WEBVTT

1
00:00:01.460 --> 00:00:05.160
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:07.670 --> 00:00:12.430
Piąty Międzynarodowy Festiwal Muzyki Europy Środkowo-Wschodniej Eufonie.

3
00:00:12.630 --> 00:00:15.870
Od 17 do 25 listopada w Warszawie.

4
00:00:20.300 --> 00:00:25.880
To jest taka jedna z najpiękniejszych, ale też chyba najlepszych definicji muzyki filmowej,

5
00:00:26.020 --> 00:00:31.180
a zarazem najkrótsza odpowiedź na pytanie o jej bardzo burzliwą historię.

6
00:00:31.760 --> 00:00:35.080
Brzmi, kino nigdy nie było nieme.

7
00:00:35.080 --> 00:00:43.000
No, dodałabym tutaj jeszcze kilka słów, bo kino, choć narodziło się w wyniku wielkiego wyścigu technologicznego,

8
00:00:43.520 --> 00:00:54.560
jaki pod koniec XIX wieku ogarnął świat, to jednak ma gdzieś u źródła taką czystą potrzebę zebrania ludzi wokół jakiegoś tematu,

9
00:00:54.720 --> 00:01:00.080
który jest nowy, który jest ważny, albo który po prostu budzi emocje.

10
00:01:00.080 --> 00:01:10.380
I ma też u swojego źródła potrzebę opowiadania historii, dzielenia się historiami, przekazywania tych historii dalej, drugiej osobie.

11
00:01:10.860 --> 00:01:20.200
I to jest potrzeba stara jak świat, choć w tym wypadku to opowiadanie dzieje się za pomocą ruchomych obrazów, no i muzyki właśnie.

12
00:01:20.200 --> 00:01:26.820
I tu wracamy do tego, że kino nigdy nie było nieme. Nie, nie było, bo choć nie potrafimy tego udowodnić,

13
00:01:26.980 --> 00:01:31.900
to wiemy na pewno, że kinu od początku towarzyszyła muzyka.

14
00:01:31.900 --> 00:01:41.300
Z kilku powodów. Te banalne to takie, że potrzebowano muzyki, aby ten pokaz filmowy pierwszy, bardzo primitywny,

15
00:01:41.540 --> 00:01:49.180
był trochę bardziej odświętny i uroczysty i nie był tylko ciekawostką techniczną, ale pewnego rodzaju spektaklem.

16
00:01:49.690 --> 00:01:56.220
A wśród tych mniej banalnych jest rola muzyki właśnie w procesie opowiadania historii.

17
00:01:56.220 --> 00:02:02.000
i jej funkcja w przekazywaniu emocji.

18
00:02:02.360 --> 00:02:07.340
Drodzy Państwo, witam w specjalnym odcinku podcastu Narodowego Centrum Kultury,

19
00:02:07.460 --> 00:02:14.480
który poświęcony jest filmowym koncertom V Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Europy Środkowo-Wschodniej,

20
00:02:14.600 --> 00:02:22.480
a eufonie w Warszawie w 2023 roku między 17 a 25 listopada.

21
00:02:22.680 --> 00:02:25.540
Magda Miśka-Jackowska, zapraszam na tę opowieść.

22
00:02:26.220 --> 00:02:36.000
Koncerty, o których mówię, przypominają i kierują naszą uwagę w stronę dwóch legendarnych dla całej europejskiej kultury tytułów.

23
00:02:36.000 --> 00:02:38.720
Te tytuły to Janosik i Chłopi.

24
00:02:39.230 --> 00:02:47.020
I od razu proszę zwrócić uwagę, że ich sława wykracza poza ramię kina, łączą się tutaj dziedziny sztuki,

25
00:02:47.020 --> 00:02:59.680
mamy jeszcze ten taki dialog z popkulturą, mamy historię, no i mamy też to, że muzyka z obu produkcji będzie na festiwalu wykonywana na żywo,

26
00:02:59.760 --> 00:03:09.640
ale także w fascynujący sposób możemy się tutaj odnieść właśnie do tego opowiadania, o którym już wspomniałam, do przekazywania historii.

27
00:03:09.640 --> 00:03:15.200
Weźmy Janosika. To jest wprost doskonały przykład tego, o czym mówię.

28
00:03:15.300 --> 00:03:22.220
Kiedy mówię słowo Janosik, kiedy mówię o Janosiku, to wszyscy wiemy, o kogo chodzi, prawda?

29
00:03:22.400 --> 00:03:28.820
Wiemy o tym w Polsce, bo historia karpackiego zbójnika Janosika jest w Polsce doskonale znana,

30
00:03:28.820 --> 00:03:37.180
ale Czechy, Słowacja to są oczywiście też kraje, które o Janosiku pewnie wiedzą nawet więcej niż my.

31
00:03:37.760 --> 00:03:48.680
Legendę Harnasia, który jak mówiono zabierał bogatym i dawał biednym, rozsławił w Polsce w kulturze popularnej serial z lat 70.

32
00:03:49.020 --> 00:03:51.260
z Markiem Perepeczką w roli tytułowej.

33
00:03:51.860 --> 00:03:56.920
Ale ja o zupełnie innym Janosiku, chociaż proszę mi wierzyć, że tych śladów Janosikowych,

34
00:03:56.920 --> 00:04:01.220
także w polskiej kulturze filmowej jest sporo.

35
00:04:01.380 --> 00:04:04.860
Ale ja o prawdziwym skarbie słowackim.

36
00:04:05.200 --> 00:04:11.140
O filmie w reżyserii Jarosława Sjakiela z 1921 roku.

37
00:04:11.480 --> 00:04:18.980
To jest pierwszy pełnometrażowy i jednocześnie jedyny pełnometrażowy niemy film słowacki, jaki zachował się do dzisiaj.

38
00:04:19.760 --> 00:04:26.660
Jeszcze za życia reżysera w 1995 roku trafił na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

39
00:04:26.660 --> 00:04:39.560
Rozpoczyna dzieje i słowackiego i czeskiego kina, a losy samej produkcji są tak samo barwne i fascynujące jak losy Janosika.

40
00:04:40.000 --> 00:04:45.180
Pomysł, aby o Janosiku nakręcić film narodził się w Chicago.

41
00:04:45.180 --> 00:04:57.580
Tam przed pierwszą wojną światową przenoszą się bracia Sekielowie po to, aby rozwijać swoje skrzydła w branży filmowej właśnie.

42
00:04:57.980 --> 00:05:01.260
Ten pomysł, aby o Janosiku opowiedzieć na dużym ekranie.

43
00:05:01.260 --> 00:05:15.060
W filmie, którego wciąż mamy wtedy powiedzmy pierwsze lata w erze przeddźwiękowej, ale już film jako przemysł i jako rozrywka staje się ogromnie popularny.

44
00:05:15.760 --> 00:05:22.540
Ten pomysł kiełkuje w głowach ludzi, którzy do Stanów Zjednoczonych przyjechali właśnie z Europy.

45
00:05:22.540 --> 00:05:29.540
I przyjechali z tym takim mitem, legendą słowackiego bohatera narodowego Janosika.

46
00:05:30.060 --> 00:05:38.920
No i to sprawi, że z jednej strony mieli pomysł na przedstawienie na ekranie prawdziwego superbohatera.

47
00:05:38.920 --> 00:05:50.180
Już nawet we współczesnym, zgodnie ze współczesną amerykańską myślą filmową, ale z drugiej strony też mieli bohatera zupełnie za oceanem nieznanego.

48
00:05:50.340 --> 00:05:53.880
Stąd pewnie problemy, o których za chwilę.

49
00:05:54.080 --> 00:05:57.240
Janosik miał ogromne ambicje.

50
00:05:57.380 --> 00:06:04.580
Na miejsce zdjęć bracia wybrali spośród wielu innych także swojej rodzinnej okolicy, Błatnicką Dolinę.

51
00:06:04.580 --> 00:06:11.780
Główne role powierzyli i naturszczykom, i amatorom, i aktorom profesjonalnym, a wśród nich aktorom teatralnym.

52
00:06:11.980 --> 00:06:16.460
I wśród nich najbardziej znany to Teodor Piszczek.

53
00:06:16.660 --> 00:06:19.960
Powstały dwie kopie Janosika.

54
00:06:20.120 --> 00:06:25.380
Jedna gotowa na rynek amerykański i jedna przeznaczona na rynek słowacki.

55
00:06:25.460 --> 00:06:28.720
Film miał swoją premierę najpierw w Pradze.

56
00:06:28.720 --> 00:06:35.700
I chociaż, tak jak mówiłam, ambicje i to życzenie spełnienia amerykańskiego snu były bardzo duże,

57
00:06:36.080 --> 00:06:40.280
Janosik nie odniósł za oceanem wielkiego sukcesu.

58
00:06:40.600 --> 00:06:47.120
Przede wszystkim dlatego, i to potwierdzają ci, którzy w historię Janosika się wgłębiają,

59
00:06:47.280 --> 00:06:53.960
przede wszystkim dlatego, że była to postać w Ameryce kompletnie nieznana.

60
00:06:55.160 --> 00:06:57.360
Niefunkcjonująca w kulturze popularnej.

61
00:06:57.500 --> 00:07:05.540
Trzeba by było ją najpierw przedstawić, bo to oczywiste, że losy Harnasia wzbudzają uwagę człowieka,

62
00:07:05.660 --> 00:07:07.080
który słyszy o tym po raz pierwszy.

63
00:07:07.220 --> 00:07:10.900
Ale nie są to jeszcze czasy, kiedy możemy to zrobić jednym filmem.

64
00:07:11.000 --> 00:07:15.000
I to w dodatku filmem o mniejszym budżecie.

65
00:07:15.000 --> 00:07:25.040
I to w dodatku filmem, który przygotowują ludzie, którzy w branży filmowej dopiero stawiają pierwsze, poważne amerykańskie kroki.

66
00:07:25.880 --> 00:07:29.220
Janosik zaginął, jak wiele filmów niemych.

67
00:07:29.520 --> 00:07:34.160
Ale i tu rozpoczyna się następny rozdział Janosika.

68
00:07:34.440 --> 00:07:36.260
Historia równie fascynująca.

69
00:07:36.380 --> 00:07:42.640
Odnalazł się w Chicago w garażu producenta Jana Zawodnego w 1970 roku.

70
00:07:42.640 --> 00:07:48.760
Na podstawie odnalezionej amerykańskiej kopii film zrekonstruowano.

71
00:07:49.160 --> 00:07:58.020
I pokazuje dzisiaj Janosik nie tylko tradycję kraju autorów, ale także historię o nich samych, opowieść o nich samych.

72
00:07:58.920 --> 00:08:06.860
A przede wszystkim o tym kinieniem, okresie fascynującym, bardzo trudnym do odtworzenia dzisiaj.

73
00:08:06.860 --> 00:08:13.960
A możemy dzisiaj Janosika pokazywać, interpretować na nowo i się nim cieszyć.

74
00:08:14.240 --> 00:08:21.700
Przede wszystkim za sprawą świetnych muzyków, którym ten film po prostu pewnego dnia stanął na drodze.

75
00:08:21.980 --> 00:08:30.200
Jest rok 2021, kiedy Stanisław Paluch, jeden z najbardziej rozchwytywanych w Czechach i na Słowacji artystów muzyków,

76
00:08:30.200 --> 00:08:39.120
pisze na zamówienie festiwalu w Bratysławie, Viva Musica, właśnie ścieżkę muzyk do niemego Janosika.

77
00:08:39.640 --> 00:08:43.000
Paluch, który ma bardzo szerokie zainteresowania muzyczne.

78
00:08:43.020 --> 00:08:51.560
Oczywiście gdzieś tam wśród swoich ulubionych kompozytorów wymienia Johna Williamsa, wielkiego amerykańskiego filmowego kompozytora.

79
00:08:51.560 --> 00:08:56.500
Ale kino nie jest jego główną działalnością zawodową.

80
00:08:57.300 --> 00:08:59.680
Nawet w jednym z wywiadów żartował.

81
00:08:59.680 --> 00:09:05.200
Film wydaje mi się zawsze na początku atrakcyjniejszy niż wszystko inne, co robię.

82
00:09:05.820 --> 00:09:09.200
Jakby był taką sympatyczną odskocznią.

83
00:09:09.320 --> 00:09:12.060
No a co robi Stanisław Paluch?

84
00:09:12.140 --> 00:09:14.340
Staną Paluch, jak sam o sobie mówi.

85
00:09:14.340 --> 00:09:32.000
Gra w zespole, który nazywa się Bashavel i który to słowacki zespół gromadzi od 2006 roku artystów muzyków działających przede wszystkim w różnych innych formacjach jazzowych i na scenie jazzowej.

86
00:09:32.240 --> 00:09:44.060
Ale z takim zacięciem i z taką misją łączenia tego jazzowego sposobu, stylu z elementami muzyki folkowej.

87
00:09:44.060 --> 00:09:59.120
I tutaj odbija się w ich grze nie tylko tradycja ich kraju, ale myślę, że z pewnością możemy się posłużyć tym hasłem eufonii, czyli że mamy do czynienia z Europą środkowo-wschodnią.

88
00:09:59.400 --> 00:10:13.040
No i tutaj warszawska festiwalowa prezentacja Janosika to także udział działający już od blisko 50 lat orkiestry Sinfonietta Żlina, no i właśnie zespołu Bashavel.

89
00:10:13.040 --> 00:10:22.800
Co by było, gdyby ci artyści spotkali wcześniej Łukasza Rostkowskiego, autora muzyki do Chłopów?

90
00:10:23.020 --> 00:10:29.580
Czy gdyby się poznali, mogłoby być tak, że oni również wzięliby udział w nagraniu w Cieszki do Chłopów?

91
00:10:29.580 --> 00:10:44.060
Bo Chłopi to drugi filmowy tytuł tegorocznych eufonii i w podobny sposób fantastycznie chłopi łączą i dziedziny, i style muzyczne, i gatunki.

92
00:10:44.060 --> 00:10:49.720
To wiemy, że film przenosi na ekran uwielbianą powieść Raymonta, nagrodzoną Noblem.

93
00:10:50.020 --> 00:10:58.120
Sto lat później oglądamy ten świat w Chłopach, Cztery pory roku i pejzaż ludzkich relacji.

94
00:10:58.320 --> 00:11:05.940
Jest to film zrealizowany w technice animacji malarskiej, w tej samej, w której powstał Twój Wincent.

95
00:11:05.940 --> 00:11:13.080
Twój Wincent i chłopi mają też tych samych twórców filmową parę Dorotę Kobielę i Hugh Walshmana.

96
00:11:13.420 --> 00:11:19.040
W tym momencie, w którym do Państwa mówię, wiemy na pewno, że chłopi są wielkim kinowym przebojem,

97
00:11:19.200 --> 00:11:27.660
bo film zobaczyło do pierwszych dni listopada na ekranach kin w Polsce ponad milion widzów.

98
00:11:28.040 --> 00:11:33.980
Dodatkowo chłopi są polskim kandydatem do Oscara i ta rywalizacja w oscarowym wyścigu już się zaczęła.

99
00:11:33.980 --> 00:11:43.420
Także z takim śmiałym zaproszeniem, dam na scenę amerykańską muzyki w Los Angeles,

100
00:11:44.020 --> 00:11:55.700
koncerty muzyki do chłopów, a Łukasz Rostkowski, czyli Luke, trójmiejski kompozytor, raper i producent wokół chłopów muzycznie

101
00:11:55.700 --> 00:12:04.920
działać będzie jeszcze przez wiele miesięcy, bo od eufonii się zaczyna, ale ta trasa koncertowa ma być bogata.

102
00:12:06.060 --> 00:12:14.400
Ważny ten milion widzów, ponieważ oto masowej publiczności, masowej widowni Łukasz Rostkowski pokazuje muzykę,

103
00:12:14.400 --> 00:12:27.500
która aż tak masowo odbierana chyba nigdy nie była, a jest absolutnie pasjonująca, pokazuje brzmienia instrumentów kompletnie nieznanych,

104
00:12:27.520 --> 00:12:36.800
jak lira korbowa, jak fidel płocka, suka biłgorajska i łączy tradycje muzyki folkowej z Polski i z różnych innych zakątków,

105
00:12:36.800 --> 00:12:44.000
dlatego, że jakby misją Luka od zawsze jest zapraszanie do współpracy artystów z różnych zakątków świata.

106
00:12:44.160 --> 00:12:49.820
Tutaj mamy artystów z Białorusi, Ukrainy, Serbii, no i oczywiście Polski.

107
00:12:50.590 --> 00:13:00.120
To wszystko nam współbrzmi, prawda? Wszystko się łączy. Te pojęcia współbrzmienie, łączenie wydają mi się niezwykle istotne w mówieniu o Janosiku i o chłopach.

108
00:13:00.120 --> 00:13:08.060
Nie tylko dlatego, że sobie już wyobrażam estradę festiwalu Eufonie, która wypełniona jest brzmieniami, instrumentami,

109
00:13:08.240 --> 00:13:17.760
fantastycznymi muzykami z różnych stron, ale ta idea łączenia jest tutaj widoczna jak na dłoni i bardzo dobrze słyszalna.

110
00:13:18.020 --> 00:13:29.800
W końcu Eufonia to pojęcie, które ma swój rodowód w starożytnej Grece i które oznacza przyjemne współbrzmienie w takim najbardziej podstawowym znaczeniu.

111
00:13:29.800 --> 00:13:48.420
A ja mogę dodać tylko, że oznacza też zgodność w brzmieniu. Sztuka, a muzyka i film w szczególności mają nieprawdopodobną umiejętność gromadzenia różnych umysłów, różnych charakterów i różnych talentów wokół jednego tematu.

112
00:13:48.420 --> 00:13:56.280
Po to właśnie, aby opowiedzieć, czytaj, zagrać drugiej osobie jakąś historię.

113
00:13:56.580 --> 00:14:06.820
Bardzo często to zaczyna się od sytuacji kameralnej, bowiem Luk poznał reżyserów chłopów w sytuacji towarzyskiej,

114
00:14:06.820 --> 00:14:19.020
a Janosik miał swoją pierwszą muzyczną prezentację w domu, w warunkach kameralnego, intymnego koncertu.

115
00:14:19.160 --> 00:14:28.700
Zatem publiczność może się zmieniać, może być bardzo mała albo bardzo duża, ale to co się dzieje, kiedy opowiadamy komuś jakąś historię,

116
00:14:28.700 --> 00:14:34.800
To jest jeden z najważniejszych i najciekawszych momentów w życiu.