WEBVTT

1
00:00:01.170 --> 00:00:05.130
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.510 --> 00:00:09.010
Dzień dobry, Anna Karna. Witam w audycjach kulturalnych.

3
00:00:09.170 --> 00:00:12.650
Dziś zabierzemy Państwa do świata idealnego.

4
00:00:12.890 --> 00:00:19.370
Jego przebogate wyobrażenia możemy oglądać na wystawie Arkadia w Muzeum Narodowym w Warszawie.

5
00:00:19.490 --> 00:00:25.090
O ekspozycji rozmawiać będę z jej kuratorką, panią Agnieszką Rosales-Rodriguez.

6
00:00:25.270 --> 00:00:25.890
Dzień dobry.

7
00:00:26.170 --> 00:00:27.910
Dzień dobry Państwu, dzień dobry Pani.

8
00:00:27.910 --> 00:00:34.250
Niezwykle barwna i różnorodna jest Arkadia, jaką pokazuje Muzeum Narodowe.

9
00:00:34.410 --> 00:00:39.870
Ta myśl o krainie wszelkich szczęśliwości inspirowała artystów przez wieki.

10
00:00:40.210 --> 00:00:43.170
Czym jest Arkadia w kulturze europejskiej?

11
00:00:43.610 --> 00:00:50.910
Od czasów Wergiliusza kojarzymy Arkadię z bujnym krajobrazem południa Grecji, Peloponezu,

12
00:00:51.070 --> 00:00:55.950
ze szczęśliwymi pasterzami śpiewającymi o miłości na łonie natury,

13
00:00:55.950 --> 00:01:08.170
z nimfami, satyrami, faunami, zwierzętami, które wsłuchane w pieśń pasterzy zaprzestają walki i zgodnie udają się do źródeł.

14
00:01:08.630 --> 00:01:20.170
To pewnego rodzaju fikcja stworzona przez rzymskiego poetę, rodzaj miejsca rozkosznego, błogiego, takiego pocieszenia, którego człowiek nieustannie potrzebuje.

15
00:01:20.170 --> 00:01:28.410
W kulturze starożytnej znamy wiele opisów, które nie zawsze oczywiście używają tej nazwy Arkadii,

16
00:01:29.130 --> 00:01:40.450
ale czasem jest to po prostu ogród, ogrody króla Alkinosa, wyspy szczęśliwe, czy nawet biblijny Eden albo islamska Janna.

17
00:01:40.450 --> 00:01:51.650
Wszystkie one wynikają z tej niewygasłej potrzeby człowieka osiągnięcia szczęścia, ucieczki przed lękiem, przed śmiercią czy nicością.

18
00:01:51.650 --> 00:02:01.990
Ale na przestrzeni wieków Arkadia przeradzała się w rozmaite formy, zarówno literackie, jak wizualne, czy wreszcie nawet modele życia.

19
00:02:02.390 --> 00:02:11.690
Wraz z profesorem Antonim Ziębą, współkuratorem tej wystawy, śledzimy te różne wątki, poddając je nieustannej refleksji,

20
00:02:12.550 --> 00:02:20.970
pytając o ich rolę w kulturze, ale też pokazując swoisty rozdźwięk pomiędzy rzeczywistością a ideałem.

21
00:02:21.650 --> 00:02:26.130
Tę podróż po krainie szczęśliwości rozpoczynamy jeszcze przed wejściem na wystawę.

22
00:02:26.310 --> 00:02:30.750
Rozpoczynamy wystawę od figury starożytnego satyra.

23
00:02:31.570 --> 00:02:40.350
To rzymska kopia helenistycznego oryginału ze zbiorów Luwru, pokazywana na co dzień w Galerii Starożytnej Muzeum Narodowego w Warszawie.

24
00:02:40.470 --> 00:02:50.010
To symbol, znak pięknej starożytności, a zarazem figura mieszkańca Arkadii, tej greckiej, wyimaginowanej Arkadii,

25
00:02:50.010 --> 00:03:00.010
która tak naprawdę jest terenem skalistym i dość nieprzystępnym, co pokazuje powieszony obok piękny obraz Edwarda Okunia,

26
00:03:00.190 --> 00:03:08.250
uświadamiający nam, jak bardzo literacka Arkadia Wergiliusza, wzorowana tak naprawdę, jeśli chodzi o krajobraz,

27
00:03:08.250 --> 00:03:16.810
na okolicach Mantui, rodzinnych stronach Wergiliusza, odległa jest od tej rzeczywistości Peloponezu.

28
00:03:16.990 --> 00:03:24.410
Satyr kojarzy się z zabawą, tańcem, pijaństwem, z nieokiełznanym erotyzmem.

29
00:03:24.410 --> 00:03:32.830
Ale tuż obok satyra wisi Tanatos Jacka Malczewskiego. To taka rodzima wersja znanego, nowożytnego tematu

30
00:03:32.830 --> 00:03:39.090
et in Arkadia ego, odnoszącego się do obecności śmierci w Arkadii.

31
00:03:39.210 --> 00:03:48.250
Melancholia jest bowiem obecna w micie arkadyjskim od zarania. Arkadia to iluzja, humanistyczna mistyfikacja.

32
00:03:48.250 --> 00:03:55.710
Ta opowieść o Arkadii to jest opowieść o symbiozie pomiędzy człowiekiem, a przyrodą, a naturą.

33
00:03:55.950 --> 00:04:01.310
Jednym z pierwszych dzieł, które możemy zobaczyć jest Kobierzec Polski. Co to za przedstawienie?

34
00:04:01.530 --> 00:04:10.430
Kobierzec Polski to zaledwie nazwa, która tak naprawdę nie przystaje do miejsca produkcji tych pięknych tkanin.

35
00:04:10.430 --> 00:04:24.370
W tym wypadku jedwabnej, perskiej produkcji XVII wieku z motywem właśnie roślinnym, a więc stylizowanych kwiatów, które przypominają nam o idei ogrodu.

36
00:04:24.550 --> 00:04:34.690
Wprowadziliśmy zarówno perski dywan, jak i turecki Koran w przestrzeń naszej ekspozycji, żeby podkreślić, że także w świecie islamu

37
00:04:34.690 --> 00:04:46.410
ten motyw szczęśliwego miejsca muzułmańskiego raju funkcjonuje obok bardziej oczywistego w kręgach europejskich wyobrażenia biblijnego,

38
00:04:46.690 --> 00:04:50.950
ale przecież islam współtworzył także kulturę europejską.

39
00:04:51.110 --> 00:04:57.870
W tych przedstawieniach raju czy Edenu to wcale nie pierwsi ludzie są najważniejsi.

40
00:04:57.870 --> 00:05:08.270
Tak, w świecie arkadyjskiego mitu królują pasterze, nimfy, fauni, którzy albo wyrażają miłość, albo wprost ją uprawiają.

41
00:05:08.750 --> 00:05:20.090
To sfera zmysłów, erotyki, także tęsknoty za idealną miłością i ten motyw będzie szczególnie wyraźny w czasach nowożytnych,

42
00:05:20.090 --> 00:05:27.910
czy nawet późnego średniowiecza, kiedy w dworskiej miłosnej poezji rycerskiej, w iluminacjach, w tapit seriach

43
00:05:27.910 --> 00:05:37.550
ten kod idealnej miłości znajduje swoją wizualizację, a scenografią dla niego jest zawsze piękny ogród.

44
00:05:37.690 --> 00:05:47.750
Od XV-XVI wieku ta bukoliczna, pasterska i sielsko-ogrodowa tradycja będzie się rozwijać na włoskich dworach,

45
00:05:47.750 --> 00:05:55.070
ale również w innych ośrodkach europejskich, często odwołujących się do tych włoskich czy francuskich wzorów.

46
00:05:55.290 --> 00:06:01.900
Niezwykłym zupełnie dziełem, które możemy zobaczyć na wystawie są ogromne arrasy królewskie.

47
00:06:02.490 --> 00:06:03.900
Wielka duma tej wystawy.

48
00:06:04.490 --> 00:06:12.630
Tak, na wystawę w Muzeum Narodowym w Warszawie udało nam się sprowadzić wiele znakomitych dzieł z Polski i z zagranicy.

49
00:06:12.630 --> 00:06:24.370
Wśród nich słynne tapiserie, werdiury Zygmunta Augusta zwane arrasami, choć wiemy, że nie w arras, ale w Brukseli były tkane

50
00:06:24.370 --> 00:06:33.990
i że miejscem ich przeznaczenia nie był tylko wawel, ale też inne rezydencje królewskie jako oprawa majestatu Zygmunta Augusta.

51
00:06:33.990 --> 00:06:45.130
Te niezwykłe widoki pięknej natury urzekają okazami zoologicznymi i botanicznymi, jak się okazuje, nie tylko z kręgów europejskich,

52
00:06:45.230 --> 00:06:58.630
co świadczy o znajomości najnowszych osiągnięć nauki i geografii, jeśli tak można powiedzieć, podróżowania, ale są tam również zwierzęta fantastyczne.

53
00:06:58.630 --> 00:07:12.510
Ta wizja raju ma bukoliczne cechy, a przecież cała Rzeczpospolita stawała się taką Arkadią wspaniale zarządzaną przez Jagiellonów w okresie, który nazywamy Złotym Wiekiem.

54
00:07:12.510 --> 00:07:27.350
Oprócz arrasów można oglądać także obrazy z muzeów narodowych w Krakowie, w Poznaniu, z Muzeum Sztuki w Łodzi, z Zamku Królewskiego w Warszawie, z Łazienek Królewskich

55
00:07:27.350 --> 00:07:34.510
i wreszcie z Kunsthistorisches Muzeum w Wiedniu, z Luwru, Mise d'Orsay, Grenoble, Angers czy Lyonu.

56
00:07:35.130 --> 00:07:40.650
Powiedzmy zatem trochę więcej o tych działach, które przyjechały do nas z europejskich muzeów.

57
00:07:40.650 --> 00:07:50.230
Zupełnie niezwykłe są wypożyczenia francuskie, wśród nich piękne uroki życia wiejskiego François Bouchera.

58
00:07:50.510 --> 00:08:00.990
To jeden z największych malarzy XVIII wieku, pierwszy malarz króla Ludwika XV, ulubieniec jego słynnej metresy Madame de Pompadour,

59
00:08:00.990 --> 00:08:11.070
który wsławił się przecież nie tylko malarstwem, ale projektami tapiserii, wachlarzy, wszelkiego rodzaju rekwizytów, także scenografii teatralnych,

60
00:08:11.730 --> 00:08:16.990
który sam zainteresowany był teatrem i który rozpowszechnił tematykę pastoralną.

61
00:08:17.630 --> 00:08:29.730
Tyle, że w jego obrazach pastereczki to tak naprawdę arystokratki w drogich atłasach, które naśladują ten prosty, pasterski styl życia.

62
00:08:29.730 --> 00:08:38.770
Wiemy przecież, że Maria Antonina w latach osiemdziesiątych urządziła sobie w Petit Trianon w Wersalu słynną wioskę,

63
00:08:39.170 --> 00:08:49.810
która była w istocie przejawem pragnienia powrotu do natury, acz sztucznym tworem i przeznaczonym właśnie dla elit.

64
00:08:49.810 --> 00:09:00.730
Obraz François Bouchera dobrze oddaje tę XVIII wieczną potrzebę arystokracji, stworzenia fikcji życia pasterskiego.

65
00:09:00.910 --> 00:09:04.050
Można zadać sobie pytanie, skąd ta potrzeba?

66
00:09:04.130 --> 00:09:14.590
Między innymi z chęci przekroczenia pewnych barier, protokołu, konwencji zachowań, uzyskania większej swobody, prawa do zabawy.

67
00:09:14.590 --> 00:09:24.610
Pokazujemy również na naszej wystawie obrazy Camilla Corotta, własność Louvre, ale na co dzień jest to obraz prezentowany w Mise d'Orsay.

68
00:09:24.610 --> 00:09:34.550
Cudowna zabawa nimf w delikatnym krajobrazie tak typowym dla tego przedstawiciela XIX-wiecznego pejzażu francuskiego.

69
00:09:34.730 --> 00:09:44.970
Czy wreszcie symfonia pastoralna Piera Bonarda, jednego z tak zwanych nabistów, z którym zresztą przyjaźnił się polski malarz Józef Pankiewicz.

70
00:09:44.970 --> 00:09:55.290
Te wizje Marii Antoniny, która miała dosyć fet w pałacach, symbolizuje pewna suknia, którą państwo umieścili pomiędzy obrazami.

71
00:09:55.450 --> 00:10:06.770
Tak, warto rzeczywiście podkreślić, że nie tylko malarstwo jest obecne na tej wystawie, ale również szeroko rozumiane rzemiosło artystyczne najwyższej próby.

72
00:10:06.770 --> 00:10:22.050
To rekwizyty jak wachlarze, suknia francuska, tak zwana właśnie robe à la française z pięknym trenem, udrapowanym w taki sposób, aby łatwo było się przechadzać w ogrodzie albo zatańczyć.

73
00:10:22.250 --> 00:10:29.390
Jest również bardzo ciekawy wybór dzieł ceramicznych, porcelanowych czy renesansowych majolik.

74
00:10:29.390 --> 00:10:37.250
To wyobrażenie świata idealnego przez wieki zmieniało się. Czym była Arkadia dla XIX-wiecznego Polaka?

75
00:10:37.450 --> 00:10:50.410
Tą Arkadią w realiach tak zwanej niewoli narodowej stawał się ziemiański dwór, już co najmniej od Jana Kochanowskiego i jego pieśni świętojańskiej o Sobótce,

76
00:10:50.410 --> 00:11:02.390
ale także Mikołaja Reja i jego żywotu człowieka poczciwego. Ten ziemiański mit szczęśliwego życia jest bardzo mocno osadzony w kulturze,

77
00:11:02.490 --> 00:11:13.350
bo przecież uprawa roli i taka bliskość ziemi staje się źródłem nie tylko pożytków, ale również rozkoszy i nawet więcej moralnej cnoty.

78
00:11:13.350 --> 00:11:27.550
W XIX wieku, kiedy Polski nie było na mapach dom, ojcowizna, ta mała ojczyzna, owiane były więc tą aurą przeszłości idyllicznej, utraconej Rzeczypospolitej.

79
00:11:27.610 --> 00:11:30.990
Ziemiański dwór stawał się taką namiastką Polski.

80
00:11:30.990 --> 00:11:45.190
Pokazujemy w tym kontekście niezwykły zupełnie wybór fotografii reprezentujących ziemiańskie dwory, niemal niepokazywanych z końca XIX wieku, niezwykle nostalgicznych.

81
00:11:45.190 --> 00:12:02.910
Ale obok tego Arkadie XIX wieku to przecież także przykłady rozmaitych powrotów do prymitywu, adaptacji tego klasycznego mitu w warunkach zakopiańszczyzny, huculszczyzny, słowiańszczyzny szeroko rozumianej.

82
00:12:02.910 --> 00:12:24.170
Rusałki słowiańskie stają się odpowiednikiem antycznych nimf, tyle że te swojskie rusałki bywają groźne, jak pokazują obrazy Jacka Malczewskiego czy Witolda Pruszkowskiego na naszej wystawie, ponieważ są to demoniczne postaci zdolne załaskotać na śmierć zalotników.

83
00:12:24.170 --> 00:12:32.850
Kolejny wątek tej wystawy to chłopomania, zachwyt folklorem. Jacy artyści zachwycili się naszą kulturą ludową?

84
00:12:33.070 --> 00:12:43.010
Od końca XVIII wieku śledzimy w kulturze taki rodzaj odkrywania rodzimych źródeł i to jest tendencja wszecheuropejska.

85
00:12:43.010 --> 00:13:01.770
Już przecież niemiecki filozof Herder nazywał słowiańszczyznę Arkadią Północy. W XIX wieku w miarę zdobywania takiej nowoczesnej świadomości narodowej intencjonalnie sięgano do tych korzeni z przekonaniem, że to są te autentyczne źródła kultury.

86
00:13:01.770 --> 00:13:17.910
Rodzime, swojskie, nie kosmopolityczne. Sztuki plastyczne, zwłaszcza malarstwo w drugiej połowie XIX stulecia zaczynają jednak dopiero nadążać za tym programem, który narzuciła literatura romantyczna.

87
00:13:17.910 --> 00:13:32.270
Pokazujemy w tym kontekście wspomnianego już Jacka Malczewskiego w szczególny sposób eksplorującego te wątki ludowe, ale łączącego ludowość i swojskość, rodzimość z mitami śródziemnomorskimi.

88
00:13:32.390 --> 00:13:39.980
Dlatego w scenografii za ścianka można spotkać maleńkiego fauna grającego ubogiej dziewczynce na piszczałce.

89
00:13:39.980 --> 00:13:55.400
Ale także Kazimierz Sichulski, Zofia Stryjeńska ze wspaniałymi przykładami wielkimi panno obrazującymi prace rolne w poszczególnych miesiącach, które inspirowane były staropolskimi sielankami.

90
00:13:55.400 --> 00:14:14.280
Ale obok tego znajdą Państwo także przykłady polskiej sztuki, dla której to tereny ukrainne były tym miejscem, tą przestrzenią idyli, wolności, niekiedy także awanturniczych przygód i dzikości.

91
00:14:14.520 --> 00:14:22.480
I tutaj zabłysną obrazy Józefa Chełmońskiego, Jana Stanisławskiego czy Stanisława Masłowskiego.

92
00:14:22.480 --> 00:14:31.980
I o to wchodzimy w wiek XX i o krainie wszelkiej szczęśliwości, o tej Arkadii właśnie, o tej idylli opowiadają nam plakaty propagandowe.

93
00:14:32.180 --> 00:14:41.520
Tak, przewrotnie pokazujemy jak ten mit arkadyjski przeradzał się także w język propagandy politycznej,

94
00:14:41.520 --> 00:14:55.560
takiej nieco siermiężnej wizji polski rolniczej, ale szczęśliwej, w której przodownicy pracy zdobywają niemal bez wysiłku, niemal bez pracy wielkie plony.

95
00:14:55.720 --> 00:15:03.460
Ostatnia sala to sztuka współczesna, a na niej prace, które zdają się zadawać nam pytanie, co żeśmy uczynili z tym światem,

96
00:15:03.460 --> 00:15:13.620
marząc jednocześnie o świecie idealnym, wśród dzieł praca Mirosława Bałki, będąca paradoksem, absolutnie wstrząsające dzieło.

97
00:15:13.780 --> 00:15:23.160
Praca wstrząsająca, chociaż używająca wydawałoby się idyllicznego języka, bo oglądamy urocze sarenki spacerujące po śniegu,

98
00:15:23.340 --> 00:15:29.640
tyle że przechadzają się one pośród drutów kolczastych obozu koncentracyjnego Birkenau.

99
00:15:29.640 --> 00:15:43.960
To przykład dystopii, która obnaża pustkę stojącą za pięknymi wyobrażeniami szlachetnego człowieczeństwa i wszystkich ideałów wywiedzionych ze starożytności.

100
00:15:44.120 --> 00:15:56.900
Bambi Winterreise, wspomnienie podróży samego artysty do Auschwitz-Birkenau, w tytule odwołujące się do słynnej produkcji Walta Disneya,

101
00:15:56.900 --> 00:16:08.660
każe nam zadać pytania także o to, czy marzenie o lepszym świecie nie prowadzi czasem do wypaczeń, do ideologii totalitarnych.

102
00:16:08.760 --> 00:16:19.520
Podejmujemy na naszej wystawie, zwłaszcza w tej ostatniej sekcji, pytanie o możliwość odzyskania nie tylko łączności człowieka i natury,

103
00:16:19.520 --> 00:16:28.780
ale także wspólnoty ludzkiej. Ta kategoria wspólnoty jest niezwykle ważna w przestrzeni całej wystawy,

104
00:16:28.860 --> 00:16:37.920
ale właśnie pod koniec XIX i XX stulecia ten ideał, to marzenie o powrocie do wspólnotowości

105
00:16:37.920 --> 00:16:47.120
będzie się przejawiać w ucieleśnianych wtedy komunach, rozmaitych kolektywach artystyczno-anarchistycznych,

106
00:16:47.240 --> 00:16:56.220
jak słynna Góra Prawdy Monte Verita w Szwajcarii w 1900 roku, jak kontrkulturowy ruch hipisów.

107
00:16:56.720 --> 00:17:04.840
Do tych wszystkich zjawisk nawiązujemy na naszej ekspozycji, jak rozmaite interwencje ekologiczne współczesnych artystów,

108
00:17:04.840 --> 00:17:12.220
artystek. Na naszej wystawie zobaczą Państwo pracę Cecylii Malik czy Anny Siekierskiej w mikroskali,

109
00:17:12.860 --> 00:17:25.060
podejmujących ten właśnie trud odzyskania chociażby skrawka ziemi, troski o nasze najbliższe otoczenie w takim kolektywnym właśnie działaniu.

110
00:17:25.600 --> 00:17:33.920
Niezwykle barwna, różnorodna i bogata to wystawa. A gdzie jest Państwa, kraina szczęśliwości?

111
00:17:33.920 --> 00:17:38.640
Być może wystawa pod tytułem Arkadia pomoże znaleźć te odpowiedzi.

112
00:17:38.820 --> 00:17:41.800
Zapraszamy do Muzeum Narodowego w Warszawie.

113
00:17:42.000 --> 00:17:48.100
Bohaterką dzisiejszych audycji kulturalnych była kuratorka ekspozycji, pani Agnieszka Rozales-Rodriguez.

114
00:17:48.240 --> 00:17:49.800
Bardzo dziękuję za to spotkanie.

115
00:17:50.040 --> 00:17:50.240
Dziękuję.