WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.090
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.610 --> 00:00:11.530
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

3
00:00:11.730 --> 00:00:21.190
Jest taki superbohater, który czasem bywa nazywany antybohaterem, który łączy w sobie bardzo wiele sprzeczności, bardzo wiele różnych cech osobowości

4
00:00:21.190 --> 00:00:26.330
i którego najnowszy tom przygód zupełnie niedawno pojawił się w księgarniach.

5
00:00:26.330 --> 00:00:35.230
Ten tom nazywa się Wehikuł Wszechczasów, a bohater, o którym zaczęłam mówić, który tak trudny momentami wydaje się do scharakteryzowania, to jest Ratman.

6
00:00:35.410 --> 00:00:40.450
We wstępie do innego zeszytu z przygodami Ratmana ja przeczytałam, że Ratmanów na świecie jest wielu.

7
00:00:40.650 --> 00:00:46.230
Są to różne połączenia, różne mutanty, tam się nawet pojawiło takie słowo, ale kim dokładnie jest Ratman?

8
00:00:46.350 --> 00:00:48.890
Skąd się wziął? Jakie są jego cechy charakterystyczne?

9
00:00:48.950 --> 00:00:55.630
I w jakim świecie się porusza? O tym będę rozmawiała z Tomaszem Niewiadomskim, polskim grafikiem, twórcą komiksów, rysunków.

10
00:00:55.630 --> 00:00:57.650
No i wydaje mi się, że ojcem Ratmana.

11
00:00:57.810 --> 00:00:58.630
Dzień dobry.

12
00:00:58.990 --> 00:01:05.890
Jak to z tym Ratmanem jest? Zanim porozmawiamy o tym wielkim wybuchu, który sprawił, że Ratman przyszedł na świat,

13
00:01:05.990 --> 00:01:10.310
to chciałam zapytać o to, co się działo w redakcji miesięcznika Nowa Fantastyka,

14
00:01:10.370 --> 00:01:16.150
bo to chyba tam sięgają korzenie pomysłu dotyczącego stworzenia, powołania na świat Ratmana.

15
00:01:16.150 --> 00:01:30.530
No Ratman się narodził w Nowej Fantastyce w redakcji, która to w tamtych czasach odległych, to był rok dziewięćdziesiąty trzeci, dziewięćdziesiąty czwarty, wtedy to jeszcze była taka redakcja starego typu,

16
00:01:30.530 --> 00:01:34.150
że pracownicy, redaktorzy byli na miejscu.

17
00:01:34.330 --> 00:01:40.530
Teraz to przeważnie redakcje wyglądają tak, że większość ludzi siedzi przy komputerach u siebie w domu,

18
00:01:40.830 --> 00:01:42.410
wirtualnie się wszystko odbywa.

19
00:01:42.550 --> 00:01:51.550
Wtedy było to tak, że do redakcji przychodzili pisarze, publicyści, graficy, ilustratorzy, czytelnicy.

20
00:01:51.550 --> 00:01:59.550
I czasami zdarzało się, że było dużo osób w redakcji i zamieniało się to w różne dyskusje, biesiady.

21
00:02:00.150 --> 00:02:06.670
No i było to dobre miejsce, gdzie ludzie mogli się poznawać, m.in. pisarze z rysownikami.

22
00:02:06.870 --> 00:02:10.710
Dzięki temu wiele powstało jakby tandemów rysowniczych.

23
00:02:10.830 --> 00:02:13.690
Powstawały komiksy, powstawały różne pomysły.

24
00:02:13.790 --> 00:02:15.130
No ale wrócę do Ratmana.

25
00:02:15.130 --> 00:02:22.530
To było tak, że ja przynosiłem do redakcji już, oprócz tego, że już robiłem ilustracje i rysunki tam przynosiłem,

26
00:02:22.630 --> 00:02:29.930
które się ukazywały, przynosiłem też swoje komiksy, krótkie komiksy, takie z zakończeniem jakby śmiesznym.

27
00:02:30.750 --> 00:02:37.330
Ja też trochę się wychowałem czytając szpilki z lat 70., gdzie tam zawsze mnie fascynowały komiksy mleczki,

28
00:02:38.030 --> 00:02:44.550
które były na jedną stronę, a dużo się tam działo i były bardzo śmieszne, miała takie fajne puenty na zakończenie.

29
00:02:44.550 --> 00:02:49.970
I to się przeniosło do Ratmana, bo właściwie każda z tych historiek dłuższych lub krótszych kończy się puentą,

30
00:02:50.090 --> 00:02:52.630
która może zbić z pantałyku, mówiąc szczerze.

31
00:02:53.030 --> 00:03:00.290
No tak. Było właśnie zapotrzebowanie na taki krótki komiks, który no nie będzie się ciągnął przez ileś tam miesięcy,

32
00:03:00.450 --> 00:03:02.370
że trzeba czekać na następny odcinek.

33
00:03:03.110 --> 00:03:05.530
I zaczęły powstawać te Ratmany.

34
00:03:06.170 --> 00:03:12.290
Potem właśnie dzięki temu, że ta redakcja była taka, jaka była, to poznałem Grzegorza Janusza,

35
00:03:12.290 --> 00:03:16.310
który też zaczął pisać scenariusze do Ratmana.

36
00:03:16.710 --> 00:03:22.170
Grzegorz Janusz wcześniej publikował krótkie teksty w Fantastyce, krótkie opowiadania.

37
00:03:22.650 --> 00:03:24.250
No i ta współpraca trwa do dziś.

38
00:03:24.370 --> 00:03:26.470
Już żeśmy zrobili bardzo wiele rzeczy.

39
00:03:26.470 --> 00:03:36.830
Czy bierzemy od lat udział w różnych takich konkursach na komiks, gdzie zdobywamy jakieś wyróżnienia, jakieś nagrody, albo nic nie zdobywamy,

40
00:03:37.110 --> 00:03:41.770
ale to jest takie nasze hobby, żeby ćwiczyć umysł.

41
00:03:42.150 --> 00:03:50.250
I ten drugi tom to są scenariusze Grzegorza Janusza, plus 30 stron scenariuszy Macieja Parowskiego.

42
00:03:50.250 --> 00:03:59.130
Trzeba wspomnieć tą ważną postać Maciej Parowski, redaktor fantastyki, dzięki któremu właśnie wszyscy się poznawali w redakcji.

43
00:03:59.610 --> 00:04:11.210
On jakby zajął się tym, że wyszukiwał pisarzy, publikował teksty, czytał, co się nadaje, co się nie nadaje do druku, udzielał rad, pomocy i tak dalej.

44
00:04:11.470 --> 00:04:14.550
Ale przez to jakby trochę mniej sam pisał.

45
00:04:14.750 --> 00:04:16.030
Czyli był takim mentorem?

46
00:04:16.030 --> 00:04:20.290
Tak, takim naszym duchowym ojcem nawet.

47
00:04:20.790 --> 00:04:23.850
No i on też napisał trochę scenariuszów do Ratmana.

48
00:04:24.590 --> 00:04:29.470
On się ukazywał w czasie fantastyki, w nowej fantastyce parę odcinków.

49
00:04:29.630 --> 00:04:34.510
No ale podsumowując to wyszło tego jakieś 30 stron, które tu jest w tym tomie.

50
00:04:34.710 --> 00:04:41.130
Jest taka historyjka właśnie, którą zrobiliśmy parę krótkich odcinków o terrorystach, o Drakuli.

51
00:04:41.130 --> 00:04:44.530
I różne się tam takie rzeczy dzieją, historyczne i tak dalej.

52
00:04:44.730 --> 00:04:51.250
I Maciek pisał dalszy ciąg, czy nawet nie tyle pisał, co miał go w zarysie, czy tam w jakichś notatkach w głowie.

53
00:04:51.710 --> 00:04:57.690
Wiem, że miał być dalszy ciąg, ale no nawet nie zapisałem sobie, jak to miało się tam zakończyć,

54
00:04:57.790 --> 00:05:01.270
bo tam miał być koniec tej historyjki, z jakimś takim hukiem.

55
00:05:01.270 --> 00:05:06.290
Tam się pojawiały postacie różne, Dracula i Churchill i Jezus nawet.

56
00:05:06.710 --> 00:05:10.490
No ale niestety Maciek umarł i już tego nie zrobimy.

57
00:05:10.750 --> 00:05:13.770
Może to jest dobry moment, żeby przybliżyć postać Ratmana,

58
00:05:13.930 --> 00:05:17.110
bo będziemy opowiadać o tym, co się na kartach komiksu znalazło.

59
00:05:17.190 --> 00:05:19.430
A żeby to zrozumieć, trzeba wiedzieć, kim Ratman jest.

60
00:05:19.570 --> 00:05:24.770
Ratman jest superbohaterem, który powstał w wyniku wielkiego wybuchu.

61
00:05:24.890 --> 00:05:29.370
To była atomowa eksplozja cząsteczek i stał się połączeniem trzech postaci,

62
00:05:29.470 --> 00:05:30.830
które wówczas były w laboratorium.

63
00:05:30.830 --> 00:05:34.810
Profesor X plus Myszka Miki się tam połączyli.

64
00:05:35.530 --> 00:05:38.430
Trzeba było wymyślać jakieś genezji z bohatera.

65
00:05:38.610 --> 00:05:43.970
No i to miało być takie absurdalne i nonsensowne, trochę humorystyczne.

66
00:05:44.270 --> 00:05:48.370
I tak to wyszło, no bo Ratman miał być z założenia takim jakby trochę

67
00:05:48.370 --> 00:05:52.430
śmichy-chichy z superbohaterów, Batmanów, Supermanów i tak dalej.

68
00:05:52.890 --> 00:05:55.890
No ale on stał się jakby też superbohaterem.

69
00:05:56.070 --> 00:06:00.490
On jest bohaterem, on walczy ze złymi postaciami, ratuje ludzi.

70
00:06:00.830 --> 00:06:06.470
Posiada wehikuł czasu, gdzie się przenosi w czasie i w przeszłość, i w przyszłość,

71
00:06:06.530 --> 00:06:07.510
i na inne planety.

72
00:06:07.730 --> 00:06:11.430
Także poznaje takie tajemnice z życia sławnych ludzi.

73
00:06:11.790 --> 00:06:16.310
Jeżeli chodzi o Ratmana, to wydaje mi się, że nie ma takiego tematu,

74
00:06:16.310 --> 00:06:20.670
którego byście się bali podjąć, bo on spotyka różne postaci.

75
00:06:20.790 --> 00:06:25.110
Można trochę powiedzieć, że od sasa do lasa, bo jest i King Kong, ale jest też Marks.

76
00:06:25.510 --> 00:06:28.970
Pojawiają się polscy politycy, pojawiają się amerykańscy politycy.

77
00:06:29.270 --> 00:06:30.990
No dla Ratmana chyba nie ma tabu.

78
00:06:31.130 --> 00:06:36.910
Nie ma tabu i w zasadzie jakoś tak wyszła taka postać, że w zasadzie można go umieścić w świecie

79
00:06:36.910 --> 00:06:43.410
jakim absurdalnym, gdzie są krasnale, gadające filiżanki, koty chodzące na ośmiu nogach.

80
00:06:43.990 --> 00:06:49.810
Może też wylądować w Białym Domu i rozmawiać sobie z aktualnym prezydentem Stanów Zjednoczonych

81
00:06:49.810 --> 00:06:54.030
albo z prezydentem z XIX wieku.

82
00:06:54.350 --> 00:06:57.410
Ratman ma też takie duże uszy, jak myszka Miki.

83
00:06:57.410 --> 00:07:04.210
On lubi słuchać, bo czasami są takie przygody, że siedzą w barze Ratman z drugim człowiekiem

84
00:07:04.210 --> 00:07:11.170
albo może to być Jan Pasek na przykład, który jest w postaci paska z klamrą

85
00:07:11.170 --> 00:07:13.610
i wysłuchuje historię jego życia.

86
00:07:13.970 --> 00:07:19.130
A to była długa i intensywna historia, można powiedzieć, że przez lata, a nawet wieki się ciągnęła.

87
00:07:19.450 --> 00:07:21.230
I przez jakieś różne kontynenty.

88
00:07:21.510 --> 00:07:21.690
Tak.

89
00:07:21.690 --> 00:07:27.710
No właśnie to jest takie, w tych różnych humorystycznych sprawach można tak sobie żonglować.

90
00:07:27.910 --> 00:07:30.110
No jest ktoś, kto nazywa się Jan Pasek.

91
00:07:30.250 --> 00:07:33.110
No to ja od razu widzę, że to jest taki pasek z klamrą.

92
00:07:33.370 --> 00:07:36.630
I można dorobić do tego różne ciekawe historie.

93
00:07:42.750 --> 00:07:47.550
Mówił pan o uszach Ratmana, które są pamiątką po myszce Miki.

94
00:07:47.930 --> 00:07:52.870
W tym atomowym wybuchu, w tej atomowej eksplozji cząsteczek brał jeszcze udział szczur laboratoryjny.

95
00:07:53.410 --> 00:07:55.130
No bo jak jeszcze laboratorium bez szczura?

96
00:07:55.130 --> 00:07:59.350
I jemu chyba Ratman zawdzięcza inne części swojego wyglądu.

97
00:07:59.450 --> 00:08:05.810
Ale Ratman ma też pelerynę, nieodłączny element superbohatera, która niekiedy w jego przygodach także odgrywa pewne znaczenie.

98
00:08:06.030 --> 00:08:14.110
Z tego co pamiętam, Ratman kiedyś spotkał krawca, zegarmistrza światła i pamiątką po tej przygodzie była właśnie łatka naszyta na pelerynę.

99
00:08:14.190 --> 00:08:17.890
Też wyszło tak, że jest ten płaszczyk superbohatera.

100
00:08:18.010 --> 00:08:21.210
I jakimś trafem też jest czerwony, tak jak u Supermana.

101
00:08:21.430 --> 00:08:23.350
Więc jest superbohatersko.

102
00:08:23.350 --> 00:08:30.330
Tak jak mówiliśmy, Ratman podróżując w czasie, właściwie we wszechczasie, spotyka bardzo różne postaci na swojej drodze.

103
00:08:30.510 --> 00:08:34.990
Dlaczego akurat te? Czy to jest kwestia współpracy pana z Grzegorzem Januszem?

104
00:08:35.110 --> 00:08:41.810
Czy to się rodzi spontanicznie, nagle, czy po prostu zaczynając pracować, już wiecie mniej więcej, co tam się ma wydarzyć?

105
00:08:41.810 --> 00:08:47.050
No Grzegorz narobił dużo scenariuszy. Niektóre musiały czekać wiele lat na realizację.

106
00:08:47.850 --> 00:08:53.830
Te takie postacie historyczne, no to z polskich to mamy Witkacego, Słowackiego.

107
00:08:54.770 --> 00:08:55.410
Kopernika.

108
00:08:55.470 --> 00:08:56.910
Kopernika, Chopina.

109
00:08:57.470 --> 00:09:03.470
No tu przy Witkacym. Witkacy długo czekał na realizację, bo zrobiłem kiedyś pierwsze dwie strony,

110
00:09:03.470 --> 00:09:11.630
a potem jakoś tak zaniemogłem w tym temacie i dopiero teraz przy pracy, przy tym albumie, żeby to poskładać, to wszystko razem,

111
00:09:12.610 --> 00:09:19.970
to jeszcze dorabiałem takie strony tytułowe, no i tego Witkacego też tutaj dokończyłem.

112
00:09:20.110 --> 00:09:25.590
Już wiem, dlaczego nie chciało mi się tego tak robić, bo tu akurat Ratman bije Witkacego.

113
00:09:25.590 --> 00:09:32.290
A Ratman wcale nie często ucieka się do takiej bezpośredniej przemocy, to jest raczej taki pacyfistyczny superbohater.

114
00:09:32.430 --> 00:09:42.490
Raczej rzadko używa przemocy. No zdarza mu się tam parę razy strzelić albo użyć rewolweru, ale to przeważnie, żeby przestraszyć.

115
00:09:43.090 --> 00:09:46.830
Pojawiają się też postaci mityczne, jak chociażby król Midas.

116
00:09:47.070 --> 00:09:53.710
No wiadomo, że mity greckie czy z innych obszarów to jest kopalnia wiedzy.

117
00:09:53.710 --> 00:09:58.250
No tak, pojawia się Midas, pojawia się też Achilles.

118
00:09:58.770 --> 00:10:09.470
No jest tyle tych postaci, których Ratman chciałby spotkać, poznać, odkryć ich tajemnice, może uratować kogoś jeszcze, przenieść na inną planetę,

119
00:10:09.470 --> 00:10:12.850
że pracy tak naprawdę to jest na kilka wieków.

120
00:10:13.070 --> 00:10:16.190
To jest akurat dobra wiadomość dla wszystkich fanów Ratmana.

121
00:10:16.330 --> 00:10:17.990
Chciałam też pana zapytać o przypadek.

122
00:10:17.990 --> 00:10:28.750
Przypadek, który czasami chyba rządzi losami Ratmana, bo on się nagle gdzieś pojawia, w wyniku jakiegoś splotu okoliczności trafia w jeszcze inne miejsce i tak naprawdę trochę żyje własnym życiem.

123
00:10:28.910 --> 00:10:39.350
Żeby zacząć historyjkę czasami trzeba go gdzieś tam umieścić, że na przykład jest w bazie na Księżycu i pije wódkę z kosmitami.

124
00:10:39.350 --> 00:10:46.210
Spotkałam się też z takim określeniem, jestem ciekawna ile pan się z nim zgadza, że Ratman jest poszukiwaczem absurdu.

125
00:10:46.770 --> 00:10:48.010
Poszukiwaczem absurdu.

126
00:10:49.070 --> 00:10:58.390
Tak, no Ratman często poszukuje absurdu, bo mamy w naszej rzeczywistości tyle absurdów, że jeszcze trzeba trochę ich poszukać.

127
00:10:58.390 --> 00:11:08.430
Wspomniał pan też o bohaterach, którzy w świecie Ratmana się pojawiają, którzy są bohaterami bardzo nieoczywistymi, bo to są właśnie ożywione przedmioty, uczłowieczone zwierzęta.

128
00:11:08.590 --> 00:11:13.810
Tak naprawdę ja mam wrażenie, że w świecie Ratmana nie ma granic. Wszystko może stać się bohaterem.

129
00:11:13.810 --> 00:11:23.750
Nie ma granic i na przykład mogę zdradzić, że w trzecim tomie Ratmana pojawią się zupełnie nowe przygody i pojawi się butman.

130
00:11:23.990 --> 00:11:32.410
Człowiek but, dawno niewidziany. On tam w zasadzie tylko parę razy się gdzieś tam pojawił. O nim krótkie wzmianki.

131
00:11:32.890 --> 00:11:43.370
Natomiast tu już będzie jakby cała też jego historia. No to jest absurdalne, bo to jest po prostu but ze sznurówkami. Na tym bucie jest twarz i on mówi.

132
00:11:43.370 --> 00:11:57.070
Tak jak Jan Pasek, który mówi klamrą dosłownie. Jak powstają historyki o Ratmanie? Jak to wygląda? Najpierw powstaje scenariusz, pan bierze udział w tym procesie, jakoś konsultuje się ze scenarzystą. Jaką to ma chronologię?

133
00:11:57.390 --> 00:12:07.670
Najpierw powstaje pomysł. W moim przypadku, kiedy ja sobie robię sam swoje historyki, tworzę, no to mam takie brudnopisy, gdzie zapisuję pomysły.

134
00:12:07.670 --> 00:12:22.310
Tam są różne też szkice, rysunki. I u mnie proces wygląda tak, że czasami taki scenariusz do komiksu, który ma trzy strony, to potrafi minąć 20 lat, zanim go zrobię na papierze już gotowego.

135
00:12:22.310 --> 00:12:36.560
Natomiast kiedy pracuję z Grzegorzem, no to Grzegorz pisze scenariusz. Czasami konsultujemy się, no co narysować. Mniej więcej ja zawsze tam trochę skracam albo wydłużam.

136
00:12:36.560 --> 00:12:49.400
Przy pracy najlepiej jest, kiedy trzeba zrobić coś na jakiś deadline, na czas, do jakiejś gazety albo na konkurs. No to wtedy człowiek się mobilizuje.

137
00:12:49.600 --> 00:13:03.380
Pewnie to jest pytanie, na które twórcy jest bardzo trudno odpowiedzieć, ale czy ma pan jakąś swoją ulubioną ratmanową historyjkę, jakieś okoliczności, które są panu szczególnie bliskie, albo po prostu zwyczajnie jest pan dumny z tego, jak to wyszło?

138
00:13:03.380 --> 00:13:14.640
Ratman w piekle do scenariusza Grzegorza Janusza. To jakoś tak lubię to ze względu na to, że Kopernik się pojawia na ostatniej planszy i to jest mój ulubiony.

139
00:13:15.000 --> 00:13:29.860
Z ostatnich to jest mój ulubiony, kiedy to jest komiks o technikum czasopodróżniczym. I tu już się cieszę, bo będzie więcej przygód, gdzie ratman uczęszcza do technikum czasopodróżniczego,

140
00:13:29.860 --> 00:13:41.760
gdzie nauczyciele uczą podróży w czasie, jak się zachowywać, jak uważać, żeby nie namieszać w czasie podróży w czasie, żeby nie zmienić historii świata, albo żeby zmienić historię świata.

141
00:13:41.940 --> 00:13:51.920
To jeszcze jest dużo do ustalenia, natomiast nowe postacie się pojawią, bo ratman będzie miał przyjaciół tutaj w klasie, będzie cała plejada nauczycieli.

142
00:13:51.920 --> 00:13:58.360
I to jest jakby teraz mój ulubiony, ten pierwszy. Dzień nauczyciela, lekcja chronometrii.

143
00:13:58.520 --> 00:14:08.460
Kiedy tworzycie komiksy o Ratmanie, zastanawiacie się, dla kogo one są? Myślę, że nie są dla dzieci, przynajmniej nie zawsze, bo tak jak pan wspominał Ratmanowi,

144
00:14:08.540 --> 00:14:12.860
chociażby nieobce są używki i różne uciechy tego świata. Czy to jest komiks dla dorosłych?

145
00:14:12.860 --> 00:14:20.300
No ja myślę, że to jest tak komiks od piętnastu lat w górę, do dziewięćdziesięciu.

146
00:14:20.540 --> 00:14:36.040
Też zdecydowanie to jest komiks do takich osób, które są na bieżąco z tym, co się dzieje, bo wydaje mi się, że to, co dzieje się w uniwersum Ratmana lubi nawiązywać do tego, co się dzieje chociażby w polityce, co się dzieje w popkulturze, co się dzieje w kulturze w ogóle.

147
00:14:36.040 --> 00:14:44.640
Jest to skierowanych dla ludzi, którzy umieją się obracać w tej popkulturze, czy w ogóle w kulturze, żeby wiedzieli, kto to jest Edgar Allan Poe.

148
00:14:45.360 --> 00:14:49.300
Chociaż z drugiej strony może jak przeczytają komiks, to nie wiedzą.

149
00:14:50.020 --> 00:14:51.640
To się dowiedzą.

150
00:14:51.900 --> 00:15:03.980
Na koniec chciałam zapytać o przyszłość Ratmana, bo już wiemy, że uczęszcza do technikum i jego ścieżkę edukacji będziemy mogli poznawać, ale w planie jest kolejny tom, prawda? Wspomniał pan o tym trzecim.

151
00:15:03.980 --> 00:15:09.900
Trzeci tom będzie miał premierę na Festiwalu Komiksów w Krakowie, chyba w marcu.

152
00:15:10.380 --> 00:15:19.680
No i to będzie kolejne 200 stron, bo tak z wydawcą żeśmy ustalili, że każdy tom to musi mieć te 200 stron przynajmniej.

153
00:15:20.000 --> 00:15:22.400
Czyli historii Ratmana jest przed nami dużo.

154
00:15:22.400 --> 00:15:36.060
Jest dużo i to będą całkiem nowe historie, bo tutaj w tych pierwszych tomach to w zasadzie większość materiału była znana, może nie szeroko, ale czytelnikom nowej fantastyki i czasu fantastyki.

155
00:15:36.320 --> 00:15:39.380
Większość tych komiksów tam była publikowana wcześniej.

156
00:15:40.580 --> 00:15:43.860
Rozmawiając z ludźmi wiem, że no nie każdy wszystko przeczytał.

157
00:15:44.180 --> 00:15:46.900
Chodziło o to, żeby to wszystko było razem, prawda?

158
00:15:47.180 --> 00:15:50.100
W albumie czy książce, nie wiem jak to powiedzieć.

159
00:15:50.440 --> 00:15:55.440
Wydanie jest imponujące, ma twardą okładkę, więc myślę, że zdecydowanie jest to albo album, albo tom.

160
00:15:56.020 --> 00:16:04.080
Tom. O, to jest chyba najlepsze określenie, bo książka no to może ktoś mieć zarzut, że no wygląda jak książka, ale w środku jest komiks.

161
00:16:04.080 --> 00:16:06.060
A tom? Tak, tom brzmi dobrze.

162
00:16:06.280 --> 00:16:12.900
Tom brzmi dobrze, zostańmy przy tym, że możecie już rozglądać się za nowym tomem Przygód Ratmana.

163
00:16:13.120 --> 00:16:24.180
To jest wehikuł wszechczasów, a jak zapowiedział nasz dzisiejszy rozmówca i autor rysunków, grafiki, komiksów Tomasz Niewiadomski, kolejne przygody Ratmana są jeszcze przed nami.

164
00:16:24.300 --> 00:16:30.400
A ja teraz bardzo panu dziękuję za to spotkanie i chyba razem możemy zachęcać do tego, żeby Ratmana poznać i odkryć.

165
00:16:30.700 --> 00:16:31.920
Poznawajcie Ratmana.

166
00:16:33.290 --> 00:16:37.630
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
