380
na jednak kobietę, czyli cywila, patrzącego widzowi prosto w oczy.

91
00:09:20.620 --> 00:09:25.520
Również te dzieci, które ona przytula, nawiązują ten bezpośredni kontakt wzrokowy.

92
00:09:25.520 --> 00:09:33.720
I jednak też jest tam zastosowany ekspresjonizm, już rysy twarzy nie są tak wyraźnie oddane,

93
00:09:34.000 --> 00:09:37.880
więc widać, że Celnikier troszeczkę zniuansował swoje podejście

94
00:09:38.120 --> 00:09:44.340
i bardziej chciał w tej ostatecznej wersji pokazać dramat ludności cywilnej,

95
00:09:44.460 --> 00:09:47.740
a nie stawiać się po którejś ze stron konfliktu.

96
00:09:47.920 --> 00:09:52.660
Co ciekawe, i na wystawie też starałam się to w taki sposób pokazać,

97
00:09:52.660 --> 00:09:56.840
naprzeciwko obrazu Korea, trzeba przejść jeszcze, co prawda, przez drzwi,

98
00:09:57.340 --> 00:10:03.280
jest projekcja z obrazem Getto z 1955 roku i wcześniejsza wersja z 1949.

99
00:10:03.900 --> 00:10:07.860
Ten obraz z 1955 był właśnie prezentowany na wystawie w Arsenale

100
00:10:07.860 --> 00:10:10.100
i został wyróżniony w dziedzinie malarstwo.

101
00:10:10.560 --> 00:10:12.940
Tworzony rok później po Korei, prawda?

102
00:10:12.940 --> 00:10:20.000
I w tymże obrazie Getto Celnikier również decyduje się na dodanie takiej postaci dziecka

103
00:10:20.000 --> 00:10:23.300
z prawej strony obrazu, tak samo jak w Korei.

104
00:10:23.480 --> 00:10:27.320
I to dziecko to jest w zasadzie też świadek zagłady.

105
00:10:27.440 --> 00:10:31.940
To jest prawdopodobnie nawiązanie do biblijnego Izaaka, który ocalał od ofiary,

106
00:10:32.340 --> 00:10:34.400
ale to jest też sam Izaak Celnikier.

107
00:10:34.520 --> 00:10:38.560
Chłopiec właśnie, który jest jakoś zobowiązany doświadczenia,

108
00:10:38.560 --> 00:10:40.620
ponieważ przeżył swój własny naród.

109
00:10:41.040 --> 00:10:45.680
I jestem pewna, że Korea, ta cała kompozycja tego obrazu

110
00:10:45.680 --> 00:10:48.840
była gdzieś zaczątkiem idei Getta

111
00:10:48.840 --> 00:10:53.320
i że te obrazy właśnie odbijają się w sobie jak w lustrze

112
00:10:53.320 --> 00:10:59.920
i że temat koreański to powidok doświadczeń samego Celnikiera z zagłady.

113
00:11:00.080 --> 00:11:04.140
Jeśli dobrze liczę, artysta miał 16 lat, kiedy wybuchła II wojna światowa.

114
00:11:04.640 --> 00:11:08.540
Zastanawiam się, tak zostawiając też tę twórczość tuż powojenną,

115
00:11:08.540 --> 00:11:10.860
w ogóle z tym, co działo się w polskiej sztuce,

116
00:11:10.880 --> 00:11:15.160
z innymi artystami tworzącymi w Polsce, którzy także mieli te doświadczenia wojenne.

117
00:11:15.340 --> 00:11:18.020
Jaki wpływ tutaj mogły mieć studia w Pradze?

118
00:11:18.200 --> 00:11:21.560
Celnikier studiował pod kierunkiem Emila Filli,

119
00:11:22.340 --> 00:11:24.820
ekspresjonisty, kubisty czechosłowackiego.

120
00:11:25.000 --> 00:11:27.840
I był to kierunek, malarstwo monumentalne,

121
00:11:27.960 --> 00:11:32.720
a więc rzeczywiście Celnikier był kształcony w kierunku takich ogromnych form.

122
00:11:32.720 --> 00:11:42.020
Te wielkie formy, obraz Korea, czy getto, czy wcześniejsze właśnie studia rewolucji październikowej,

123
00:11:42.880 --> 00:11:49.160
która jest zresztą przedstawiona na odwrociu tego ogromnego szkicu Korei ze zbiorów Jihuu,

124
00:11:49.740 --> 00:11:55.840
to właśnie wynik studiów w Pradze, ale również wpływ twórczości Picasso.

125
00:11:55.840 --> 00:12:02.640
Filla był też kubistą, więc zaszczepił miłość do Picasso u Celnikiera z pewnością.

126
00:12:03.300 --> 00:12:08.560
Także studia w Pradze mają kolosalne znaczenie dla późniejszej twórczości.

127
00:12:08.840 --> 00:12:11.300
Z jednej strony właśnie te formy monumentalne,

128
00:12:11.340 --> 00:12:16.660
ale z drugiej strony pod koniec lat 60. już będąc w Paryżu sięga po grafikę.

129
00:12:16.860 --> 00:12:20.920
I te prace z kolei obrazują te najstraszniejsze chyba obrazy,

130
00:12:20.980 --> 00:12:25.100
które ma w głowie obrazy z getta białostockiego, obrazy obozowe.

131
00:12:25.100 --> 00:12:30.620
W jaki sposób przedstawia śmierć w tych właśnie bardziej lapidarnych formach?

132
00:12:30.720 --> 00:12:37.160
Tak, to jeszcze opowiem o tym zwrocie, bo Celnikier w dziedzinie grafiki jest autodydaktą.

133
00:12:37.380 --> 00:12:39.080
Nie studiował technik graficznych.

134
00:12:39.080 --> 00:12:44.920
Dopiero po wyjeździe do Francji na początku lat 60. zaczął się tym interesować.

135
00:12:45.340 --> 00:12:52.400
Będąc w Cité des Arts w Paryżu, studiował niejako pod kierunkiem swoich różnych kolegów

136
00:12:52.400 --> 00:12:54.360
stamtąd techniki graficzne.

137
00:12:54.360 --> 00:12:58.060
W ŻIHu zachował się też list do Józefa Sandla,

138
00:12:58.500 --> 00:13:05.400
w którym Sandl prosi Celnikiera o wykonanie projektu Ex Librisu w 1963 roku,

139
00:13:05.440 --> 00:13:09.500
a więc widać, że mniej więcej wtedy Celnikier zaczyna się tym interesować.

140
00:13:10.080 --> 00:13:14.920
Grafika jest szczególną metodą, dzięki której można coś wyryć, prawda?

141
00:13:14.920 --> 00:13:27.000
Wyryć w płytce obraz i Celnikier po wydarzeniach marca 68 decyduje się właśnie wyryć w pamięci wydarzenia związane z zagładą

142
00:13:27.000 --> 00:13:30.440
na podstawie przedstawienia swoich osobistych przeżyć.

143
00:13:30.680 --> 00:13:35.680
Najpierw z getta białostockiego, a później z kolejnych obozów śmierci, przez które przeszedł.

144
00:13:35.680 --> 00:13:46.820
Nawiązuje do cyklu Okropności wojny Francisco Goyi, zarówno stylistycznie, ponieważ są to również takie ciemne obrazy zamazane liniami,

145
00:13:46.820 --> 00:13:55.480
z których wyłaniają się poszczególne postaci, jak również poprzez ironiczne tytuły, które nadaje swoim grafikom, tak samo jak Goya,

146
00:13:56.040 --> 00:14:02.220
często używając języka niemieckiego, którego Celnikier nie będzie po wojnie chciał używać

147
00:14:02.220 --> 00:14:10.560
i w zasadzie zarezerwuje go wyłącznie właśnie do tych ironicznych tytułów swoich grafik, nawiązujących do okresu wojennego.

148
00:14:10.720 --> 00:14:16.720
I te prace także mogą Państwo zobaczyć na wystawie prezentowanej w Żydowskim Instytucie Historycznym.

149
00:14:17.480 --> 00:14:26.420
Kiedy prześledzimy biografie, zwłaszcza ten czas wojenne, biografii artysty, no to trudno nie zauważyć, że sytuacji, w których było krok od śmierci, było całe mnóstwo

150
00:14:26.420 --> 00:14:34.060
i niejednokrotnie zdarzało się, że ginęli jego najbliżsi, jego znajomi, a on jakimś cudem uchodził z życiem.

151
00:14:34.520 --> 00:14:37.480
Można też powiedzieć, że trochę sztuka go uratowała.

152
00:14:37.640 --> 00:14:46.660
Tak, z pewnością. Ja mam taką teorię, że on miał bardzo duże możliwości szybkiego przystosowywania się do sytuacji.

153
00:14:46.820 --> 00:14:56.500
W jakiej się nagle znajdował, a także umiejętności performatywne, które w jakiś sposób pomagały mu na tych kolejnych etapach jego tułaczki wojennej.

154
00:14:56.500 --> 00:15:06.220
Pierwsza taka sytuacja miała miejsce w listopadzie 1943 roku po zagładzie, po likwidacji getta białostockiego.

155
00:15:06.420 --> 00:15:17.940
Pomogła mu wtedy jego ukochana Gina Friedman z domu Halpern, którą celnikier uwieczni również w tej serii La Memoire Gravée, wryte w pamięci właśnie tej graficznej serii.

156
00:15:17.940 --> 00:15:29.820
Była to niezwykle odważna i piękna kobieta, która w momencie, gdy Niemcy zdecydowali się na rozdzielenie kobiet i dzieci, rzuciła się z nożem na Niemca i została zamordowana.

157
00:15:29.820 --> 00:15:42.140
Nie mniej wcześniej zdążyła bardzo pomóc samemu Izaakowi. Pchnęła go w kierunku grupy tak zwanych fachowców, czyli Żydów, którzy zostali wybrani przez Niemców do pracy.

158
00:15:42.140 --> 00:15:49.020
Czyli ta lista w jakiś sposób chroniła ich przed bezpośrednim trafieniem do komór gazowych na późniejszym etapie.

159
00:15:49.540 --> 00:16:02.980
Celnikier rzeczywiście dołączył się do tej grupy niejako nielegalnie i zaczął z miejsca wchodzić w rolę trzeciego młodszego brata, braci Zeidenbojtel, Manaszego i Efraima Zeidenbojtelów, również malarzy,

160
00:16:02.980 --> 00:16:16.700
z którymi to celnikier się już nie rozstanie aż do momentu, w którym będzie świadkiem ich tragicznej śmierci w kwietniu 1945 roku, kiedy zostaną na jego oczach zabici przez Niemców łomami.

161
00:16:16.860 --> 00:16:31.260
Na kolejnych etapach najpierw trafił do obozu Stutthof, następnie do Auschwitz. Tam najpierw pracował w Kabelkommando dla firmy Siemens, następnie właśnie w Mahlerkommando, czyli w komandzie malarzy.

162
00:16:31.260 --> 00:16:42.320
I już na tym etapie rzeczywiście ten fach malarski, chociaż trzeba pamiętać, że to był jeszcze chłopiec, mężczyzna przed studiami, takimi prawdziwymi studiami artystycznymi.

163
00:16:42.900 --> 00:16:52.960
Niemniej jednak, powiedzmy, pierwsze takie szlify odebrał w domu twórczości ludowej w Białymstoku, zanim nastąpił wybuch wojny sowiecko-niemieckiej.

164
00:16:52.960 --> 00:17:04.600
Bo trzeba powiedzieć, że Białystok był takim miejscem, do którego właśnie po 1939 roku zjechało bardzo wielu uznanych już przed wojną żydowskich artystów.

165
00:17:04.780 --> 00:17:13.860
I przez te dwa lata, od 1941 do 1943 roku, było to miejsce, w którym Żydzi jeszcze cieszyli się pewnymi swobodami.

166
00:17:13.860 --> 00:17:18.480
Z Auschwitz wyruszył z Marszem Śmierci w kierunku Gliwic.

167
00:17:18.940 --> 00:17:31.280
Tam zostali przewiezieni do Flossenburga, gdzie dostał koszmarne zadanie wyrywania złotych zębów ofiarom, co odda później w grafice Kaine Goldzene, czyli bez złotych zębów.

168
00:17:31.280 --> 00:17:39.820
Z Flossenburga jest przewieziony do Sachsenhausen i kiedy już mają jechać do Dachau, transporty zostają ostrzelane przez aliantów.

169
00:17:40.300 --> 00:17:47.740
Celnikier trafiony w Udo wydostanie się z wagonów i będzie przewieziony do małej wioski.

170
00:17:47.960 --> 00:17:56.020
Tam Niemcy spróbują znowu wszystkich zaprosić niby na zupę, jednak celnikier wie, że nie należy korzystać z tej propozycji.

171
00:17:56.020 --> 00:18:07.380
Udaje mu się zagrzewać w sianie w stodole, tam odnajdują go psy i wślizguje się pod stos martwych ciał i tak znajdują go Amerykanie w kwietniu 1945 roku.

172
00:18:07.820 --> 00:18:11.000
Jednak to nie będzie koniec jego wojennej tułaczki.

173
00:18:11.280 --> 00:18:24.620
Po odbyciu rekonwalescencji będzie próbował się przedostać z powrotem do Polski, ale będzie musiał przekroczyć granicę demarkacyjną pomiędzy strefami wpływów sowiecką i amerykańską w czeskich Budziejowicach.

174
00:18:24.620 --> 00:18:36.600
Tam zostaje zatrzymany przez Sowietów i zadaną mu pytanie, to jak to jest pan Żydem, a pan przeżył, to niemożliwe, musi być pan zdrajcą, skazany na 10 lat łagrów.

175
00:18:36.600 --> 00:18:54.820
I celnikier trafi do obozu sowieckiego w Szumperku, gdzie jednak znowu to, że jest malarzem, czy uczy się dopiero na malarza, ocali go, ponieważ zostaje tam zatrudniony do malowania transparentów ku czci Lenina i Stalina i dostanie dzięki temu przepustkę.

176
00:18:54.820 --> 00:19:22.520
Z tej przepustki skorzysta w przeddzień wywózek do łagrów, pojedzie do Pragi Czeskiej, gdzie dwie zapoznane Żydówki dostarczą mu strój kobiety, on się przebierze za tą kobietę i w ten sposób ucieknie z Pragi do Warszawy, a z Warszawy pojedzie do Białegostoku, ponieważ tam ostatnio widział się ze swoją matką i siostrą i będzie chciał uporządkować cmentarz przy ulicy Żabiej.

177
00:19:22.520 --> 00:19:40.360
Te losy są niewiarygodne, a skoro wróciłyśmy do Białegostoku w tej historii, to myślę, że warto nadmienić, że też nie tak dawno w szkockim Aberdeen była prezentowana wystawa poświęcona właśnie żydowskim kopistom z getta białostockiego, której również była pani współtwórczynią.

178
00:19:40.520 --> 00:19:51.040
I w związku z tym też zapytam, co wydaje się pani już z perspektywy tych kolejnych lat poświęconych na badanie twórczości Izaaka Celnikiera najciekawsze w odkrywaniu tej twórczości?

179
00:19:51.040 --> 00:20:07.180
Mnie najbardziej zainteresował ten wczesny okres jego twórczości. Zaczęło się po prostu od tego, że w zbiorach Żichu było kilkadziesiąt rysunków zatytułowanych bardzo opisowo przez ówczesnych kuratorów, kustoszy, działu sztuki Żichu.

180
00:20:07.180 --> 00:20:18.680
I jakoś czułam, że za tym jest coś więcej i chciałam bardzo zbadać, co się za tym kryje. Małymi krokami dochodziłam do właśnie kolejnych etapów odkrywania tej wiedzy.

181
00:20:18.680 --> 00:20:30.000
I tego ciekawego bardzo okresu, kiedy ocalali Żydzi, wracali do Polski i próbowali tutaj odbudować jakoś życie żydowskie.

182
00:20:30.220 --> 00:20:32.360
I Celnikier również brał w tym udział.

183
00:20:32.540 --> 00:20:43.920
Kiedy odkryłam, że Celnikier ilustrował te dwie jidyszowe książki wydane w 1957 roku, zauważyłam, że w tych ilustracjach koduje jakoś swoje własne doświadczenie.

184
00:20:43.920 --> 00:20:52.740
Bo choćby już wspomniana Gina Friedman z domu Halpern, jak się okazuje, ona miała czteroletnie dziecko w getcie białostockim.

185
00:20:53.360 --> 00:21:00.660
A przed wojną była żoną malarza Abrahama Friedmana, którego zresztą jeden obraz jest w zbiorach Żydowskiego Instytutu Historycznego.

186
00:21:00.900 --> 00:21:07.620
On zginął w czasie jednej z pierwszych łapanek w getcie białostockim w 1941 roku.

187
00:21:07.620 --> 00:21:16.080
I później, pewnie już wiele miesięcy później, narodziła się jakoś relacja miłosna między nią, a młodszym od niej o 13 lat Izaakiem.

188
00:21:16.740 --> 00:21:28.380
I Celnikier w swojej niewydanej, jak dotąd autobiografii, napisał, że dwie kobiety w jego wielkoformatowym dziele Getto z Aniołem z lat 1958-64

189
00:21:28.380 --> 00:21:32.080
były inspirowane postacią Ginny Friedman.

190
00:21:32.280 --> 00:21:40.580
Jedna z tych kobiet to siedząca, jakby opierająca się o ścianę kobieta trzymająca na rękach martwe dziecko.

191
00:21:40.580 --> 00:21:53.360
Natomiast jedna z ilustracji do opowiadań jidyszowych Avroma Reisena z 1957, a więc rok zanim Celnikier wyjedzie i rok zanim zacznie malować Getto z Aniołem

192
00:21:53.360 --> 00:22:01.960
jest właśnie taką samą przycupniętą gdzieś pod ścianą kobietą z dzieckiem, które wygląda trochę jak lalka, jak obiekt jakiś daleki.

193
00:22:01.960 --> 00:22:11.820
I kiedy przetłumaczyliśmy to opowiadanie na język polski, okazało się, że jest to historia o kobiecie, która trafiła do szpitala psychiatrycznego,

194
00:22:11.980 --> 00:22:16.340
ponieważ odczuwała zbyt wiele współczucia wobec ludzi.

195
00:22:16.900 --> 00:22:19.880
Zaczęła chorować po utracie swojego syna Lejbele.

196
00:22:20.920 --> 00:22:28.140
Opowiadanie jest z początku XX wieku, więc też metody w psychiatrii trochę się różniły od teraźniejszych.

197
00:22:28.140 --> 00:22:38.860
A lekarz zaleca jej mężowi, żeby zaczął przyprowadzać dziecko sąsiadów i udawać, że to jest ten zmarły syn, że tak naprawdę on żyje.

198
00:22:39.220 --> 00:22:47.580
I to przynosi jej niesłychaną ulgę i ona po chwili też wpada na taki pomysł, żeby innej kobiecie, która straciła dziecko powiedzieć, że to jest jej syn.

199
00:22:47.760 --> 00:22:54.540
I później kończy się to opowiadanie słowami, że ten mąż później skończył prowadzić tę straszną grę.

200
00:22:54.540 --> 00:23:05.880
Więc wydaje się, że opowiadanie o kobiecie, która stradała jakoś zmysły, która próbuje poskładać swoje życie na nowo w jakiś sposób,

201
00:23:06.100 --> 00:23:16.300
przywołało w pamięci Celnikiera postać Ginny Friedman, kobiety rozdzielonej z własnym dzieckiem przez nazistów, która straciła przez to życie.

202
00:23:16.300 --> 00:23:25.640
Te wątki, m.in. z tuż powojennej twórczości Izaaka Celnikiera mogą Państwo oglądać na wystawie w Żydowskim Instytucie Historycznym,

203
00:23:26.120 --> 00:23:31.140
na wystawie zatytułowanej Niewielkie Resztki z Solnej jeszcze do 16 czerwca.

204
00:23:31.360 --> 00:23:37.560
Dziś gościem audycji kulturalnych była kuratorka tej ekspozycji Zuzanna Benesz-Goldfinger. Bardzo dziękuję.

205
00:23:37.720 --> 00:23:38.300
Dziękuję bardzo.

206
00:23:38.300 --> 00:23:43.680
Audycje kulturalne w dobrym tonie.