WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.130
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:08.140 --> 00:00:12.860
Piąty Międzynarodowy Festiwal Muzyki Europy Środkowo-Wschodniej Eufonie.

3
00:00:13.080 --> 00:00:16.300
Od 17 do 25 listopada w Warszawie.

4
00:00:20.990 --> 00:00:27.710
Dzień dobry Państwu, nazywam się Tomasz Nowak, jestem etnomuzykologiem z Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego.

5
00:00:28.010 --> 00:00:35.250
Jest to drugi odcinek podcastów dotyczących etnicznie zabarwionych koncertów tegorocznej edycji festiwalu Eufonie.

6
00:00:35.250 --> 00:00:43.010
W tym odcinku opowiem Państwu o muzyce Karpat i wykonującej ją kapeli Lipka z Beskidu Śląskiego,

7
00:00:43.310 --> 00:00:48.970
która wystąpi podczas festiwalu w piątek 24 listopada bieżącego roku.

8
00:00:49.110 --> 00:00:57.410
Mówiąc o muzyce Karpat polskich i słowackich, mamy na myśli zjawiska, które pod pewnymi względami są sobie bardzo bliskie,

9
00:00:57.630 --> 00:01:01.910
ale jednocześnie pod bardzo wieloma względami są bardzo różnorodne.

10
00:01:01.910 --> 00:01:07.030
Ale mimo przewagi czynników różnicujących społeczności zamieszkujące Karpaty,

11
00:01:07.190 --> 00:01:10.850
odczuwają one pewne pokrewieństwo z pozostałymi.

12
00:01:10.950 --> 00:01:15.410
I choćby tylko z tego powodu trzeba się nad tym zagadnieniem pochylić.

13
00:01:15.570 --> 00:01:21.050
Przede wszystkim jednak pamiętać musimy o tym, że aż do drugiej połowy wieku XIII

14
00:01:21.050 --> 00:01:28.590
tereny położone powyżej 350-400 metrów nad poziomem morza nie były w ogóle zasiedlone.

15
00:01:28.770 --> 00:01:35.970
Przy ówczesnym poziomie wiedzy i technologii rolniczej było to dla ówczesnej ludności zbyt trudne.

16
00:01:36.170 --> 00:01:39.750
Jeśli więc ktoś zapuszczał się w wyżej położone rejony,

17
00:01:39.930 --> 00:01:46.250
to był na ogół łowcą, wojem pełniącym wartę w czatowni albo też kupcem na szlaku.

18
00:01:46.250 --> 00:01:52.710
I właśnie wtedy, począwszy od drugiej połowy XIII wieku do co najmniej pierwszej połowy XVII wieku,

19
00:01:53.250 --> 00:01:56.650
na tereny Karpat leżących obecnie w granicach Polski,

20
00:01:56.910 --> 00:01:59.470
na Słowacji bowiem procesy te zachodziły wcześniej,

21
00:01:59.830 --> 00:02:03.910
zaczęły napływać pierwsze grupy pasterzy wołoskich.

22
00:02:04.430 --> 00:02:08.630
Wołosi, zwani też Wlachami, Olachami,

23
00:02:08.770 --> 00:02:12.910
byli ludnością pochodzącą pierwotnie z Półwyspu Bałkańskiego,

24
00:02:12.910 --> 00:02:17.140
która przemieszczając się wzdłuż łańcuchów górskich poprzez Maramuresz,

25
00:02:17.930 --> 00:02:23.010
Hucurszczyznę i Bojkowszczyznę lub też tereny dawnego Królestwa Węgier

26
00:02:23.010 --> 00:02:28.250
docierały w Bieszczady, Beskidy i Tatry, aż po Bramę Murawską.

27
00:02:28.370 --> 00:02:33.410
Przynieśli ze sobą bogatą kulturę pasterską, która do dziś jest jeszcze obecna,

28
00:02:33.830 --> 00:02:39.970
swój język, którego słowa przetrwały w gwarach karpackich i nazewnictwie lokalnym,

29
00:02:39.970 --> 00:02:44.510
prawo wołoskie, które uformowało wsie i górskie polany,

30
00:02:44.890 --> 00:02:47.430
ale też muzykę i tańce.

31
00:02:47.590 --> 00:02:52.170
Stąd w Karpatach często spotykamy zamiłowanie do śpiewu wielogłosłowego

32
00:02:52.170 --> 00:02:54.170
i jego specyficznych form.

33
00:02:54.370 --> 00:02:57.670
Pochukiwań głosowych zbliżonych do zawołań pasterskich,

34
00:02:57.950 --> 00:03:00.650
meandrującej lub opadającej melodyki,

35
00:03:00.850 --> 00:03:05.710
zawieszenia głosu na fermatach orientalnych w charakterze skal muzycznych,

36
00:03:05.710 --> 00:03:10.490
lidyzmów, punktowanych rytmów, dwumiaru, burdonów.

37
00:03:10.970 --> 00:03:14.190
Charakterystyczna jest też wrażliwość na akustykę brzmienia,

38
00:03:14.390 --> 00:03:17.310
w tym w przestrzeni otwartej, oraz duża wariabilność,

39
00:03:17.450 --> 00:03:20.570
zarówno repertuaru, jak i wykonania.

40
00:03:20.870 --> 00:03:23.430
Interesująca jest obecność instrumentów,

41
00:03:23.750 --> 00:03:26.990
takich jak dudy, dwojnica, trębita,

42
00:03:27.270 --> 00:03:31.370
których występowanie pokrywa się ze szlakiem przemieszczania się wołochów.

43
00:03:31.370 --> 00:03:34.950
To właśnie one zaważyły na stosowanych skalach muzycznych

44
00:03:34.950 --> 00:03:37.550
świadomości akustycznej i harmonicznej.

45
00:03:37.830 --> 00:03:41.850
No i w końcu tańce, zwyrtane, obracane na miejscu,

46
00:03:41.990 --> 00:03:45.430
jak owięzioki, obyrtki, zielone, starowałaskie,

47
00:03:46.090 --> 00:03:49.330
orężne, jak zbójnickie i odzemoki,

48
00:03:49.710 --> 00:03:52.690
popisowe, jak drobne i krzesane.

49
00:03:52.850 --> 00:03:56.230
Powiedzieć trzeba też o wspólnocie wielkiej obszarowo,

50
00:03:56.430 --> 00:03:58.670
ale nie obejmującej całego obszaru,

51
00:03:58.930 --> 00:04:01.150
która wynika z innych wpływów etnicznych.

52
00:04:01.370 --> 00:04:04.470
Nie wszyscy osiedlający się w Karpatach Wołosi

53
00:04:04.470 --> 00:04:06.890
zachowali swoją pierwotną kulturę.

54
00:04:07.030 --> 00:04:09.310
W Bieszczadach i w Beskidzie Niskim,

55
00:04:09.530 --> 00:04:11.510
ale też w okolicach szlachtowej

56
00:04:11.510 --> 00:04:13.930
i odpowiadającym im terenom

57
00:04:13.930 --> 00:04:16.610
po południowej stronie głównej grani Karpat

58
00:04:16.610 --> 00:04:20.070
osiedlali się też zrutenizowani Wołosi,

59
00:04:20.290 --> 00:04:22.430
jak też ciągnący z nimi Rusini.

60
00:04:22.730 --> 00:04:25.490
Tak powstał obszar zamieszkiwany przez Rusnaków,

61
00:04:25.670 --> 00:04:29.910
których w niektórych regionach nazywamy też łemkami i bojkami.

62
00:04:29.910 --> 00:04:34.650
Odróżnia ich język, wiara, ale też nieco odmienny repertuar.

63
00:04:34.890 --> 00:04:39.610
Tańce kozaczkowe, kołomyjkowe, zamiłowanie do pieśni lirycznej,

64
00:04:40.390 --> 00:04:41.750
inny charakter melodyki.

65
00:04:41.990 --> 00:04:45.670
Krom kultury karpackiej semontuje też jeszcze jeden element,

66
00:04:45.890 --> 00:04:49.550
pamięć wspólnoty państwowej czasów monarchii austro-węgierskiej,

67
00:04:49.670 --> 00:04:52.670
a przecież jej dziedzictwem są współdzielone

68
00:04:52.670 --> 00:04:56.170
praktycznie przez wszystkich jej spadkobierców w walce,

69
00:04:56.610 --> 00:04:59.530
sztajery i jakże zróżnicowane Polki.

70
00:04:59.770 --> 00:05:02.890
Nic więc dziwnego, że chociaż granice państw narodowych

71
00:05:02.890 --> 00:05:08.790
powstałych po 1918 roku od ponad wieku dzielą różne społeczności karpackie,

72
00:05:09.130 --> 00:05:12.750
to większość z nich czuje związki z innymi grupami góralskimi

73
00:05:12.750 --> 00:05:15.410
tego potężnego łańcucha górskiego.

74
00:05:15.570 --> 00:05:18.630
Okres panowania austriackiego miał jeszcze jeden ważny rys,

75
00:05:18.630 --> 00:05:22.030
bardzo ważny dla życia muzycznego opisywanego obszaru,

76
00:05:22.190 --> 00:05:24.370
obecność romskich zespołów muzycznych.

77
00:05:24.590 --> 00:05:27.050
Zamknięcie rynku wytwórczego dla Romów

78
00:05:27.050 --> 00:05:29.710
i niechęć do przyjmowania ich w miastach spowodowały,

79
00:05:29.870 --> 00:05:32.950
że zajęli się wytwórstwem, najczęściej kowalstwem

80
00:05:32.950 --> 00:05:35.330
i muzykanstwem na wsiach.

81
00:05:35.530 --> 00:05:39.170
To właśnie Romom, owym mediatorom między muzycznymi światami,

82
00:05:39.350 --> 00:05:42.810
zawdzięczamy rozpowszechnienie się w środowisku wiejskim

83
00:05:42.810 --> 00:05:45.710
zespołów smyczkowych z podziałem na prym, sekund

84
00:05:45.710 --> 00:05:48.170
i rozbudowany harmonicznie bas,

85
00:05:48.430 --> 00:05:52.110
a poza tym wirtuozostwo skrzypcowe i cymbałowe.

86
00:05:52.290 --> 00:05:55.590
To dzięki tym zespołom rozpowszechnił się też czardarz.

87
00:05:55.750 --> 00:05:57.630
Ale mówiłem też o zróżnicowaniu.

88
00:05:57.790 --> 00:06:00.950
Są bowiem regiony, gdzie dudy lepiej się zachowały

89
00:06:00.950 --> 00:06:04.130
i jeszcze dziś możemy spotkać grających na nich do tańca.

90
00:06:04.290 --> 00:06:05.950
Beskid Śląski, Beskid Żywiecki.

91
00:06:06.350 --> 00:06:10.250
Są obszary, gdzie smyczkowy zespół wypracowany przez Romów

92
00:06:10.250 --> 00:06:13.270
ma się bardzo dobrze. Spisz, Podhale, Pieniny.

93
00:06:13.610 --> 00:06:18.330
Lub posługuje się archaiczną praktyką, jak na przykład na Orawie.

94
00:06:18.470 --> 00:06:20.710
Są w końcu obszary niżej położone,

95
00:06:20.910 --> 00:06:23.910
choć przecież zasiedlone w czasach wołoskich wędrówek,

96
00:06:24.090 --> 00:06:27.810
w których już dziś świetnie czuje się klarnet lub trąbka,

97
00:06:28.010 --> 00:06:29.590
na przykład regiony lachowskie.

98
00:06:29.730 --> 00:06:32.870
W ten interesujący świat podczas festiwalu Eufonie

99
00:06:32.870 --> 00:06:36.510
zabierze nas istniejąca już dwie dekady kapela Lipka.

100
00:06:36.510 --> 00:06:39.230
Jest to grupa górali z Beskidu Śląskiego.

101
00:06:39.410 --> 00:06:43.070
Nic więc dziwnego, że szczególną estymą członkowie zespołu

102
00:06:43.070 --> 00:06:46.930
darzą pieśni i muzykę taneczną własnego regionu

103
00:06:46.930 --> 00:06:48.910
i całego Śląska Cieszyńskiego.

104
00:06:49.090 --> 00:06:53.190
Jednakże choć wyniesiona z domu rodzinna mowa jest dla nich świętością,

105
00:06:53.350 --> 00:06:55.790
to muzycznie wykazują się większą otwartością.

106
00:06:56.010 --> 00:06:57.910
W swym dorobku mają bowiem nagrania,

107
00:06:58.270 --> 00:07:01.810
które sięgają po repertuar, instrumenty i stylistykę

108
00:07:01.810 --> 00:07:03.730
wielu innych regionów etnomuzycznych,

109
00:07:03.730 --> 00:07:08.550
a także po klasycyzujące i współczesne środki aranżacyjne.

110
00:07:08.690 --> 00:07:11.990
Kapela Lipka, wspólnie z zespołem pieśni i tańca Olza,

111
00:07:12.390 --> 00:07:16.010
zabierze nas w muzyczno-taneczną wycieczkę po łuku karpackim.

112
00:07:16.350 --> 00:07:19.150
Rozpocznie się ona oczywiście w Beskidzie Śląskim.

113
00:07:19.330 --> 00:07:22.490
Stantąd wyruszymy na południe w kierunku Terchowej,

114
00:07:22.790 --> 00:07:25.530
wsi na styku Małej Fatry i Górki Suckich,

115
00:07:26.090 --> 00:07:29.210
w której przed trzema wiekami urodził się Juraj Janosik.

116
00:07:29.210 --> 00:07:32.090
Słynie ona na Słowacji ze śpiewów wielogłosowych,

117
00:07:32.410 --> 00:07:34.230
wielu aktywnych kapel muzycznych

118
00:07:34.230 --> 00:07:38.310
oraz pogodnego w charakterze repertuaru muzyczno-tanecznego.

119
00:07:38.470 --> 00:07:40.990
Następnie obierzemy kierunek na południe,

120
00:07:41.270 --> 00:07:43.670
gdzie w odległości dwóch godzin drogi samochodem

121
00:07:43.670 --> 00:07:46.790
znajduje się rzadko odwiedzany przez zagranicznych turystów

122
00:07:46.790 --> 00:07:47.870
region Podpolonia.

123
00:07:48.030 --> 00:07:50.390
Tu leży miasto i powiat Detwa,

124
00:07:51.190 --> 00:07:53.610
słynące z bogato zdobionych strojów,

125
00:07:53.870 --> 00:07:56.410
ogromnych, nisko brzmiących fujar

126
00:07:56.410 --> 00:07:59.210
oraz zwyczaju rozkazowaczek,

127
00:07:59.390 --> 00:08:02.170
stanowiącego swego rodzaju współzawodnictwo

128
00:08:02.170 --> 00:08:05.110
pomiędzy zamawiającym melodię tancerzem,

129
00:08:05.480 --> 00:08:07.870
a odpowiadającym mu muzykiem.

130
00:08:08.030 --> 00:08:11.030
Z kolei wybierzemy się na północny wschód Słowacji,

131
00:08:11.310 --> 00:08:13.590
który zamieszkuje ludność Rusnacka,

132
00:08:13.890 --> 00:08:15.510
Łemkowie i Bojkowie,

133
00:08:15.630 --> 00:08:18.750
kultywująca do dziś swoje nastrojowe pieśni.

134
00:08:18.990 --> 00:08:21.410
Nie zabraknie też pieśni i tańców Romów,

135
00:08:21.810 --> 00:08:24.510
którzy zamieszkują we wszystkich regionach Słowacji.

136
00:08:24.510 --> 00:08:26.370
Droga powrotna naszej podróży

137
00:08:26.370 --> 00:08:28.870
powiedzie przez bardziej nam znane Podhale

138
00:08:28.870 --> 00:08:30.230
i Beskid Żywiecki,

139
00:08:30.570 --> 00:08:32.390
a zakończymy ją na Morawach,

140
00:08:32.710 --> 00:08:34.870
słynących w Czechach ze swoich pieśni.

141
00:08:35.070 --> 00:08:37.310
W następnym podcaście opowiem Państwu

142
00:08:37.310 --> 00:08:39.090
o zespole pieśni i tańca Olza

143
00:08:39.090 --> 00:08:40.190
z czeskiego Cieszyna,

144
00:08:40.350 --> 00:08:43.630
działającym przy Polskim Związku Kulturalno-Światowym

145
00:08:43.630 --> 00:08:44.750
w Republice Czeskiej.

146
00:08:44.930 --> 00:08:46.590
Będzie to dla mnie też pretekstem,

147
00:08:47.110 --> 00:08:49.970
by opowiedzieć o zespołach pieśni i tańca

148
00:08:49.970 --> 00:08:54.310
i być może przełamać parę mitów narosłych wokół nich.

149
00:08:56.720 --> 00:08:59.220
Piąty Międzynarodowy Festiwal Muzyki

150
00:08:59.220 --> 00:09:01.640
Europy Środkowo-Wschodniej Eufonie.

151
00:09:01.800 --> 00:09:05.100
Od 17 do 25 listopada w Warszawie.

152
00:09:11.550 --> 00:09:12.810
Audycje kulturalne.

153
00:09:13.610 --> 00:09:15.170
W dobrym tonie.