WEBVTT

1
00:00:01.140 --> 00:00:05.120
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.360 --> 00:00:10.040
Dzień dobry Państwu, Anna Karna. Zapraszam na audycje kulturalne.

3
00:00:10.260 --> 00:00:21.280
Dziś mówi się o nim symbol straconego pokolenia, enfant terrible polskiej literatury, buntownik z wyboru, artysta, chuligan, wreszcie wygnaniec.

4
00:00:21.400 --> 00:00:24.840
Marek Chłasko obchodziłby dzisiaj dziewięćdziesiąte urodziny.

5
00:00:24.840 --> 00:00:37.100
O twórczości i legendzie pisarza rozmawiać będę z profesorem Janem Galantem, badaczem literatury, wykładowcą Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu.

6
00:00:37.260 --> 00:00:37.900
Dzień dobry.

7
00:00:38.300 --> 00:00:40.080
Dzień dobry Panie, dzień dobry Państwu.

8
00:00:40.540 --> 00:00:46.620
Marek Chłasko to jeden z najważniejszych i najbardziej kontrowersyjnych pisarzy, jacy debiutowali po II wojnie światowej.

9
00:00:46.860 --> 00:00:52.760
Nie da się chyba jednak w pełni zrozumieć twórczości Chłaski bez poznania czasów, w jakich tworzył.

10
00:00:52.760 --> 00:00:58.560
Zacznijmy zatem od debiutu w latach pięćdziesiątych, bardzo trudnych dla polskiej literatury.

11
00:00:58.740 --> 00:01:01.380
Jak w tej rzeczywistości odnalazł się Chłasko?

12
00:01:01.520 --> 00:01:12.620
Przed wielu laty jeden z badaczy dziwił się zdziwieniu tych czytelników, którzy byli oburzeni, że Marek Chłasko debiutował jako pisarz socrealistyczny.

13
00:01:12.900 --> 00:01:22.080
Dziwił się mówiąc, a jako kto miał zadebiutować, skoro w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych była to właściwie jedyna możliwość debiutu i pisania.

14
00:01:22.080 --> 00:01:28.920
Wtedy, kiedy Chłasko debiutował, dostępną formą twórczości była wyłącznie twórczość socrealistyczna.

15
00:01:29.180 --> 00:01:42.200
Zarazem jednak trzeba w nim widzieć tego człowieka i tego autora, tego pisarza, który był jednym z pierwszych, którzy rozsadzili ramy socrealistycznego pisarstwa.

16
00:01:42.200 --> 00:01:56.600
Czy to wprowadzając do tego pisarstwa na początku pewne modyfikacje poetyki, czy też potem proponując całkowicie odmienną tematykę, bohatera, język, tak aby wszystko się zmieniło.

17
00:01:56.600 --> 00:02:05.580
Dlatego z jednej strony bywał on atakowany za swoje socrealistyczne początki, za bazę sokołowską przede wszystkim,

18
00:02:05.840 --> 00:02:11.800
a z drugiej strony postrzegamy go dzisiaj jako właściwie twarz, ikonę ówczesnych przemian.

19
00:02:11.800 --> 00:02:21.180
Może też, i to powinniśmy sobie jakoś mocno podkreślić, że skalę owej zmiany, której uosobieniem był chłasko,

20
00:02:21.440 --> 00:02:27.400
będziemy mogli zrozumieć tylko w sytuacji, w której uświadomimy sobie, jaki był punkt startu,

21
00:02:27.540 --> 00:02:34.320
jak bardzo opresyjna była kultura realizmu socjalistycznego, czy w ogóle Polska-Stalinowska.

22
00:02:34.320 --> 00:02:47.840
Miało 10 lat od zakończenia II wojny światowej, a mimo to ciągle społeczeństwo żyło w takim przeświadczeniu o konieczności mobilizacji i wyrzeczeń ze względu na to, że toczy się jakaś walka.

23
00:02:47.940 --> 00:02:55.420
Najpierw przez 6 lat oczywiście trwała okupacja i II wojna światowa, potem była walka klasowa, potem była walka o pokój.

24
00:02:55.420 --> 00:03:05.320
Chyba bardzo silna była potrzeba rozpoczęcia zwykłego, normalnego życia, zajęcia się swoimi sprawami, a nie ciągle uczestniczenia w jakichś ideologicznych bojach.

25
00:03:05.480 --> 00:03:16.720
To także, jak sądzę, był jakiś taki istotny podkład, który sprawił, że do literatury weszło całe pokolenie młodych pisarzy, nie chcących pisać już na socjalistyczne zamówienie.

26
00:03:16.720 --> 00:03:34.420
Chłasko pochodził z rodziny inteligenckiej, ojciec był adwokatem, matka urzędniczką, sam jednak nie skończył liceum, miał 16 lat, kiedy zaczął pracować jako pomocnik kierowcy, wszedł w zupełnie inny świat, z którym próbował się utożsamić, ale jednak tak naprawdę pozostawał poza nim.

27
00:03:34.620 --> 00:03:43.120
To środowisko odnajdujemy w jego twórczości, bo przecież bohaterowie, zwłaszcza pierwszych utworów, to ludzie przeciętni. Komu Chłasko oddaje głos?

28
00:03:43.120 --> 00:03:59.560
To są różne głosy i różni ludzie. W bazie sokołowskiej to jest środowisko warszawskich kierowców, bazy transportowej, która oczywiście w rzeczywistości niezwykłych takich ograniczeń technicznych, przestarzałego sprzętu próbuje sobie jakoś radzić.

29
00:03:59.560 --> 00:04:17.850
Ale też trafiają się przecież później opowieści, w których czy to anonimowy bohater, bliżej niesprecyzowany, rozmawia z kochankiem swojej żony, czy to trzech młodych ludzi, którzy wychodzą rano do pracy, rozmawia o słodkich kłamstwach, które słyszą od ukochanej.

30
00:04:17.850 --> 00:04:34.430
Ale też czasem mam wrażenie, że bardzo charakterystyczne jest to najsłynniejsze tytułowe opowiadanie Pierwszy krok w chmurach, w którym taki wstęp od narratora opowiadający o tym, jak wyglądają przedmieścia i że w nich właściwie nie ma życia.

31
00:04:34.430 --> 00:04:46.870
Cała historia rozpoczyna się od tego, że jedna z postaci w sobotnie po południ, kiedy już nie ma nic do roboty, siada sobie przed domem i liczy, że coś się wydarzy, o czym będzie można później opowiadać.

32
00:04:46.970 --> 00:05:00.130
Taki trochę podglądactwo społeczne. Ale ten fakt tej nudy, tej pustki, takiej swoistej jałowości często przegapialiśmy, bardziej koncentrując się właśnie na atrakcyjności owego podmiejskiego świata,

33
00:05:00.130 --> 00:05:10.010
który wtedy, w latach pięćdziesiątych, był atrakcyjny pewnie dlatego, że stanowił jakiś kontrapunkt i alternatywę dla placu defilad w manifestacji.

34
00:05:10.130 --> 00:05:25.110
Czasami się mówiło, że Chłasko portretuje półświatek. Trochę tak i trochę nie. To nie są złodziejskie legendy, tylko raczej właśnie przedmieścia Warszawy, których mieszkańcy jakoś próbują sobie po prostu radzić.

35
00:05:25.210 --> 00:05:28.410
Tak z dala od polityki, bo to też wtedy nie było takie proste.

36
00:05:28.410 --> 00:05:36.330
Mówi się o Chłasce, że to jest pisarz utraconych złudzeń. Jakie rozczarowania przepracowywał w swojej twórczości?

37
00:05:36.490 --> 00:05:43.690
Chyba Jerzy Jarzymski zwrócił uwagę, że takich rozczarowań moglibyśmy wskazać co najmniej trzy.

38
00:05:43.910 --> 00:05:48.450
Pierwsze to jest pisarskie rozczarowanie do wielkiej tradycji literatury.

39
00:05:48.450 --> 00:06:03.230
W imię dwudziestoletnich Chłasko opowiada, jak to w dzieciństwie postanowił odnieść do antykwariatu dzieła wszystkie Stefana Żeromskiego i wymienić je na zeszyty przygód Kena Maynarda, literaturę groszową, popularną.

40
00:06:03.230 --> 00:06:08.230
I to jest jakiś gest. Chodzi o jakąś taką deklarację wyboru pewnej tradycji.

41
00:06:08.490 --> 00:06:17.830
Drugie rozczarowanie to oczywiście rozczarowanie socrealistycznym modelem pisarstwa, który próbował wcisnąć się Chłasko z kiepskim skutkiem.

42
00:06:17.830 --> 00:06:28.310
Trzeciego rozczarowania doświadczył Chłasko po wyjeździe na zachód, bo pewnie ono najsilniej dochodzi do głosów w tej słynnej frazie z pięknych dwudziestoletnich,

43
00:06:28.390 --> 00:06:33.610
że świat dzieli się na dwie połowy, z czego w jednej jest nie do życia, a w drugiej nie do wytrzymania.

44
00:06:33.830 --> 00:06:38.410
Ta druga połowa, w której jest nie do wytrzymania, to ów wyśniony zachód.

45
00:06:38.410 --> 00:06:51.290
O skali owego śnienia i marzenia o zachodzie także Chłasko pisał, przytaczając chociażby anegdotę o otwarciu wystawy od Ameryka w 1953 roku,

46
00:06:51.530 --> 00:06:58.550
która miała dokumentować okropieństwa życia w Stanach Zjednoczonych, dyskryminacje, nierówności, głód.

47
00:06:58.550 --> 00:07:07.250
Tymczasem stała się obiektem swoistej adoracji, bo była to jedna z nielicznych, jeśli nie jedyna okazja, żeby w ogóle zobaczyć,

48
00:07:07.250 --> 00:07:10.430
jak wygląda życie po tamtej stronie żelaznej kurtyny.

49
00:07:10.650 --> 00:07:12.810
To są takie istotne rozczarowania.

50
00:07:12.990 --> 00:07:18.610
Oczywiście zostawiam na boku te kwestie, nazwijmy to rozczarowań o charakterze egzystencjalnym,

51
00:07:18.790 --> 00:07:21.150
których doświadczają bohaterowie tej prozy.

52
00:07:21.250 --> 00:07:27.310
Kwestia przyjaźni, miłości, utraty sensu życia, czy jakby podtrzymywania potrzeby wierności, zasadu.

53
00:07:27.390 --> 00:07:28.310
To jest osobna rzecz.

54
00:07:28.550 --> 00:07:34.450
Powiedzmy trochę więcej o tym, dlaczego Chłasko stał się właśnie tym symbolem wszystkiego co nowe,

55
00:07:34.770 --> 00:07:38.850
symbolem buntu. Na czym polega siła rażenia tej prozy?

56
00:07:39.170 --> 00:07:44.250
Im dalej od tamtych czasów, tym silniej mam wrażenie, że bez kontekstu historycznego

57
00:07:44.250 --> 00:07:47.650
tej siły rażenia nie będziemy w stanie dostrzec.

58
00:07:47.970 --> 00:07:50.270
List z pierwszego kroku w chmurach.

59
00:07:50.510 --> 00:07:55.870
Takie jest krótkie, kilkustronicowe opowiadanie o samotnym człowieku, który marzy o tym,

60
00:07:55.870 --> 00:08:00.810
że ktoś do niego kiedyś napisze, to będzie jakimś znakiem, że jednak dla kogoś jest ważny

61
00:08:00.810 --> 00:08:05.570
i dostaje w końcu ten opragniony list, który okazuje się anonimowym pismem,

62
00:08:05.830 --> 00:08:07.890
elementem łańcuszka świętego Antoniego.

63
00:08:08.050 --> 00:08:14.710
I więc to jest jakaś taka dość, nazwijmy to, błaha historia i trudno dostrzec jej wywrotowy potencjał.

64
00:08:14.710 --> 00:08:20.670
Mówiąc językiem chłaski, tkwi on w tym, że wreszcie nie jest mowa w tym utworze

65
00:08:20.670 --> 00:08:25.390
o walce z wrogiem klasowym. To jest literatura, w której liczą się ludzie,

66
00:08:25.690 --> 00:08:30.230
ich emocje, uczucia i pragnienia. Często smutne i często tragiczne przecież,

67
00:08:30.290 --> 00:08:35.170
bo jakieś takie pragnienie miłości wydaje się w tym wszystkim najsilniejsza.

68
00:08:35.270 --> 00:08:39.710
Fabuła ósmego dnia tygodnia wydaje się tutaj też symptomatyczna,

69
00:08:39.710 --> 00:08:44.530
to znaczy utworu, który chciał opowiedzieć historię dwojga kochających się ludzi

70
00:08:44.530 --> 00:08:49.630
i szukających pięknego początku ich miłości, do którego nie może dojść

71
00:08:49.630 --> 00:08:53.530
ze względu na to, że właściwie nie istnieją takie warunki,

72
00:08:53.630 --> 00:08:56.530
w których ten początek miłości mógłby stać się piękny.

73
00:08:56.670 --> 00:09:01.670
A więc dosyć prostego, czy może banalnego stwierdzenia, na pewno niebezpiecznego,

74
00:09:01.850 --> 00:09:06.830
że zawsze wrogiem są jacyś inni, którzy postanowią przyjść na działki

75
00:09:06.830 --> 00:09:11.970
i zepsuć tę pierwszą wspaniałą randkę, albo to, że przyszło żyć nam w kraju,

76
00:09:11.990 --> 00:09:16.940
który jest tylko morzem ruin, w którym ludzie są źli, zmęczeni, zastraszeni

77
00:09:17.350 --> 00:09:21.230
i że to właściwie nie są warunki, w których jakakolwiek czysta miłość

78
00:09:21.230 --> 00:09:26.650
mogłaby się narodzić. Ta możliwość sięgnięcia, czy przejścia do takich tematów

79
00:09:26.650 --> 00:09:32.770
egzystencjalnych, osobistych, prywatnych wydaje się znowu zrozumiała dopiero

80
00:09:32.770 --> 00:09:37.290
na tle zakazanej prywatności we wcześniejszych latach.

81
00:09:37.490 --> 00:09:43.610
Tego typu utwory wchodzą w dialog z literaturą zachodnią, która przez mienione lata

82
00:09:43.610 --> 00:09:48.650
była albo dostępna w ograniczonym zakresie, albo nawet zakazana całkowicie.

83
00:09:48.930 --> 00:09:54.530
Więc to, że o pisarzu można mówić, że jest jak polski James Dean,

84
00:09:54.690 --> 00:09:59.390
bo takie określenie przecież wtedy było bardzo mądre, z jednej strony było dowodem

85
00:09:59.390 --> 00:10:05.190
takiej swoistej nobilitacji. Czynniki, które sprawiły, że twórczość i opowiadania

86
00:10:05.190 --> 00:10:10.030
takie, jakie pisał wtedy Chłasko, stały się takim znakiem przemian.

87
00:10:10.210 --> 00:10:16.150
Kwestia języka, przestrzeni przedstawionej, owego tematu, który jest tematem bardzo prywatnym,

88
00:10:16.310 --> 00:10:19.810
osobistym, egzystencjalnym, a nie zbiorowym i produkcyjnym.

89
00:10:19.950 --> 00:10:24.710
Wreszcie na pewno dołożył się do tego także styl życia samego pisarza,

90
00:10:24.710 --> 00:10:30.890
który dosyć szybko przekształcił się w pewną środowiskową, warszawską, krajową legendę.

91
00:10:31.070 --> 00:10:36.090
Tak jak były gwiazdy kina, tak w Polsce taką gwiazdą był na krótko przecież Marek Chłasko.

92
00:10:36.250 --> 00:10:40.650
Nie zapominajmy, że między debiutem a wyjazdem minęły 3-4 lata.

93
00:10:40.810 --> 00:10:46.930
Powiedział pan profesor o tym, że od debiutu ten czas, kiedy Chłasko zbudował

94
00:10:46.930 --> 00:10:50.390
więcej niż sławę, swoją legendę, to niecałe 4 lata.

95
00:10:50.390 --> 00:10:54.550
Wtedy opublikował kilkanaście utworów, kino po niego sięgnęło,

96
00:10:54.750 --> 00:11:00.850
stał się powszechnie obecny w świadomości, by chwilę później zostać przekreślonym,

97
00:11:01.250 --> 00:11:02.210
zostać wygnańcem.

98
00:11:02.350 --> 00:11:07.810
Czy w polskiej literaturze możemy znaleźć podobny przykład tak niesamowitej kariery?

99
00:11:07.950 --> 00:11:09.610
Chyba nie będzie łatwo.

100
00:11:10.130 --> 00:11:13.690
W ciągu tych czterech lat to będą osiągnięcia literackie,

101
00:11:14.450 --> 00:11:16.870
czyli publikacja tomu opowiadań.

102
00:11:16.870 --> 00:11:23.530
W trzech wydaniach co roku kolejne do druki, ponieważ popyt na nie jest tak duży.

103
00:11:23.750 --> 00:11:25.810
A mówimy o pierwszym kroku w chmurach oczywiście.

104
00:11:26.270 --> 00:11:26.770
Tak, oczywiście.

105
00:11:27.130 --> 00:11:32.490
Po drugie myślę sobie, że także pewnym ważnym składnikiem tej sławy był fakt,

106
00:11:32.610 --> 00:11:36.950
że Chłasko znalazł się w zespole redakcyjnym Tygodnika Po prostu,

107
00:11:37.170 --> 00:11:41.990
który od połowy 1955 roku stał się, jak to sam Chłasko zdaje się powiedział,

108
00:11:41.990 --> 00:11:47.130
o najbardziej bojowym czasopismem w Polsce, areną, w której toczyły się dyskusje

109
00:11:47.130 --> 00:11:49.210
o reformach w charakterze politycznym.

110
00:11:49.490 --> 00:11:54.550
Pamiętajmy, że legenda po prostu jest również taką legendą wynikającą z faktu,

111
00:11:54.570 --> 00:11:59.430
że było to pismo, które w sposób drastyczny zlikwidowano i zamknięto,

112
00:11:59.830 --> 00:12:04.870
na tyle drastyczny, że po tej decyzji doszło nawet w Warszawie w 1957 roku

113
00:12:04.870 --> 00:12:06.690
do zamieszek protestów ulicznych.

114
00:12:06.690 --> 00:12:11.830
Częścią tego zespołu, a więc i także częścią legendy po prostu także był Chłasko.

115
00:12:11.950 --> 00:12:16.410
Wreszcie dołóżmy do tego to, że współpraca z filmem stawała się dla niego

116
00:12:16.410 --> 00:12:19.430
ważnym źródłem sławy i popularności.

117
00:12:20.010 --> 00:12:24.890
Zrealizowano na podstawie jego prozy przecież i pętlę i ósmy dzień tygodnia

118
00:12:24.890 --> 00:12:30.390
i bazę ludzi umarłych, ale też Chłasko przecież miał swój udział

119
00:12:30.390 --> 00:12:35.050
przy realizacji końca nocy Juliana Dziedziny z roku jeszcze chyba 1956.

120
00:12:35.050 --> 00:12:41.830
To także jakby oznacza pewną popularność środowiskową w kręgach ludzi

121
00:12:41.830 --> 00:12:46.530
zajmujących się kulturą. Dość przyznać, że te znajomości z planu filmowego

122
00:12:46.530 --> 00:12:50.310
potem powtórzyły się później, kiedy chociażby pod koniec lat 60.

123
00:12:50.690 --> 00:12:54.190
Chłasko przebywa w Hollywood dzięki pomocy Romana Polańskiego.

124
00:12:54.310 --> 00:12:59.050
To także jest olbrzymi element sławy i takie ważne źródło tej popularności.

125
00:12:59.810 --> 00:13:04.050
Pewnie do tego przyczyni się sława, nazwijmy to, środowiskowa,

126
00:13:04.210 --> 00:13:07.750
związana z dość chulaszczym trybem życia, przynajmniej opowieściami

127
00:13:07.750 --> 00:13:11.510
o chulaszczym trybie życia. Piękni dwudziestoletni są przecież taką

128
00:13:11.510 --> 00:13:14.590
mitotwórczą opowieścią o własnym burzliwym życiu.

129
00:13:14.790 --> 00:13:18.730
Więc tak, przez te cztery lata zdarzyło się w życiu młodego człowieka,

130
00:13:18.910 --> 00:13:24.530
który w chwili debiutu ma lat 20, w chwili wyjazdu z kraju ma lat 24.

131
00:13:24.530 --> 00:13:29.610
Zdarzyło się niezwykle dużo i od tych zdarzeń mu mogło w głowie,

132
00:13:29.670 --> 00:13:35.590
jak sądzę, zaszumieć. Tym silniej, wydaje mi się, działało i szkodziło mu,

133
00:13:35.630 --> 00:13:40.330
jak sądzę, owo milczenie i nieobecność, na jaką skazano go w Polsce.

134
00:13:40.590 --> 00:13:44.690
Tuż po jego wyjeździe przez prasę literacką przetoczyły się artykuły

135
00:13:45.190 --> 00:13:48.790
bądź dyskusje redakcyjne, których autorzy krótko oznamiali,

136
00:13:49.350 --> 00:13:53.330
że oczywiście chłasko się skończył, że na obczyźnie to on nic ciekawego

137
00:13:53.330 --> 00:13:56.530
już nie będzie umiał napisać, z czym on się poniekąd zgadzał,

138
00:13:56.630 --> 00:14:00.410
twierdząc, że jakby poza kulturą polską i poza światem języka polskiego

139
00:14:00.410 --> 00:14:05.590
on przestaje istnieć. Ale to wyciszenie, to zniknięcie chłaski

140
00:14:05.590 --> 00:14:11.330
wydaje się czymś niezwykłym i chyba trudno dla skali tego zjawiska

141
00:14:11.330 --> 00:14:12.970
znaleźć jakąkolwiek analogię.

142
00:14:12.970 --> 00:14:18.030
W Polsce przestaje literacko istnieć, emigracja nie okazuje się dla niego

143
00:14:18.030 --> 00:14:23.930
lepszym światem. Z tego okresu emigracyjnego, co jest według pana

144
00:14:23.930 --> 00:14:27.430
takim najbardziej znaczącym momentem literackim chłaski?

145
00:14:27.650 --> 00:14:31.670
Z tych utworów emigracyjnych chyba najwyżej cenię opowiadanie,

146
00:14:31.750 --> 00:14:34.510
opowiem wam o Ester i powieść Sowa Córka Piekarza,

147
00:14:34.710 --> 00:14:38.950
ale to chyba nawet nie w tym rzecz, tylko raczej w tym, że po pierwsze

148
00:14:38.950 --> 00:14:43.150
chłasko kontynuuje twórczość. Nie stało się tak, że zmuszony

149
00:14:43.150 --> 00:14:46.750
przez okoliczności życiowe porzuca pisarstwo. W jednym z listów

150
00:14:46.750 --> 00:14:50.590
Jerzy Giedroyć pisał o chłasce i o jego jakby wyjątkowej pozycji

151
00:14:50.590 --> 00:14:55.110
właśnie tak ją ujmując, to znaczy jako kogoś, kto już został

152
00:14:55.110 --> 00:14:59.030
wykreślony ze środowiska i społeczności krajowej, a jednocześnie

153
00:14:59.030 --> 00:15:03.270
nigdy nie stanie się częścią społeczności emigracyjnej ze względu

154
00:15:03.270 --> 00:15:07.350
na odmienność doświadczeń, na inny temperament, osobowość.

155
00:15:07.350 --> 00:15:10.870
To jest trochę inny świat. Pisał o tym Giedroyć z troską,

156
00:15:10.970 --> 00:15:15.550
jednocześnie z uznaniem dostrzegając, że mimo to chłasko dalej próbuje,

157
00:15:15.710 --> 00:15:20.730
chce być pisarzem, pisze, publikuje. Wydaje mi się, że ta twórczość

158
00:15:20.730 --> 00:15:25.670
emigracyjna jest niezwykle ważna z tego względu, że to co pojawia się

159
00:15:25.670 --> 00:15:30.710
już w utworach krajowych, taka ostentacyjna świadomość sztuczności

160
00:15:30.710 --> 00:15:35.750
i gry, udawanie zostaje przez chłaskę wyostrzona i rozwinięta.

161
00:15:35.750 --> 00:15:40.650
Dwa z jego utworów, drugie zabicie psa i nawrócony w jas i opowiadają

162
00:15:40.650 --> 00:15:45.730
w gruncie rzeczy taką samą historię, no właśnie o takim przepisie na życie,

163
00:15:45.930 --> 00:15:49.750
którego sednem jest udawanie. Jest aktorstwo, jest aktorstwo

164
00:15:49.750 --> 00:15:53.970
przeniesione w życie, tak? O oszustach matrymonialnych, którzy próbują

165
00:15:53.970 --> 00:15:58.350
naciągać na pieniądze bogate amerykanki przyjeżdżające do Izraela.

166
00:15:58.470 --> 00:16:03.470
Ale oni muszą grać, oni przygotowują spektakl na użytek tej jednej osoby,

167
00:16:03.470 --> 00:16:07.390
tej uszukiwanej kobiety. I ta sztuczność, i ta gra wydaje mi się tutaj

168
00:16:07.390 --> 00:16:11.530
jakimś takim ważnym elementem pisarstwa Hłaski. Ono wyostrza się,

169
00:16:11.630 --> 00:16:15.930
staje się jakimś takim kluczowym elementem w twórczości emigracyjnej.

170
00:16:16.070 --> 00:16:20.510
Te liste utworów emigracyjnych, które uważam za niezwykle wartościowe,

171
00:16:21.090 --> 00:16:24.730
oczywiście uzupełnia, zamyka, albo raczej jest na jej czele książka

172
00:16:24.730 --> 00:16:31.630
Piękni dwudziestoletni, wydana w 1966, która jest utworem niezwykłym

173
00:16:31.630 --> 00:16:35.690
pod kilkoma względami. Po pierwsze dlatego, że w odróżnieniu

174
00:16:35.690 --> 00:16:39.890
od pozostałych utworów Hłaski nie jest to dzieło fikcji powieściowej.

175
00:16:40.510 --> 00:16:45.890
Po drugie, chyba najważniejsze, to jest utwór o charakterze autobiograficznym.

176
00:16:46.090 --> 00:16:49.670
To jest opowieść, w której Marek Hłasko próbuje opowiedzieć o swoim życiu

177
00:16:49.670 --> 00:16:54.470
i o tym, jak został pisarzem i o tym, jak przebiegało jego życie

178
00:16:54.470 --> 00:16:57.630
w połowie burzliwych lat pięćdziesiątych i o tym wszystkim,

179
00:16:57.650 --> 00:17:00.110
czego doświadczył, będąc już na emigracji.

180
00:17:00.270 --> 00:17:03.290
Znajdziemy w niej wiele ciekawych obserwacji.

181
00:17:03.770 --> 00:17:07.350
Pierwsza ta, taka bardzo gorzka, która otwiera całą książkę,

182
00:17:07.490 --> 00:17:12.790
kiedy Hłasko mówi, że gdy wysiadał na lotnisku Orli wiosną 1958 roku,

183
00:17:12.870 --> 00:17:16.950
to myślał, że zostanie tutaj zaledwie kilka miesięcy, a potem wróci do Polski.

184
00:17:16.950 --> 00:17:20.190
A pisząc te słowa, już wie, że nie wróci do Polski nigdy.

185
00:17:20.430 --> 00:17:24.990
I druga, która wydaje mi się znacząca, taki dłuższy akapit pod koniec książki

186
00:17:24.990 --> 00:17:29.590
poświęcony, zostaje owym pięknym dwudziestoletnim, od których książka wzięła tytuł

187
00:17:29.590 --> 00:17:35.110
i który jest takim zdaniem, hołdem, którego adresatami są wszyscy ci młodzi twórcy,

188
00:17:35.270 --> 00:17:39.630
którzy, jak pisze Hłasko, w czasach socrealizmu przymierali głodem,

189
00:17:39.790 --> 00:17:43.690
nie chcąc malować, pisać, tworzyć, jak każe doktryna,

190
00:17:43.690 --> 00:17:47.610
tylko pozostając wiernymi swoim artystycznym przekonaniom,

191
00:17:47.670 --> 00:17:50.810
a więc malując na własny użytek abstrakcyjne obrazy,

192
00:17:51.190 --> 00:17:55.090
o których wiedzieli, że nie dane im będzie ich nigdzie ani wystawić, ani sprzedać.

193
00:17:55.150 --> 00:17:59.410
To jest jakieś takie zdanie będące hołdem dla całego tragicznego pokolenia.

194
00:17:59.510 --> 00:18:06.050
Przede wszystkim wartość tej książki tkwi oczywiście w jej auto- czy mitobiograficznym charakterze.

195
00:18:06.050 --> 00:18:12.630
Opowiadając o sobie, Hłasko trochę nas uwodzi rzecz jasna w tej historii i w tych opowieściach

196
00:18:12.630 --> 00:18:18.090
jest dużo takiego mitologizującego czy auto-mitologizującego z myślenia

197
00:18:18.090 --> 00:18:24.490
i dla dzisiejszego czytelnika jest to książka dwuznaczna i uwodząca i niebezpieczna,

198
00:18:24.590 --> 00:18:28.850
zmuszająca do lektury uważnej, to znaczy do niezapominania o tym,

199
00:18:28.950 --> 00:18:32.650
że jednak dosyć często autor wiedzie nas tutaj na manowce

200
00:18:32.650 --> 00:18:35.390
i oferuje nam pewną fikcję zamiast prawdy.

201
00:18:35.390 --> 00:18:40.730
Książki warto pisać tylko wtedy, jeśli przekroczy się ostatnią granicę wstydu.

202
00:18:40.930 --> 00:18:45.090
Pisanie jest rzeczą bardziej intymną od łóżka, przynajmniej dla mnie.

203
00:18:45.250 --> 00:18:48.610
Pisał Hłasko w powieści Wszyscy byli odwróceni.

204
00:18:48.810 --> 00:18:52.730
Jego cała kariera to zaledwie 15 lat.

205
00:18:52.950 --> 00:18:55.670
Jak duża jest spuścizna Morka Hłaski?

206
00:18:55.850 --> 00:18:58.670
Jako historyk powiedziałbym, że bardzo duża.

207
00:18:58.670 --> 00:19:03.930
W tym sensie, że nie sposób mówić o dziejach powojennej kultury polskiej,

208
00:19:04.450 --> 00:19:05.630
zapominając o Hłasce.

209
00:19:05.830 --> 00:19:11.130
Myślę sobie, że nie da się opowiedzieć, zwłaszcza jakby historii lat 50.,

210
00:19:11.130 --> 00:19:14.750
a nieustannie wydaje mi się, że były to lata niezwykłe,

211
00:19:15.370 --> 00:19:17.450
że trochę dzisiaj przegapiliśmy, tak?

212
00:19:17.550 --> 00:19:20.550
Czy jakby wiemy o nich mniej, czy mniej się nim interesujemy,

213
00:19:20.550 --> 00:19:25.610
a były to lata i w krajowej, i w światowej perspektywie patrząc niezwykłe,

214
00:19:25.730 --> 00:19:28.710
że nie sposób będzie o Hłasce zapomnieć.

215
00:19:28.890 --> 00:19:32.570
Nie chciałbym, żeby to zabrzmiało jako pocałunek śmierci

216
00:19:32.570 --> 00:19:34.890
i taki trochę dwuznaczny komplement,

217
00:19:35.210 --> 00:19:39.990
ale też mam wrażenie, że trwałość tej twórczości jakby objawia się

218
00:19:39.990 --> 00:19:44.910
chociażby w tym, że co i róż pojawia się nowa generacja czytelników,

219
00:19:45.050 --> 00:19:47.330
którzy są Hłaską zafascynowani.

220
00:19:47.330 --> 00:19:51.790
I na ile jest to fascynacja wynikająca, nazwijmy to tak,

221
00:19:51.990 --> 00:19:57.370
z jakiegoś takiego historycznego oglądu, który jakoś mnie nie determinuje,

222
00:19:57.490 --> 00:20:01.330
czy też wynika ona jakby z faktu, że w twórczości Hłaski

223
00:20:01.330 --> 00:20:06.510
czytelnicy odnajdują odpowiedź na jakieś własne osobiste i prywatne problemy

224
00:20:06.510 --> 00:20:07.770
czy dylematy.

225
00:20:07.930 --> 00:20:12.470
Pewnie to drugie jest częściej przyczyną tej popularności dzisiejszej,

226
00:20:12.470 --> 00:20:15.570
ale to oznacza także, że mimo upływu lat

227
00:20:15.570 --> 00:20:18.570
Hłasce udało się uchwycić takie zjawiska,

228
00:20:18.790 --> 00:20:20.670
które mają uniwersalny charakter

229
00:20:20.670 --> 00:20:23.370
i doświadczane są przez młodych ludzi

230
00:20:23.370 --> 00:20:26.330
niezależnie od czasów, w którym przyszło im życie.

231
00:20:26.630 --> 00:20:29.430
Marek Hłasko obchodziłby dzisiaj 90. urodziny.

232
00:20:29.630 --> 00:20:31.590
O twórczości i legendzie pisarza

233
00:20:31.590 --> 00:20:34.450
rozmawiałam z historykiem, badaczem literatury,

234
00:20:34.610 --> 00:20:36.430
profesorem Janem Galantem.

235
00:20:36.610 --> 00:20:38.330
Bardzo dziękuję za to spotkanie.

236
00:20:38.550 --> 00:20:39.430
Dziękuję bardzo.

237
00:20:39.430 --> 00:20:44.990
Audycje kulturalne w dobrym tonie.