WEBVTT

1
00:00:01.170 --> 00:00:05.110
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.490 --> 00:00:10.110
Dzień dobry Państwu, Anna Karna. Kłaniam się w audycjach kulturalnych.

3
00:00:10.550 --> 00:00:16.210
Wojowniczki Kobiety Powstania Styczniowego to najnowsza wystawa Muzeum Literatury w Warszawie.

4
00:00:16.390 --> 00:00:27.630
O bohaterkach tego zrywu narodowościowego rozmawiać będę z Panią Katarzyną Jakimiak, kuratorką ekspozycji, którą już witam w Studiu Narodowego Centrum Kultury. Dzień dobry.

5
00:00:27.930 --> 00:00:30.130
Dzień dobry, witam Panią, witam Państwa.

6
00:00:30.130 --> 00:00:38.470
Choć zwykle o mężczyznach mówimy, opowiadając o powstaniu styczniowym, to jednak ten zryw narodowy nazywany był także wojną kobiecą.

7
00:00:38.710 --> 00:00:42.270
O kobietach jednak w tej walce myślimy dość stereotypowo.

8
00:00:42.410 --> 00:00:51.870
Myślimy o nich w ten sposób, że po prostu były, bo były członkiniami społeczeństwa, były czyimiś matkami, córkami, siostrami.

9
00:00:51.870 --> 00:01:03.830
Natomiast raczej nie myślimy tak, że miał jakiekolwiek znaczenie, czy jakikolwiek wpływ na to, co się działo w 1963, 2004 czy nawet jeszcze 2005 roku.

10
00:01:03.830 --> 00:01:11.330
Wojna kobieca między innymi dlatego, że do pewnego stopnia to właśnie kobiety były sprawczyniami wybuchu.

11
00:01:11.330 --> 00:01:25.810
Stworzyły taką sprzyjającą atmosferę do narodowego zrywu, do tego, żeby pomimo początkowych prób łagodnej zmiany polityki zaborcy w stosunku do narodu polskiego, to się oczywiście nie udało.

12
00:01:25.810 --> 00:01:33.430
Więc wpłynęły na to, że doszły jednak do walk. Po prostu wybuchł narodowy zryw taki z bronią w ręku.

13
00:01:33.710 --> 00:01:39.390
Taka prawdziwa wojna, tyle tylko, że w przypadku zaboru rosyjskiego partyzancka.

14
00:01:39.590 --> 00:01:46.030
Wróćmy do tego momentu. Tą wystawą przywołują państwo naszej pamięci wiele kobiet tamtego czasu.

15
00:01:46.370 --> 00:01:54.690
I jedną z nich jest generałowa Katarzyna Sowińska. Kim była? Dlaczego jej pogrzeb stał się patriotyczno-religijną manifestacją?

16
00:01:54.690 --> 00:02:06.490
Właściwie można by pokusić się o takie stwierdzenie, że od pogrzebu Katarzyny Sowińskiej w czerwcu 60. roku zaczęły się nasilać patriotyczne demonstracje.

17
00:02:06.610 --> 00:02:16.170
Ona była żoną generała Sowińskiego, obrońcy okopów na Woli, osobą związaną z Towarzystwem Dobroczynności Warszawianek, właściwie jego twórczynią,

18
00:02:16.430 --> 00:02:23.750
otoczoną powszechnym szacunkiem m.in. za swoją działalność społeczną i dobroczynną właśnie.

19
00:02:23.750 --> 00:02:29.950
No i jej pogrzeb zgromadził tłumy warszawianek przede wszystkim, ale też warszawiaków.

20
00:02:30.110 --> 00:02:37.970
Jeżeli weźmiemy pod uwagę to, że żona tego dowódcy z czasów powstania listopadowego, czyli powstania wcześniej,

21
00:02:38.310 --> 00:02:47.090
no to możemy sobie wyobrazić, że to jednak była postać naprawdę bardzo, bardzo symboliczna dla polskiego społeczeństwa w roku 60.

22
00:02:47.090 --> 00:02:55.190
I stąd ta wielka manifestacja, duża liczba uczestników pogrzebu, no i taka niezwykle podniosła atmosferę.

23
00:02:55.330 --> 00:02:59.390
Rozpoczęcie działań zbrojnych postawiło przed kobietami nowe zadania.

24
00:02:59.490 --> 00:03:03.770
W jaki sposób wojowniczki się organizowały i jakie wyznaczały sobie role?

25
00:03:04.010 --> 00:03:09.990
Przede wszystkim dosyć szybko zaczęły się organizować mniej czy bardziej formalne organizacje.

26
00:03:09.990 --> 00:03:18.730
Najbardziej znane były tak zwane piątki, to inicjatywa Seweryny Pruszakowej, której zdjęcie można zobaczyć na naszej wystawie.

27
00:03:18.950 --> 00:03:29.790
W roku 1963 rząd narodowy włączył je w strukturę organizacji państwowych, przemianowując te piątki na tak zwane komitety niewiast polskich.

28
00:03:29.790 --> 00:03:42.010
I one rzeczywiście miały wyznaczone dosyć konkretne funkcje, te piątki, stąd, że oczywiście mamy powstanie, toczą się działania zbrojne.

29
00:03:42.330 --> 00:03:46.010
Działają wszystkie struktury państwa, ale podziemnego jednak.

30
00:03:46.230 --> 00:03:55.390
W związku z czym ze względów konspiracyjnych one właśnie tworzyły się w takie grupy pięć pań, z których każda znała kolejnych pięć.

31
00:03:55.390 --> 00:03:59.150
I oczywiście była jedna, która jakby tym wszystkim zarządzała.

32
00:03:59.310 --> 00:04:05.830
Później to się naprawdę bardzo świetnie sprawdziło w konspiracji w okresie II wojny światowej, w okresie okupacji niemieckiej.

33
00:04:05.930 --> 00:04:13.350
Nieźle działający system pozwalający panią na zbieranie datków pieniężnych, organizowanie kwest, zbieranie bielizny,

34
00:04:13.550 --> 00:04:22.730
pomoc uwięzionym, pomoc tym, którzy zostali zesłani, pomoc wdowom i sierotom, dostarczanie broni na przykład, zakupy broni za granicą.

35
00:04:22.730 --> 00:04:25.610
To wszystko to właśnie działanie kobiet.

36
00:04:25.750 --> 00:04:33.170
Na wystawie też pokazujemy zdjęcie najbardziej chyba znanych, czyli pani i panien Chojrich,

37
00:04:33.410 --> 00:04:43.110
Emilii Chojrich, wdowy po mistrzu stolarskim i jej czterech córek, które właśnie prowadziły taką działalność konspiracyjną.

38
00:04:43.230 --> 00:04:47.230
W ich mieszkaniu była i tajna drukarnia i przechowywano nielegalne druki.

39
00:04:47.230 --> 00:04:56.590
Odbywały się zebrania członków rządu narodowego, różnego rodzaju emisariuszy, a te młode dziewczyny, najmłodsza z nich miała około 9 lat.

40
00:04:56.770 --> 00:05:01.530
One zajmowały się także odwiedzinami u więźniów osadzonych w Cytadeli Warszawskiej.

41
00:05:01.750 --> 00:05:09.690
To, co naprawdę wydaje mi się rzeczą jednak niezwykłą, wymagającą wielkiej odwagi, poświęcenia też, wielkiej empatii.

42
00:05:09.690 --> 00:05:19.530
To było towarzyszenie tym skazanym na śmierć w tej ostatniej drodze, ale też przekazywaniem ostatnich wiadomości pomiędzy skazanymi, a ich rodzinami.

43
00:05:19.670 --> 00:05:22.310
Były też takie, które walczyły z bronią w ręku.

44
00:05:22.470 --> 00:05:29.450
Tak, to prawda. Mamy najbardziej sztandarowe przykłady, to Henryka Pustowójtówna i Maria Pietrowiczowa.

45
00:05:29.670 --> 00:05:34.190
Henryka Pustowójtówna pochodziła z mieszanej rodziny, polsko-rosyjskiej.

46
00:05:34.190 --> 00:05:42.850
Za udział w manifestacjach patriotycznych została skazana na zesłanie do Monasteru Prawosławnego w głębi Rosji.

47
00:05:43.070 --> 00:05:46.110
I muszę powiedzieć, że zaimponowało mi to, że ona uciekła.

48
00:05:46.230 --> 00:05:48.130
Nie poddała się temu wyrokowi, uciekła.

49
00:05:48.290 --> 00:05:54.070
Wylądowała w Mołdawii i z tej Mołdawii w momencie, kiedy wybuchło powstanie, przedostała się do Polski.

50
00:05:54.430 --> 00:05:59.830
Znalazła się w oddziale generała Langiewicza, którego później została adiutantką.

51
00:05:59.830 --> 00:06:11.050
No i razem z nim w drugiej połowie 1963 roku przekroczyła granicę austriacką i później znalazła się we Francji, gdzie pozostała do końca życia.

52
00:06:11.230 --> 00:06:20.930
A Maria Pietrowiczowa to z kolei osoba, która zginęła w bitwie w kwietniu 1963 roku, w bitwie pod Dobrem niedaleko Łodzi.

53
00:06:20.930 --> 00:06:31.610
W tej bitwie jej mąż został ranny, natomiast ona broniąca się wraz ze swoją służącą i dwiema jeszcze innymi paniami, broniąca się kosą, żeby nie było.

54
00:06:31.810 --> 00:06:35.070
Ponieważ nie chciały się poddać, to zostały zastrzelone.

55
00:06:35.230 --> 00:06:43.950
A później ciało Marii zostało pokłute bagnetami i za wydanie tego ciała kozacy zażądali okupu.

56
00:06:43.950 --> 00:06:51.810
Wydarzenie było na tyle tragiczne, że rząd narodowy zdecydował się na wydanie dekretu zakazującego panią walki zbrojnej.

57
00:06:51.950 --> 00:06:53.370
Udział bezpośrednio w bitwach.

58
00:06:53.450 --> 00:06:59.370
Nie wiemy ile kobiet walczyło, ale wiemy ile zostało skazanych za swoje zaangażowanie.

59
00:06:59.650 --> 00:07:08.530
Tak, przy czym od razu muszę powiedzieć, że to są dane szacunkowe, bo nie mamy w tej chwili dostępu do pełnych źródeł archiwalnych.

60
00:07:08.530 --> 00:07:14.450
Chociażby do tego, co znajdowało się w bibliotece w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu.

61
00:07:14.650 --> 00:07:26.770
Wiemy, że tak, II wojna światowa i okulnik i spalone zbiory, więc no właśnie część Rapperswilu wraz z dokumentami przekazywanymi tam przez emigrantów, uczestników powstania, spłonęła.

62
00:07:26.970 --> 00:07:31.470
Wedle tych szacunkowych danych 95 pań zostało skazanych.

63
00:07:31.470 --> 00:07:40.450
Wylądowało gdzieś w więzieniach, zostało skazanych też na zesłanie, przy czym dwie otrzymały karę śmierci, zamienioną na katorgę.

64
00:07:40.570 --> 00:07:49.670
Bardzo ważną manifestacją była żałoba narodowa, ale za tę żałobę także przyszło kobietom zapłacić.

65
00:07:49.930 --> 00:07:58.970
Jesteśmy w okresie przed wybuchem powstania, kiedy nasilają się krwawe, bardzo rygorystyczne tłumienie wszelkiego rodzaju manifestacji.

66
00:07:58.970 --> 00:08:11.670
To są oczywiście kozacy, którzy napadają na idące tłumy, ale to są też kary grzywien dla pań biorących udział w manifestacjach, śpiewających pieśni religijne czy patriotyczne w kościołach.

67
00:08:11.870 --> 00:08:21.190
I na znak żałoby po zabitych w trakcie manifestacji kobiety przywdziewają rzeczywiście czarny strój na znak żałoby narodowej.

68
00:08:21.190 --> 00:08:28.470
Piękne, bogate stroje zamieniają na ten jeden kolor przyjęty w naszej kulturze jako oznaka żałoby.

69
00:08:28.930 --> 00:08:35.550
Zamieniają też biżuterię na biżuterię czarną, też nazywaną biżuterią patriotyczną.

70
00:08:35.550 --> 00:08:47.690
To jest właśnie taka wielka zbiorowa manifestacja siły, jedności, myślę, że takiego wspólnego też postrzegania własnego kraju, państwa, roli, społeczeństwa.

71
00:08:48.330 --> 00:08:54.730
No wszystkiego tego, co powoduje, że jesteśmy odrębnością kulturową, ale jednocześnie zjednoczeni.

72
00:08:54.730 --> 00:09:00.630
Oczywiście za to panie też były karane. Za noszenie żałoby otrzymywały kary grzywien.

73
00:09:00.790 --> 00:09:08.210
Czasami zdarzało się, że były na ulicy szarpane, czy też próbowano części garderobu z nich ściągać.

74
00:09:08.410 --> 00:09:11.430
No ale dosyć często zdarzało się również, że one po prostu były bite.

75
00:09:11.730 --> 00:09:17.970
Dlatego w końcu rząd narodowy zdecydował się zakończyć żałobę narodową, żeby chronić kobiety właśnie.

76
00:09:17.970 --> 00:09:25.370
Tak, ten dekret rządu narodowego zakazujący noszenia żałoby miał służyć ochronie kobiet.

77
00:09:25.470 --> 00:09:30.350
Autorem manifestu ogłaszającego wybuch powstania także była kobieta.

78
00:09:30.470 --> 00:09:40.210
No właśnie, Maria Ilnicka. Piękna postać. Nie tylko z powodu swojej fizycznej urody, ale też z powodu tego, co robiła, czym się zajmowała.

79
00:09:40.210 --> 00:09:54.010
Jedna z takich bardziej postępowych niewiast tego czasu. I ona rzeczywiście napisała manifest 22 stycznia 1863 roku, który po prostu ogłaszał wybuch powstania.

80
00:09:54.170 --> 00:10:00.810
Napisała też wiersz, który na wystawie przytaczamy, apelujący do Polek o noszenie żałoby narodowej.

81
00:10:00.910 --> 00:10:07.430
Z jakich dokumentów, z jakich archiwaliów korzystała pani, budując tę opowieść o wojowniczkach?

82
00:10:07.430 --> 00:10:12.970
Korzystałam w dużej mierze z przedwojennego opracowania Marii Bruchnarskiej.

83
00:10:13.130 --> 00:10:21.650
To jest takie pierwsze, całościowe opracowanie poświęcone kobietom, wydane w 1933 roku, zatytułowane Cicho Bohaterki.

84
00:10:21.830 --> 00:10:27.230
Oprócz tego przyjrzałam sporo dostępnych pamiętników z tego czasu.

85
00:10:27.630 --> 00:10:33.270
Na wystawie pokazuję pamiętnik Apolonii Dalewskiej, żony generała Zygmunta Sierakowskiego.

86
00:10:33.270 --> 00:10:39.830
Lektura naprawdę jest bardzo ciekawa, bo Dalewska opisuje historię swojej rodziny.

87
00:10:39.930 --> 00:10:52.490
A cała rodzina, czyli matka i dzieci, trzy córki, trzech synów, oni wszyscy byli zaangażowani w sprawy związane z odzyskaniem niepodległości, z walką z zaborcą, z powstaniem styczniowym.

88
00:10:52.670 --> 00:10:56.830
No i oczywiście wszyscy skazani na zesłanie.

89
00:10:56.830 --> 00:11:04.130
Wśród takich ciekawostek mamy też oryginalne upoważnienie dla Marii z Ginterów Buczyńskiej.

90
00:11:04.330 --> 00:11:09.590
To jest upoważnienie Komitetu Niewiast Polskich, zbiórkę datków, bielizny.

91
00:11:10.090 --> 00:11:18.330
Jedna z pań naprawdę bardzo tak prężnie działających, przemieszczających się pomiędzy zaborem rosyjskim a zaborem austriackim.

92
00:11:18.330 --> 00:11:23.110
Organizująca wsparcie m.in. dla uwięzionych.

93
00:11:23.410 --> 00:11:33.110
Jak się patrzy na jej fotografię, bo tę na wystawie pokazujemy, ona nie sprawia wrażenia osoby tak dynamicznej i tak zdeterminowanej.

94
00:11:33.450 --> 00:11:37.430
Mamy na wystawie też, no właśnie, kilkanaście takich fotografii.

95
00:11:37.630 --> 00:11:44.390
Pań, które chcieliśmy pokazać, ponieważ one były bezpośrednio związane z tym, co się działo na zapleczu powstania.

96
00:11:44.390 --> 00:11:51.710
Ale także zdjęcia pań w charakterystycznych dla tego okresu ubiorach wraz z biżuterią.

97
00:11:51.850 --> 00:11:57.630
No jako takie przykłady właśnie tego, jak wyglądała żałoba narodowa, jak do tego podchodzona, jak to się zmieniało.

98
00:11:57.810 --> 00:12:08.030
Ponieważ na fotografiach mamy panie w biżuterii, to w gablotach z kolei też pokazujemy przykłady takiej właśnie biżuterii zachowanej w zbiorach Muzeum Literatury.

99
00:12:08.030 --> 00:12:27.790
Wśród pań, których portret na wystawie można zobaczyć, jest także Maria Antoinette Lix, francuska, guwernantka, służąca u hrabiostwa łubieńskich, która też walczyła, przewoziła meldunki, wyćwiczoną całkiem nieźle w strzelaniu, szermierce, jeździe konnej.

100
00:12:27.790 --> 00:12:42.690
I to właśnie ona, ponieważ hrabiolubieński zaangażowany w powstaniowe sprawy, uprzedzony przed aresztowaniem musiał uciekać, więc panna Lix zajęła się przemyceniem małżonki z dziećmi do granicy.

101
00:12:42.870 --> 00:12:43.630
To jej się udało.

102
00:12:43.770 --> 00:12:53.690
Ona sama napisała wspomnienia z czasu powstania styczniowego, które zostały opublikowane w 1903 roku w Rewide de Mont.

103
00:12:53.690 --> 00:12:59.950
Kolejną bohaterką jest Ewelina Korzeniowska. Jaki był udział tej rodziny w powstaniu?

104
00:13:00.150 --> 00:13:05.850
I to jest przykład polskich losów. Ewelina Korzeniowska, żona Apollo Korzeniowskiego.

105
00:13:06.330 --> 00:13:10.590
Apollo oczywiście zaangażowany w sprawy konspiracyjne.

106
00:13:10.950 --> 00:13:15.510
Twórca struktury tej podziemnej zarządu miasta, czyli Warszawy.

107
00:13:15.730 --> 00:13:17.690
Ewelina pochodziła z zamożnej rodziny.

108
00:13:17.690 --> 00:13:22.110
Apollo Korzeniowski natomiast był literatem, tłumaczem.

109
00:13:22.190 --> 00:13:26.510
Niezłym, ale jego dochody nie były stałe i nie były zbyt wysokie.

110
00:13:26.670 --> 00:13:32.390
Dosyć długo czekali na zgodę rodziny, na zawarcie związku małżeńskiego.

111
00:13:32.490 --> 00:13:33.470
Co się w końcu udało?

112
00:13:33.610 --> 00:13:36.750
Apollo został aresztowany w 1962 roku.

113
00:13:36.910 --> 00:13:44.770
Tyle tylko, że być może na szczęście nie dopatrzono się jego udziału w tych tajnych takich bardzo ruchach czy związkach,

114
00:13:44.770 --> 00:13:48.330
czy też nie dopatrzono się roli, jaką de facto odgrywał.

115
00:13:48.530 --> 00:13:55.670
Został oczywiście skazany na zesłanie razem z Eweliną, no i z małym, trzyletnim wtedy Konradem.

116
00:13:55.810 --> 00:13:57.470
Późniejszym Józefem Konradem.

117
00:13:57.530 --> 00:13:58.470
Koniec końców.

118
00:13:58.690 --> 00:14:04.270
Konrad być może dlatego został świetnym angielskim pisarzem, tak bardzo dobrze znanym,

119
00:14:04.350 --> 00:14:09.110
ponieważ jemu jako synowi zesłańców groziło wcielenie do armii rosyjskiej.

120
00:14:09.110 --> 00:14:14.150
Miał marzenie, żeby zostać żeglarzem, pływać po świecie, więc żeglarstwo.

121
00:14:14.810 --> 00:14:20.630
Zawodu, czy tego fachu żeglarskiego uczy się w Marsylii, głównie we Francji.

122
00:14:20.790 --> 00:14:29.070
No ale przychodzi ten moment, kiedy on osiąga wiek pełnoletności i jego sytuacja, czy jego pobyt we Francji staje pod dużym znakiem zapytania,

123
00:14:29.190 --> 00:14:32.610
ponieważ Francja ma podpisane z Rosją umowy ekstradycyjne.

124
00:14:32.610 --> 00:14:37.730
No i taki decydujący właśnie krok Konrada to jest przejście do marynarki brytyjskiej.

125
00:14:38.350 --> 00:14:40.610
Języka uczy się mając 21 lat.

126
00:14:40.710 --> 00:14:48.590
Zresztą sam kiedyś napisał o tym, że niezwykle wielką była różnica jakości życia na statkach francuskich i brytyjskich.

127
00:14:48.670 --> 00:14:50.650
Na tych drugich było zdecydowanie gorzej.

128
00:14:50.970 --> 00:14:54.810
Jako tło do tej opowieści wybrała pani dzieła Grotgera.

129
00:14:55.070 --> 00:14:59.910
Grotger zaangażowany w powstanie biorący udział w walkach, jak młody człowiek.

130
00:14:59.910 --> 00:15:05.290
Myślę, że to wielkie przeżycie, zwłaszcza dla kogoś tak wrażliwego jak artysta.

131
00:15:05.470 --> 00:15:14.970
Trzy cykle litografii, które pokazuję na wystawie, czyli wojna, Polonia, Litwania, to jest takie artystyczne odreagowanie traumy.

132
00:15:15.090 --> 00:15:27.310
A jednocześnie chyba najbardziej dla nas czytelna opowieść o powstaniu, o tym czasie, o tym co się działo, jak do tego doszło, o nastrojach, o oczekiwaniu, ale też o rozpaczy.

133
00:15:27.310 --> 00:15:34.690
A zatem na wystawie zobaczymy zdjęcia, biżuterię, pamiętniki, ale także artykuły.

134
00:15:34.870 --> 00:15:39.170
W jaki sposób świat zachodni postrzegał kobiety w czasie tych wydarzeń?

135
00:15:39.270 --> 00:15:45.850
Prasa Zachodnia na bieżąco praktycznie komentowała wypadki wojenne dziejące się w Polsce.

136
00:15:45.850 --> 00:15:51.690
I praktycznie w wielu gazetach nie ma takiego numeru, gdzie nie byłoby chociażby wzmianki.

137
00:15:52.010 --> 00:16:02.030
Oczywiście ja postanowiłam wykorzystać na wystawie naprawdę piękne drzeworyty prasowe z tego czasu, mówiące o tym, czym zajmują się kobiety.

138
00:16:02.030 --> 00:16:11.910
I w związku z tym mamy ilustracje przedstawiające na przykład szpital w salonie hrabiny N, nazwisko niepodane ze względów bezpieczeństwa.

139
00:16:11.990 --> 00:16:16.350
Mamy taką przestrzeń, gdzie widzimy jakieś łóżka, jakieś panie w sukniach.

140
00:16:16.550 --> 00:16:20.270
Na tych łóżkach leżą ranni, obandażowani mężczyźni.

141
00:16:20.470 --> 00:16:25.490
No i widać, że to jest właśnie takie miejsce, w którym dominują kobiety.

142
00:16:25.850 --> 00:16:30.330
Podpis pod drzeworytem też nie pozostawia żadnych wątpliwości.

143
00:16:30.330 --> 00:16:36.950
Mamy też sceny na przykład przygotowywania szarpi, czyli bandaży robionych z płótna.

144
00:16:37.130 --> 00:16:39.650
I to też odbywa się w jakimś kobiecym salonie.

145
00:16:39.770 --> 00:16:44.470
Rzeczywiście w prasie zachodniej znajdziemy artykuły o polskich kobietach.

146
00:16:44.630 --> 00:16:51.310
Między innymi o Henryce Pustowój-Tównie i Walentynie Niemojowskiej, paniach walczących z bronią właśnie.

147
00:16:51.610 --> 00:16:56.490
Ale też o roli, jaką te kobiety pełniły i o takim podziwie.

148
00:16:56.490 --> 00:17:04.070
Dlatego, co polskie kobiety robiły w swoim kraju w czasie działań zbrojnych, działań wojennych.

149
00:17:04.310 --> 00:17:13.790
Szwajcarski artylerzysta Franciszek Erlach napisał, że kobiety odgrywały tak wielką rolę, że trudno to zrozumieć z zagranicy.

150
00:17:14.270 --> 00:17:17.890
Nazwał je wręcz prawdziwą duszą powstania.

151
00:17:17.890 --> 00:17:28.650
Wydaje mi się, że to jest cytat, który w pełni oddaje rolę kobiet, ale jednocześnie podkreśla, jak bardzo właśnie na zachodzie to było zadziwiające.

152
00:17:28.750 --> 00:17:30.990
Że kobiety są w stanie coś takiego zrobić.

153
00:17:31.190 --> 00:17:35.470
Że są w stanie tak się zaangażować i że są w stanie tak się poświęcić.

154
00:17:35.650 --> 00:17:47.150
Zresztą na wystawie jest jeszcze jeden cytat z Mikołaja Berga, namiestnika, który mówi o tym, że kobieta polska jest takim nieustającym, po prostu chorobliwym wręcz buntownikiem.

155
00:17:47.150 --> 00:17:54.850
Pamiątki po wojowniczkach powstania styczniowego mogą Państwo zobaczyć w Muzeum Literatury w Warszawie.

156
00:17:54.930 --> 00:17:56.950
Zapraszamy Państwa bardzo serdecznie.

157
00:17:57.250 --> 00:18:04.630
Bohaterką audycji kulturalnych była kuratorka ekspozycji, pani Katarzyna Jakimiak. Bardzo dziękuję za to spotkanie.

158
00:18:04.770 --> 00:18:06.090
Ja również bardzo dziękuję.