WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.090
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.690 --> 00:00:12.330
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

3
00:00:12.430 --> 00:00:19.950
Adam Mickiewicz nie bez powodu uznawany jest za wieszcza, za jednego z najwybitniejszych poetów, dramaturgów w polskiej historii.

4
00:00:20.070 --> 00:00:26.690
I tak się składa, że co prawda w zeszłym roku, ale ten nowy rok trwa zaledwie od kilku dni, więc nie jest to duże spóźnienie.

5
00:00:26.690 --> 00:00:33.310
Mijało 200 lat od wydania drugiego tomu Poezy i Mickiewicza z drugą i czwartą częścią Dziadów.

6
00:00:33.410 --> 00:00:40.990
Dziady to jest arcypoemat, tekst, który znamy myślę, że nie tylko ze szkoły, ale także z licznych tekstów kultury, które powstawały później.

7
00:00:41.450 --> 00:00:47.870
Liczni artyści do dzisiaj są inspirowani tym, co Mickiewicz 200 lat temu stworzył i czym się z nami podzielił.

8
00:00:47.990 --> 00:00:53.990
Do tej historii, historii sprzed 200 lat, nawiązuje wyjątkowa wystawa w Bibliotece Narodowej.

9
00:00:53.990 --> 00:01:03.810
Wystawa pod tytułem Dziady, upiór, która wydaje mi się, że z perspektywy trochę innej niż do tej pory przygląda się dziadom temu, co w dziadach znajdujemy.

10
00:01:03.930 --> 00:01:06.570
I poza tę historię bardzo mocno wykracza.

11
00:01:06.650 --> 00:01:15.750
O wystawie w Bibliotece Narodowej zgodził się dzisiaj opowiedzieć jej kurator, dr Łukasz Kozak, mediewista, badacz historii kultury z Biblioteki Narodowej.

12
00:01:15.870 --> 00:01:18.930
Bardzo miło mi jest pana powitać w audycjach kulturalnych.

13
00:01:19.130 --> 00:01:20.430
Dziękuję za zaproszenie.

14
00:01:20.430 --> 00:01:31.030
Zacznę od takiego stwierdzenia, które pan powtarzał kilkukrotnie jako badacz tego tematu, mianowicie, że upiór to jest klucz do rozumienia polskiego romantyzmu.

15
00:01:31.030 --> 00:01:46.190
Trzeba tutaj zaznaczyć, że Mickiewicz już w pierwszym tomie poezji, czy poezyj, czyli tak zwanych balladach i romansach, które są najlepiej znaną częścią jego debiutanckiego tomu,

16
00:01:46.190 --> 00:01:56.910
chciał wprowadzić upiora, ale zrezygnował z tego, a chciał upiora wprowadzić do poetyckiego manifestu romantyzmu, czyli romantyczności.

17
00:01:56.910 --> 00:02:10.530
Tej wielkiej odpowiedzi na esej Jana Śniadeckiego o pismach klasycznych i romantycznych, czyli tym początku tak zwanej walki klasyków z romantykami,

18
00:02:10.850 --> 00:02:24.250
w której to Śniadecki wyciąga właśnie argumenty, że upiory, chodzące trupy, czarownice, to jest właśnie esencja tego, czym się zajmują, uwaga, zachodni romantycy.

19
00:02:24.250 --> 00:02:35.150
I Śniadecki chce uprzedzić atak polskich romantyków, żeby czasem ten polski romantyzm się nie narodził, ani w ogóle nie przyjął takiej formy,

20
00:02:35.190 --> 00:02:45.210
że tutaj nagle wraca zabobon, który jest zwalczony przez oświecenie i dla klasyków to zwalczenie zabobonu, a zwłaszcza wiary w upiory,

21
00:02:45.390 --> 00:02:49.510
było takim jednym z najcenniejszych osiągnięć polskiego wieku rozumu.

22
00:02:49.510 --> 00:03:01.410
No i tutaj nagle wyskakuje Mickiewicz, autor prowincjonalny, który jest uważany przez krytyków warszawskich w ogóle za takiego nie do końca autora polskiego,

23
00:03:01.550 --> 00:03:09.550
jakiegoś tam Litwina. On tworzy te poezje, ale one nie są takie, prawda, co znamy z trzeciej części Dziadów z Salonu Warszawskiego.

24
00:03:09.650 --> 00:03:13.660
One nie są takie, jakie oczekuje mieszczańska krytyka literacka.

25
00:03:13.660 --> 00:03:21.340
No i wyskakuje Mickiewicz i on już tutaj wprowadza uwaga zmarłych, którzy pojawiają się w tych balladach i romansach.

26
00:03:21.460 --> 00:03:30.400
I kiedy popatrzymy na korespondencję Mickiewicza, czy też na rękopis romantyczności, zobaczymy, że pierwotne zakończenie brzmiało,

27
00:03:30.400 --> 00:03:35.460
lecz gdy chcesz widzieć upiory i cudy, miej serce i patrzaj w serce.

28
00:03:35.660 --> 00:03:40.120
Ale Mickiewicz w konsultacji ze swoim przyjacielem Czeczotem zmienili to.

29
00:03:40.280 --> 00:03:43.980
Nie znasz prawd żywych, nie zobaczysz cudu, miej serce i patrzaj w serce.

30
00:03:44.240 --> 00:03:49.920
Dlaczego? No tu chodzi o to, że ten jaś z romantyczności zmarły, którego widzi tylko Karusia,

31
00:03:50.080 --> 00:03:55.680
nie do końca pasował do tego, czym czy kim upiory właściwie były.

32
00:03:55.680 --> 00:04:02.820
Stąd w pierwszym tomie poezyi słowo upiór pojawia się tylko raz, w świteziance zupełnie marginalnie.

33
00:04:02.960 --> 00:04:06.100
Jak sarna płocha, jak upiór błądzisz w noc ciemną.

34
00:04:06.400 --> 00:04:15.640
A to potężne uderzenie upiorami, motywem czy figurą upiora pojawia się dopiero w drugim tomie poezji,

35
00:04:15.820 --> 00:04:24.220
w roku 1823, kiedy właśnie z oficyny Zawadzkiego wychodzi ten tom, w którym mamy Grażynę oczywiście,

36
00:04:24.220 --> 00:04:30.520
ale przede wszystkim mamy cykl dziadów, czyli część drugą i część czwartą,

37
00:04:30.720 --> 00:04:37.280
ale poprzedza je coś, co Mickiewicz nazwał niby to prologiem, czyli wiersz upiór.

38
00:04:37.420 --> 00:04:42.240
Wiersz upiór, który także integralnie należy do cyklu dziadów.

39
00:04:42.240 --> 00:04:44.820
Przywołał pan dziady poema upiór.

40
00:04:44.960 --> 00:04:50.460
Pan zwrócił uwagę na ostatnią strofę, to jest strofa, czymże ten człowiek upiorem.

41
00:04:50.660 --> 00:04:55.920
I ja zastanawiam się, czy tutaj możemy szukać takiego nawiązania, czy też koła, czy pętli

42
00:04:55.920 --> 00:05:01.600
do tego, co pan pisał w swojej książce Upiór. Historia naturalna, mianowicie o tych żywych upiorach.

43
00:05:01.740 --> 00:05:06.940
Że upiorów nie należy rozumieć tylko jako pozaziemskich, wyimaginowanych istot.

44
00:05:06.940 --> 00:05:11.960
To akurat jest wiersz, który zamyka pierwszą stronę. Ten wiersz jeszcze idzie dalej,

45
00:05:12.060 --> 00:05:16.000
bo tam jest pasożytne ziele, które swoje gałązki ścielę.

46
00:05:16.100 --> 00:05:20.960
I to jest zamknięcie, które już odwołuje się do wątku autobiograficznego,

47
00:05:21.100 --> 00:05:26.680
tego alter ego, podmiotu lirycznego, który tutaj jest bardzo mocno związany

48
00:05:26.680 --> 00:05:30.960
z tym budowaniem historii nieszczęśliwej miłości samego Mickiewicza.

49
00:05:30.960 --> 00:05:38.060
No i ten upiór z poematu Upiór jest tym samym umarłym, który przychodzi w finale

50
00:05:38.060 --> 00:05:44.300
drugiej części Dziadów i się nie odzywa. Jest tą samą postacią, którą jest Gustaw,

51
00:05:44.460 --> 00:05:49.860
który już przychodzi i odzywa się nawet, powiedziałbym, trochę nawet za bardzo się odzywa,

52
00:05:49.920 --> 00:05:53.860
za dużo gada, jest bardzo gadatliwym upiorem. Czymże ten człowiek upiorem?

53
00:05:53.860 --> 00:06:01.000
Upiór to człowiek i jeśli popatrzymy na pisma etnograficzne, mniej więcej od lat

54
00:06:01.000 --> 00:06:06.860
trzydziestych XIX wieku, kiedy notuje się wypowiedzi ludu, oczywiście czymkolwiek

55
00:06:06.860 --> 00:06:11.240
ten lud jest, jakkolwiek my ten lud będziemy definiować, chodzi mi po prostu o to,

56
00:06:11.260 --> 00:06:18.100
co rejestrują pierwsi etnografowie czy ludoznawcy, oni zawsze słyszą taką definicję

57
00:06:18.100 --> 00:06:23.360
upiora. Upiora albo strzygonia, albo wieszczego, to są, nazwijmy to dosyć upraszczając

58
00:06:23.360 --> 00:06:28.900
lokalne odmiany upiora. Definicja jest taka, upiór to człowiek. Zaczyna się zawsze od

59
00:06:28.900 --> 00:06:33.140
upiór to człowiek. To może być człowiek żywy, to może być człowiek umarły.

60
00:06:33.540 --> 00:06:37.940
Kiedy jest umarły, to jest właśnie straszny, jest szkodliwy, wychodzi z grobu.

61
00:06:38.260 --> 00:06:43.540
Jest w zasadzie tożsamy z wampirem, tylko że wampir został zmieniony przez popkulturę.

62
00:06:43.540 --> 00:06:49.980
Nie jest absolutnie tym, co znamy z pism Marii Janion, czyli jakimś fantazmatem.

63
00:06:50.160 --> 00:06:57.040
On się może fantazmatem staje w literaturze, ale tak naprawdę ludzie upiory widzą.

64
00:06:57.120 --> 00:07:02.160
To nie jest tak, że ludzie wierzą w upiory. Ludzie widzą upiory, ludzie czują się

65
00:07:02.160 --> 00:07:08.220
atakowani przez upiory, ludzie mówią, że sami są upiorami. Więc mamy właśnie tę postać

66
00:07:08.220 --> 00:07:13.180
żywego upiora, najmniej przebadaną, zdecydowanie fascynujący wątek,

67
00:07:13.480 --> 00:07:19.580
czyli ludzi, którzy rodzili się upiorami, wiedzieli, że są upiorami, dzięki temu mieli

68
00:07:19.580 --> 00:07:25.780
za życia niezwykłe zdolności, no a po śmierci ciągle żyli. Byli właśnie takimi

69
00:07:25.780 --> 00:07:32.700
nieumarłymi osobami, które z kolei zmieniały się najczęściej w osoby, postacie szkodliwe.

70
00:07:32.700 --> 00:07:40.420
Ale upiór żywy jest zazwyczaj sojusznikiem swojej społeczności. Jeśli zajrzymy do pism

71
00:07:40.420 --> 00:07:46.800
chociażby Staszica, który opisał oczywiście upiory jako zabobon, ale poczynił kilka

72
00:07:46.800 --> 00:07:53.560
bardzo ciekawych obserwacji, żywy upiór jest obrońcą swojej społeczności przed upiorami

73
00:07:53.560 --> 00:08:00.780
umarłymi. No i mamy, co bardzo ważne, zeznania przynajmniej, ja znam przynajmniej dwa

74
00:08:00.780 --> 00:08:07.720
zeznania dwóch żywych upiorów. To są mężczyźni z Ukrainy, jeden z wieku XVIII,

75
00:08:08.000 --> 00:08:14.720
mniej więcej z połowy XVIII wieku, drugi z lat 30 wieku XIX, którzy właśnie składali

76
00:08:14.720 --> 00:08:20.220
obfite zeznania sądowe, opowiadając, jak oni z tymi umarłymi upiorami walczą.

77
00:08:20.220 --> 00:08:25.180
A z wypowiedzi tego XVIII wiecznego, Semena Kalienniczenki, my wiemy w ogóle

78
00:08:25.180 --> 00:08:31.300
jakich rytuałów używa, jakie on ma niezwykłe zdolności. On jest czymś, i tutaj posłużę się

79
00:08:31.300 --> 00:08:37.280
kolonialnym terminem, on jest czymś na kształt szamana. To jest ktoś, kto potrafi widzieć

80
00:08:37.280 --> 00:08:42.440
przeszłość, przyszłość, pomagać ludziom odnaleźć zaginione rzeczy, zaginione osoby.

81
00:08:42.840 --> 00:08:46.580
Jest generalnie takim dobrym czarownikiem, tak bym powiedział.

82
00:08:46.580 --> 00:08:51.740
Pan już o tym wspomniał w trakcie poprzedniej wypowiedzi, że słowo upiór przez popkulturę

83
00:08:51.740 --> 00:08:57.200
nabrało takiego negatywnego wydźwięku. Upiory jako straszydła, potwory, istoty,

84
00:08:57.360 --> 00:08:58.540
które krzywdzą ludzi.

85
00:08:58.760 --> 00:09:03.900
Nie tylko przez popkulturę. To jeden upiór umarły zazwyczaj był absolutnie

86
00:09:04.760 --> 00:09:10.580
najstraszniejszy dla ludu. W pismach kaznodziejskich z XVIII wieku znajdujemy

87
00:09:10.580 --> 00:09:17.820
pełne zgrozy stwierdzenia księży, że parafianie boją się upiorów bardziej niż Boga.

88
00:09:18.140 --> 00:09:22.500
Już tam, że bardziej niż diabła, no to mniejsza z tym, ale bardziej niż Boga

89
00:09:22.500 --> 00:09:28.200
boją się umarłych wychodzących z grobu. No i wytacza się potężną kampanię

90
00:09:28.200 --> 00:09:34.520
przeciwko wszystkim wierzeniom i praktykom upiorycznym. W zasadzie upiory, czy też wiara w upiory,

91
00:09:34.520 --> 00:09:39.580
ponieważ oświeceni w nie nie wierzyli, była jednym z najważniejszych problemów

92
00:09:40.040 --> 00:09:44.880
polskiego oświecenia. Na temat upiorów pisze praktycznie każdy oświecony.

93
00:09:45.260 --> 00:09:51.520
Każdy musi napomknąć, a niektórzy piszą całkiem sążniste dzieła dotyczące upiorów.

94
00:09:51.620 --> 00:09:58.280
Albo tak jak biskup kijowski Załuski wydają osobne przepisy prawne dotyczące tego,

95
00:09:58.480 --> 00:10:04.120
żeby ludzie nie wykopywali trupów z grobów, nie obcinali im głów, nie przebijali ich kołkami,

96
00:10:04.120 --> 00:10:09.980
co jest taką dosyć popularną metodą zwalczania czy unieszkodliwiania upiorów.

97
00:10:10.080 --> 00:10:16.100
Więc upiór owszem jest przerażający, jest umarłym, który szkodzi,

98
00:10:16.340 --> 00:10:21.220
aczkolwiek nie jest tym, czym jest wampir z popkultury.

99
00:10:21.500 --> 00:10:28.440
Na przykład nie pije krwi, owszem zdarza się, że pije krew, ale nie jest to praktyka

100
00:10:28.440 --> 00:10:34.520
zbyt częsta w przypadku upiorów z Rzeczypospolitej Obojga, narodów i państw sukcesorskich.

101
00:10:35.660 --> 00:10:40.680
Gustaw, który przychodzi do księdza w czwartej części Dziadów, my wiemy, że jest upiorem,

102
00:10:41.100 --> 00:10:47.180
że on już nie żyje, on przecież się nie rzuca na te dzieci ani na księdza, nie wypija ich krwi,

103
00:10:47.180 --> 00:10:52.980
nie ma peleryny, nie ma żadnych głupich kłów, nie ma dziwnej fryzury w zakola,

104
00:10:53.300 --> 00:10:58.480
nie przypomina ani tego hrabiego z ulicy Sezamkowej, ani jakiegoś takiego, nie wiem,

105
00:10:58.600 --> 00:11:01.840
wampira z wywiadu z wampirem. Skąd się to bierze?

106
00:11:02.120 --> 00:11:05.960
Otóż bierze się to stąd, że wybucha wulkan Sumbała.

107
00:11:06.180 --> 00:11:09.840
Cofamy się tutaj do drugiej dekady XIX wieku.

108
00:11:09.840 --> 00:11:17.440
Wybucha wulkan w Azji dosyć daleko, ale to powoduje powstanie katastrofy klimatycznej,

109
00:11:17.860 --> 00:11:20.940
wulkanicznej zimy i tak zwanego roku bezlata.

110
00:11:21.040 --> 00:11:26.800
W czasie tego roku bezlata nad jeziorem genewskim w Willi Deodati spotyka się

111
00:11:26.800 --> 00:11:31.800
złota młodzież angielska, Lord Byron, Mary Godwin, późniejsza Shelley,

112
00:11:32.120 --> 00:11:37.300
Sam Shelley zresztą też, lekarz osobisty i chłopak Byrona Polidori

113
00:11:37.300 --> 00:11:42.580
i parę innych osób, oni są znudzeni, bo pada ciągle, nie bają się czym zająć,

114
00:11:42.660 --> 00:11:47.580
więc wymyślają konkurs na układanie najstraszniejszych opowiadań.

115
00:11:47.900 --> 00:11:53.420
No i Byron, który w Grecji zetknął się z wierzeniami w tak zwane vrykolakes,

116
00:11:53.620 --> 00:12:00.080
vrykolakes, czyli krótko mówiąc grecki odpowiednik upiorów, opowiada swoje doświadczenia greckie,

117
00:12:00.240 --> 00:12:04.600
no i zaczyna układać historię na ten temat, ale jej nie kończy.

118
00:12:04.600 --> 00:12:10.520
Mary Godwin układa jedno z najważniejszych dzieł grozy, czyli Frankensteina,

119
00:12:10.700 --> 00:12:15.060
pisze Frankensteina wtedy, a Polidori zaczyna pracę nad wampirem.

120
00:12:15.280 --> 00:12:20.960
I ten wampir Polidoriego ukazuje się parę lat później przypisany Byronowi

121
00:12:20.960 --> 00:12:26.520
i robi wielką karierę. A tam główna, ta zła postać, tytułowy wampir,

122
00:12:26.780 --> 00:12:30.880
Lord Raven, jest karykaturą Lorda Byrona.

123
00:12:30.880 --> 00:12:37.180
Czyli ten wampir arystokrata, którego my znamy z popkultury, z tysięcy dzieł,

124
00:12:37.360 --> 00:12:42.360
ten właśnie w pelerynie, blady, roztaczający jakiś urok erotyczny,

125
00:12:42.740 --> 00:12:48.280
łaknący krwi młodych dziewcząt czy chłopców, uwodzący wszystkich dookoła,

126
00:12:48.520 --> 00:12:52.580
ten taki właśnie wampir z wywiadu z wampirem, sagi zmierzch,

127
00:12:52.580 --> 00:12:58.420
to jest ciągle długie trwanie tej karykatury Byrona, którą Polidori,

128
00:12:58.620 --> 00:13:03.620
rzucony przez Byrona i to w bardzo okrutny sposób, później zakończył życie

129
00:13:03.620 --> 00:13:08.960
wykończony hazardem i melancholią, Polidori po prostu swojego dawnego

130
00:13:08.960 --> 00:13:13.800
i mistrza, i chłopaka portretuje właśnie jako złego wampira,

131
00:13:13.800 --> 00:13:19.660
arystokrata, blady, chodzący w pelerynie, budzący trochę fascynację,

132
00:13:20.080 --> 00:13:24.100
trochę odrazę, trochę piękny, trochę straszny.

133
00:13:24.240 --> 00:13:29.660
To jest właśnie Byron, który trwa ciągle i który całkowicie zmienił wampiry,

134
00:13:30.040 --> 00:13:34.220
które były znane w zasadzie tylko z kilku raportów z Serbii

135
00:13:34.220 --> 00:13:40.680
i były tożsame z upiorami z Rzeczypospolitej, różniły się w paru aspektach,

136
00:13:40.840 --> 00:13:44.660
na przykład tym piciem krwi albo tym zaraźliwym wampiryzmem.

137
00:13:45.060 --> 00:13:49.080
Absolutnie nie jest tak, że w Rzeczypospolitej jak upiór kogoś zabije,

138
00:13:49.200 --> 00:13:51.880
udusi, ugryzie, to ktoś się staje upiorem.

139
00:13:51.980 --> 00:13:54.820
Nie proszę Państwa, jak upiór będzie chciał Państwu coś zrobić,

140
00:13:54.980 --> 00:13:58.980
to nie znaczy, że Państwo będą piękni, wiecznie młodzi, nieśmiertelni.

141
00:13:59.080 --> 00:14:02.160
Nie, Państwo po prostu umrą. Odradzam takie interakcje.

142
00:14:02.160 --> 00:14:08.960
Więc ta figura, figura wampira odseparowała się od tego folklorystycznego pierwowzoru.

143
00:14:09.120 --> 00:14:11.340
No i trwa do dziś w najlepsze.

144
00:14:11.640 --> 00:14:17.600
A upiór miał o tyle szczęścia, że w zasadzie pozostał nietknięty,

145
00:14:18.360 --> 00:14:21.020
ale lekko zmienił go sam Mickiewicz.

146
00:14:26.790 --> 00:14:32.590
Cieszę się, że wrócił Pan do Mickiewicza, bo w ten sposób przejdziemy do wystawy Dziady upiór.

147
00:14:32.670 --> 00:14:36.130
Ale zanim to, to chciałam tylko powiedzieć, że jestem pod wielkim wrażeniem

148
00:14:36.130 --> 00:14:38.750
nie tylko badań i wiedzy, którą Pan ma na ten temat,

149
00:14:38.850 --> 00:14:41.630
ale też tych niezwykłych związków przyczynowo-skutkowych,

150
00:14:41.890 --> 00:14:44.710
które doprowadziły do takich, a nie innych historii,

151
00:14:44.770 --> 00:14:48.730
jak chociażby ta z Byronem i stworzeniem tego pierwowzoru wampira,

152
00:14:48.910 --> 00:14:50.030
który przetrwał do dzisiaj.

153
00:14:50.230 --> 00:14:53.090
Ale tak jak mówiłam, chciałabym wrócić na wystawę

154
00:14:53.090 --> 00:14:56.070
i zacząć może trochę nietypowo, a może wręcz przeciwnie.

155
00:14:56.210 --> 00:14:57.850
W najbardziej oczywisty sposób.

156
00:14:58.050 --> 00:15:00.810
Mianowicie od plakatu, który tę wystawę reklamuje,

157
00:15:00.970 --> 00:15:02.110
który o niej opowiada.

158
00:15:02.110 --> 00:15:04.130
Widzimy rycinę, to są dwa serca.

159
00:15:04.230 --> 00:15:06.050
I chciałam zapytać o historię tego plakatu.

160
00:15:06.840 --> 00:15:11.790
To są dwa serca z rycin anatomicznych, dwa połączone serca.

161
00:15:12.070 --> 00:15:14.730
Plakat zaprojektowany przez Hannę Dudkowiak

162
00:15:14.730 --> 00:15:18.710
odnosi się do słów Adama Mickiewicza

163
00:15:18.710 --> 00:15:20.730
z czasów jego wykładów w Collège de France.

164
00:15:20.930 --> 00:15:26.390
Bo Mickiewicz nie tylko wprowadza upiory do literatury romantycznej,

165
00:15:26.390 --> 00:15:31.570
nie tylko później upiora transformuje na wzór ten bajeranowski

166
00:15:31.570 --> 00:15:34.870
w trzeciej części dziadów, ale także upiory bada.

167
00:15:35.110 --> 00:15:39.910
I on wygłasza wykład, w którym mówi słuchaczom Collège de France

168
00:15:39.910 --> 00:15:41.390
o upiorach.

169
00:15:41.750 --> 00:15:46.090
Mickiewicz jest przygotowany, bo czyta bardzo świeży artykuł

170
00:15:46.090 --> 00:15:49.490
Iwana Wachylewicza, czy też Jana Wagilewicza,

171
00:15:49.810 --> 00:15:54.930
wspaniałego ukraińskiego uczonego, jednego z twórców ukraińskiej tożsamości,

172
00:15:54.930 --> 00:15:59.130
Lwowiaka, aczkolwiek Mickiewicz nie ma pojęcia, że to jest człowiek ze Lwowa,

173
00:15:59.490 --> 00:16:03.230
ponieważ Mickiewicz myśli, że to jest Czech, ponieważ Wagilewicz

174
00:16:03.230 --> 00:16:08.850
ogłasza swój artykuł po czesku, mimo że oryginał spisał po polsku,

175
00:16:09.130 --> 00:16:13.350
ciągle nieopublikowany, miałem go wydawać, ale niestety Rosjanie

176
00:16:13.350 --> 00:16:14.930
pokrzyżowali moje plany.

177
00:16:15.130 --> 00:16:19.230
W każdym razie Mickiewicz powołując się na Wachylewicza, mówi o tym,

178
00:16:19.550 --> 00:16:24.770
że upiory według ludu są to istoty, są to ludzie, którzy mają

179
00:16:24.770 --> 00:16:29.570
dwie dusze i dwa serca. Te dwa serca są jakby somatycznym

180
00:16:30.330 --> 00:16:34.650
odzwierciedleniem tego, że człowiek ma dwie dusze, czy też jak niektórzy mówią

181
00:16:34.650 --> 00:16:39.410
ducha i dusze, bardzo manichejsko niektórzy chłopi do tego podchodzą,

182
00:16:39.510 --> 00:16:45.430
albo dwa duchy i to jest właśnie klucz do rozumienia ludowego upiorów,

183
00:16:45.590 --> 00:16:49.570
ponieważ upiory, mimo że na przykład jezuici wierzyli w upiory,

184
00:16:49.570 --> 00:16:55.690
to jezuici nie mogli podać tego wyjaśnienia, które można tak naprawdę

185
00:16:55.690 --> 00:17:00.890
eks katedra wygłosić w laickiej Francji, bo jest to czysta herezja.

186
00:17:01.130 --> 00:17:04.290
W nauczaniu Kościoła człowiek ma jedną duszę nieśmiertelną,

187
00:17:04.550 --> 00:17:08.870
ale Mickiewicz już może tam powiedzieć upiór według wierzeń ludzi,

188
00:17:09.050 --> 00:17:13.370
to jest człowiek, który ma dwie dusze, a przez to ma właśnie te dwa serca.

189
00:17:13.370 --> 00:17:20.050
Dwa serca, z których jedno jest sercem ziemskim, sercem takim powiedzmy zwykłym,

190
00:17:20.130 --> 00:17:24.370
jak mają wszyscy i ono umiera wraz z człowiekiem, przestaje bić,

191
00:17:24.490 --> 00:17:31.990
ale to drugie serce nadal bije w tym umarłym i to drugie serce również znaczy,

192
00:17:32.050 --> 00:17:38.450
że ciągle jest ta druga dusza i ta druga dusza ożywia trupa, który wychodzi z grobu

193
00:17:38.450 --> 00:17:43.990
i dokonuje, no czy to złych, czy dobrych uczynków. I to jest bardzo ciekawe,

194
00:17:44.490 --> 00:17:49.070
ponieważ to wspaniale, ja nie wiem czy Mickiewicz wiedział o tym wierzeniu w dwie dusze

195
00:17:49.070 --> 00:17:54.150
przed przeczytaniem artykułu Wachylewicza, ale jak to pięknie koresponduje

196
00:17:54.150 --> 00:18:00.230
z postacią Gustawa i jego przemianą w Konrada. Gustaw umiera, rodzi się Konrad.

197
00:18:00.410 --> 00:18:04.540
Jest to w zasadzie takie, no powiedzielibyśmy, bardzo upioryczne.

198
00:18:04.540 --> 00:18:10.280
Są po prostu dwie postacie, w jednej, w jednym ciele mamy dwóch bohaterów

199
00:18:10.280 --> 00:18:16.980
no i ta niezwykła, nie wiadomo czy wiedza, czy intuicja, czy poetycki geniusz Mickiewicza

200
00:18:16.980 --> 00:18:21.760
rzeczywiście tutaj jest niesamowicie spójny, a także nie da się ukryć,

201
00:18:21.840 --> 00:18:25.880
trwa również po śmierci Mickiewicza, bo Mickiewicz po swojej śmierci też,

202
00:18:25.940 --> 00:18:30.900
co jest bardzo ciekawe i co widzimy z materiałów zgromadzonych na wystawie,

203
00:18:31.000 --> 00:18:33.880
zostaje uznany za w zasadzie upiora.

204
00:18:33.880 --> 00:18:39.420
To jest chyba nawiązanie do tej historii z krakowskiego Wawelu,

205
00:18:39.560 --> 00:18:44.140
bo Mickiewicz w Krakowie nigdy za życia nie był i przez mieszkańców miasta

206
00:18:44.140 --> 00:18:48.800
został właśnie za upiora uznany. Co więcej, uznali, że to on sprowadza na miasto

207
00:18:48.800 --> 00:18:51.000
jakieś ulewne deszcze, kiedy swój grup opuszcza.

208
00:18:51.180 --> 00:18:58.200
To jest absolutnie fascynująca historia, ponieważ ona się pojawia już rok po pogrzebie Mickiewicza,

209
00:18:58.260 --> 00:19:00.440
jest zauważalna w krakowskiej prasie.

210
00:19:00.440 --> 00:19:05.740
Otóż miesiąc po pogrzebie Mickiewicza, rzeczywiście pogrzeb, który jest wielkim wydarzeniem,

211
00:19:05.880 --> 00:19:08.880
ale odbywa się absolutnie wbrew woli Mickiewicza.

212
00:19:09.280 --> 00:19:13.640
No Mickiewicz miał powody, żeby być złym, ponieważ on chciał leżeć u boku Celiny.

213
00:19:13.800 --> 00:19:15.820
Celina została w Montmorency.

214
00:19:16.240 --> 00:19:21.220
Mickiewicza sprowadzono do tego dziwnego miejsca, w którym nigdy za życia nie był,

215
00:19:21.220 --> 00:19:25.960
o którym w zasadzie napisał może trzy czy pięć razy w swoich dziełach,

216
00:19:25.980 --> 00:19:30.540
co do którego on w zasadzie nie miał do końca pojęcia, czym jest Kraków.

217
00:19:30.620 --> 00:19:35.620
Miesiąc po pogrzebie następuje absolutnie ogromna burza.

218
00:19:35.880 --> 00:19:38.440
Jest to sierpień, czyli czas żniw.

219
00:19:38.660 --> 00:19:43.660
Czyli zbiory są wokół Krakowa, we wsiach podkrakowskich zrujnowane.

220
00:19:43.660 --> 00:19:53.420
Na plantach wszystkie wróble zostają zabite przez grat, płoną kamienice, są podtopienia, generalnie Armageddon.

221
00:19:53.600 --> 00:19:58.800
No i ludzie, głównie jednak podkrakowscy chłopi, zaczynają kojarzyć fakty.

222
00:19:58.940 --> 00:20:05.880
Co takiego się u nas stało wielkiego, że teraz następuje no taka wręcz apokalipsa?

223
00:20:06.100 --> 00:20:10.420
No i uznali, że to jest Mickiewicz, który jest planetnikiem,

224
00:20:10.420 --> 00:20:15.220
czyli człowiekiem, który potrafi kontrolować pogodę również po śmierci

225
00:20:15.220 --> 00:20:19.960
i że Mickiewicz opuszcza swój grób i sprowadza te ulewne deszcze.

226
00:20:20.540 --> 00:20:25.160
No i ta opinia trwa przez w zasadzie dziesięć lat.

227
00:20:25.420 --> 00:20:31.020
Do początku XX wieku regularnie możemy przeczytać o tym,

228
00:20:31.140 --> 00:20:35.620
że chłopi uważają, że Mickiewicza trzeba wrzucić do Wisły,

229
00:20:35.620 --> 00:20:40.620
wyciągnąć trumnę albo wyciągnąć trumnę z Wawelu i wrzucić do Wisły,

230
00:20:40.780 --> 00:20:45.480
żeby on sobie spłynął do morza i te burze sprowadzał na morze,

231
00:20:45.540 --> 00:20:50.360
bo wtedy tam, owszem, zaszkodziłby oczywiście ludziom pływającym po morzu,

232
00:20:50.520 --> 00:20:54.400
ale cóż, dla chłopów galicyjskich jest to jednak mniejsza szkoda.

233
00:20:54.720 --> 00:20:58.580
Oni uważają, że po prostu Galicję przywiedzie do absolutnej ruiny,

234
00:20:58.780 --> 00:21:02.900
zrujnuje, sprowadzaniem tak zwanych mokrych lat zrujnuje zbiory.

235
00:21:02.900 --> 00:21:08.300
Jedna wójtowa mówi Sewerynowi Udzieli, czyli najważniejszemu

236
00:21:08.300 --> 00:21:12.220
krakowskiemu etnografowi, mówi więcej, że Mickiewicz w zasadzie

237
00:21:12.220 --> 00:21:16.000
to nie jest nawet pładetnikiem, tylko strzygoniem, czyli właśnie

238
00:21:16.000 --> 00:21:21.660
upiore małopolskim, że on w nocy wychodzi z trumny, obgryza świece,

239
00:21:22.020 --> 00:21:26.040
robi bałagan na ołtarzach, wszystko psuje i że tak naprawdę

240
00:21:26.040 --> 00:21:30.820
Mickiewicza już nie ma w grobie, ponieważ księża mieli tak go dosyć,

241
00:21:30.820 --> 00:21:34.820
że jednej nocy wyciągnęli go z trumny i puścili Wisłą.

242
00:21:34.960 --> 00:21:39.660
I to jest bardzo, absolutnie bardzo ciekawy wątek, który świetnie

243
00:21:39.660 --> 00:21:43.540
podsumowuje Mickiewicza i jego związki z upiorami.

244
00:21:44.060 --> 00:21:47.620
Taką wisienką na torcie jest to, że kiedy wychodzi ostatni tom

245
00:21:47.620 --> 00:21:52.520
słownika gwar polskich Jana Karłowicza, wychodzi ten tom w Krakowie,

246
00:21:52.700 --> 00:21:58.360
to widzimy, że definicją słowa wieszcz jest człowiek, który po śmierci

247
00:21:58.360 --> 00:22:03.020
ma zostać upiorem. Albo jest to posłużenie się kaszubskim znaczeniem,

248
00:22:03.080 --> 00:22:07.960
ponieważ Kaszubi mówią na upiory wieszczy, albo też słowo wieszcz

249
00:22:07.960 --> 00:22:13.760
wśród małopolskiego chłopstwa zyskało właśnie takie nowe znaczenie,

250
00:22:14.140 --> 00:22:20.440
nowe stare, ponieważ wiemy, że w XVI-XVII wieku słowo wieszczyca

251
00:22:20.440 --> 00:22:24.440
na pewno oznaczało czarownicę, która potrafi wychodzić z grobu.

252
00:22:24.440 --> 00:22:28.440
Więc Mickiewicz właśnie stał się czymś tego rodzaju.

253
00:22:28.660 --> 00:22:33.200
Stara Wójtowa mówiła, że on miał w sobie złego ducha, czyli miał właśnie

254
00:22:33.200 --> 00:22:38.580
w sobie dodatkową złą duszę. Dlaczego on miał tego swojego złego ducha?

255
00:22:38.760 --> 00:22:43.940
A bo on pono wierszami gadał. A czy to ja gadam wierszami, albo kto we wsi,

256
00:22:43.980 --> 00:22:47.400
to już taki zły duch musiał gadać przez niego. Tak powiedziała właśnie

257
00:22:47.400 --> 00:22:52.700
ta stara Wójtowa Sewernowi Udzieli. No i oczywiście idąc na wystawę,

258
00:22:52.700 --> 00:22:56.880
zobaczymy tę całą ciągłość i te wszystkie absolutnie przedziwne

259
00:22:56.880 --> 00:23:01.980
i zaskakujące koincydencje związane właśnie z Bajronem, Mickiewiczem

260
00:23:01.980 --> 00:23:07.100
i upiorem, który ciągle się pojawia i w zasadzie jest z nimi tożsamy

261
00:23:07.100 --> 00:23:08.500
albo nie chce ich opuścić.

262
00:23:08.680 --> 00:23:13.100
To gadanie wierszami, o którym mówiła stara Wójtowa, którą pan przywoływał,

263
00:23:13.420 --> 00:23:16.160
no w takiej namacalnej formie można zobaczyć na wystawie,

264
00:23:16.340 --> 00:23:19.540
bo znajdują się tam między innymi pierwsze wydania dziadów.

265
00:23:19.540 --> 00:23:23.620
To są takie obiekty, które właściwie wydaje mi się, że bardzo rzadko są pokazywane

266
00:23:23.620 --> 00:23:28.040
i również z tego powodu wystawę Dziady Upiór w Bibliotece Narodowej

267
00:23:28.040 --> 00:23:30.380
warto odwiedzić. Co jeszcze na niej możemy zobaczyć?

268
00:23:30.640 --> 00:23:33.420
Tu ważna informacja, to jest świeża informacja.

269
00:23:33.520 --> 00:23:38.800
Wystawa będzie trwała przynajmniej do końca stycznia ze względu na duże zainteresowanie,

270
00:23:38.920 --> 00:23:43.340
więc jeśli ktoś z Państwa widział informację, że wystawa będzie się zamykać

271
00:23:43.340 --> 00:23:48.960
6 stycznia spokojnie, jeszcze będzie dużo czasu i będą wydarzenia towarzyszące.

272
00:23:49.140 --> 00:23:52.500
Co jeszcze poza wydaniami poezji Mickiewicza?

273
00:23:52.620 --> 00:23:56.720
I tu już mówię, pierwszy tom poezji, czyli właśnie Ballady i Romanse,

274
00:23:56.840 --> 00:24:01.220
zamyka naszą wystawę. Otwierają dwa egzemplarze drugiego tomu.

275
00:24:01.420 --> 00:24:07.040
Mamy również tom czwarty, czyli Dziady część trzecią, która jest niezwykle ważna

276
00:24:07.040 --> 00:24:12.380
dla metamorfozy Upiora. Oprócz tego mamy tłumaczenia Bayrona,

277
00:24:12.620 --> 00:24:16.180
mamy tłumaczenia Polidoriego, pierwsze polskie wydania.

278
00:24:16.340 --> 00:24:22.320
Mamy absolutny unikat, czyli rękopiśmienny protokół otwarcia trumny Mickiewicza

279
00:24:22.320 --> 00:24:29.640
na cmentarzu w Montmorency po ekshumacji i przed przewiezieniem jego zwłok do Krakowa.

280
00:24:29.860 --> 00:24:34.160
Mamy oczywiście te pisma etnograficzne, które mówią, czy doniesienia z prasy,

281
00:24:34.160 --> 00:24:38.680
które mówią o tym, co Mickiewicz po śmierci w Krakowie wyprawia.

282
00:24:38.860 --> 00:24:43.920
Mamy luksusowe wydania dziadów z ilustracjami Czesława Jankowskiego,

283
00:24:44.160 --> 00:24:50.400
a następnie przechodzimy do całego ciągu staropolskiego, to znaczy jak upiory

284
00:24:50.400 --> 00:24:55.400
były postrzegane przed Mickiewiczem. Czyli mamy wspaniałe, nowe Ateny

285
00:24:55.400 --> 00:25:00.920
Benedykta Chmielowskiego oraz wiersze Elżbiety Drużbackiej, dwójka bohaterów

286
00:25:00.920 --> 00:25:06.620
ksiąg jakubowych Olgi Tokarczuk. Jeśli ktoś czytał i pamięta, to są drugoplanowe,

287
00:25:06.700 --> 00:25:13.100
ale bardzo ładnie nakreślone tam postacie, które spierają się o istnienie upiorów.

288
00:25:13.200 --> 00:25:20.100
Mamy pisma kościelnych autorytetów na temat upiorów, czyli jak z kolei ludzie kościoła,

289
00:25:20.260 --> 00:25:25.040
którzy nie mogli przyjąć tego wyjaśnienia o dwóch duszach, próbowali sobie poradzić

290
00:25:25.040 --> 00:25:29.380
z zdefiniowaniem upiora, a wierzyli oczywiście w istnienie upiorów.

291
00:25:29.600 --> 00:25:35.180
Niektórzy mówili, że sami je widzą. Później przechodzimy do innych świadectw

292
00:25:35.180 --> 00:25:39.480
historycznych, na przykład korespondencji sekretarza polskich królowych

293
00:25:39.480 --> 00:25:45.380
Pierre de Noaillet. Bardzo ciekawe źródło, które jako pierwsze wprowadza do obiegu

294
00:25:45.380 --> 00:25:50.880
słowo upiór i to jest kilkadziesiąt lat przed tym, jak kiedykolwiek zapisano

295
00:25:50.880 --> 00:25:55.520
po raz pierwszy słowo wampir. Wreszcie przechodzimy znów do profesury

296
00:25:55.520 --> 00:26:00.280
wileńskiej, czyli do Jundziła i tutaj tych dziwnych związków pomiędzy upiorami

297
00:26:00.280 --> 00:26:06.020
i nietoperzami, które są tam wyjaśnione. W każdym razie mogę już zaspoilować

298
00:26:06.020 --> 00:26:10.880
upiory i nietoperze, czy wampiry i nietoperze. Nic ich nie łączy, to jest wina

299
00:26:10.880 --> 00:26:17.040
wielkiego Karona Lineusza. Ale oprócz tego na marginesie tej ekspozycji

300
00:26:17.040 --> 00:26:22.680
możemy zajrzeć do pierwszego wydania Wiedźmina Andrzeja Sapkowskiego,

301
00:26:23.140 --> 00:26:28.140
co jest wyjątkową gratką, ponieważ powiedzmy sobie szczerze, pierwsze wydania

302
00:26:28.140 --> 00:26:32.460
Mickiewicza, one się bardzo rzadko pokazują i to w takim nagromadzeniu,

303
00:26:32.740 --> 00:26:38.300
ale czasami są pokazywane. Ale wydaje mi się, że wystawy, na której byłoby pierwsze

304
00:26:38.300 --> 00:26:43.420
wydanie Wiedźmina Sapkowskiego, to jeszcze nie było, zwłaszcza w tak czcigodnym

305
00:26:43.420 --> 00:26:46.940
otoczeniu. Więc mamy pierwsze wydania Mickiewicza, pierwsze wydania

306
00:26:46.940 --> 00:26:50.920
Sapkowskiego. Dlaczego Wiedźmin Sapkowskiego tutaj jest ważny?

307
00:26:51.060 --> 00:26:56.560
Ponieważ Sapkowski tworząc swoją historię o Wiedźminie i Królewnie Strzydze

308
00:26:56.560 --> 00:27:04.100
oparł się o folklorystyczny wątek związany z upiorami. I on przetwarza w sposób

309
00:27:04.100 --> 00:27:09.220
mistrzowski oczywiście, wprowadzając do literatury i do popkultury Wiedźmina,

310
00:27:09.220 --> 00:27:14.760
on przetwarza bardzo istotny wątek upioryczny, jeden z nielicznych wątków

311
00:27:14.760 --> 00:27:19.620
bajkowych związanych z upiorami, czy podaniowych, ponieważ ludzie zasadniczo nie

312
00:27:19.620 --> 00:27:23.980
tworzyli bajek, czy podań o upiorach, bo się ich za bardzo bali.

313
00:27:24.100 --> 00:27:29.180
Jak wynika z tej rozmowy, ten motyw upiora pojawia się na przestrzeni lat,

314
00:27:29.280 --> 00:27:33.220
a właściwie już wieków. Nie tylko w polskiej literaturze, ale właśnie o polskiej

315
00:27:33.220 --> 00:27:36.680
literaturze, zwłaszcza o twórczości Adama Mickiewicza, mówi wystawa

316
00:27:36.680 --> 00:27:40.900
Dziady upiór, którą można oglądać w Bibliotece Narodowej, wcale nie do

317
00:27:40.900 --> 00:27:44.700
6 stycznia, a trochę dłużej. U nas w audycjach kulturalnych zgodził się

318
00:27:44.700 --> 00:27:48.340
opowiedzieć dr Łukasz Kozak, który jest kuratorem tejże wystawy.

319
00:27:48.460 --> 00:27:51.400
Bardzo panu dziękuję za to spotkanie i za tę rozmowę.

320
00:27:51.640 --> 00:27:53.000
Bardzo dziękuję i zapraszam.

321
00:27:55.420 --> 00:27:58.660
Audycje kulturalne w dobrym tonie.