WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.110
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.750 --> 00:00:10.430
Przy mikrofonie Martyna Matwiejuk. Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury.

3
00:00:11.050 --> 00:00:24.990
Dziś gościem audycji kulturalnych jest pan Krzysztof Czyżewski, poeta, eseista, animator działań międzykulturowych, współtwórca ośrodka i fundacji pogranicza, a także Międzynarodowego Centrum Dialogu.

4
00:00:25.110 --> 00:00:25.550
Dzień dobry.

5
00:00:25.770 --> 00:00:26.850
Witam serdecznie.

6
00:00:26.850 --> 00:00:36.010
Spotykamy się przy okazji wizyty studyjnej w ramach konkursu Odkryj swój skarb, którego celem było pokazanie i promowanie lokalnego języka.

7
00:00:36.590 --> 00:00:48.150
I chciałabym zacząć od pytania, w jakim sensie dla pana jako poety, ale też jako promotora działań międzykulturowych i międzyjęzykowych, w jakim sensie język jest dla pana skarbem?

8
00:00:48.390 --> 00:00:56.730
Dla poety to jest oczywiste, że to jest praca w języku, chociaż też pytanie do jakich źródeł się chce sięgać, prawda?

9
00:00:56.850 --> 00:01:08.170
I wtedy dla mnie bardzo ważne jest środowisko, w którym słowo poetyckie się rodzi i jak ono jest zanurzone w locji, w tym świecie zamieszkania.

10
00:01:08.170 --> 00:01:29.130
Więc słowo w jakiś sposób zagospodarowuje przestrzeń, pomaga nam zamieszkiwać tą przestrzeń, a kiedy jest ubogie, kiedy jest nieelastyczne, niesprężyste, niemistrzowskie, to wówczas gorzej nam się udaje po prostu zamieszkiwać tą przestrzeń.

11
00:01:29.130 --> 00:01:39.750
Staje się ona pełna pustych miejsc, np. nienazwanych, albo zapomnianych, albo wypartych, albo zakłamanych. To wszystko się może dokonywać w słowie.

12
00:01:39.750 --> 00:02:01.250
I wtedy takie życie w miejscu, gdzie jest wiele pustych dziur bardzo łatwo wziąć we władzę jakąś ideologią nienawiści, konfrontacji, oddalania się ludzi od siebie, oddalania się sąsiadów, oddalania się natury, wrażliwości naszej, bo wpada się w te ciemne dziury.

13
00:02:01.250 --> 00:02:09.630
Miłosz kiedyś napisał taki piękny wiersz do japońskiego poety Issa i tam jest taki wers, co nie jest wypowiedziane, zmierza do nieistnienia.

14
00:02:09.730 --> 00:02:20.970
Jakbyśmy tracili esencję bycia, nie wypowiadając słów, nie znajdując słów na wypowiedzenie i jakichś prawd, emocji itd.

15
00:02:21.290 --> 00:02:29.610
I to jest bardzo ciekawe, bo zaczęła Pani naszą rozmowę od poezji, która coraz bardziej staje się częścią warsztatu pogranicza.

16
00:02:29.610 --> 00:02:54.090
Nie było tak na początku, chociaż od początku mieliśmy patrona poety Czesława Miłosza i też jego inne podejście do poezji, bo on jest dla nas mistrzem również w tym sensie, że wbrew takim czasami wyobrażeniom o poezji, że to jest furwanie w obłokach, życie w innym świecie, oderwanym od rzeczywistości,

17
00:02:54.090 --> 00:03:10.290
Dla Miłosza słowo poetyckie było właśnie słowem, które nas zbliża do rzeczywistości, że ono musi być wierne rzeczywistości, że musi być tym esse, które nie może zakłamywać, czy oddalać, czy uciekać od rzeczywistości.

18
00:03:10.290 --> 00:03:22.550
I taki rodzaj pisania poezji, która tworzy alfabet, liter bytów, które zagęszczają przestrzeń, którą zamieszkujemy, jest nam bardzo bliskie.

19
00:03:22.690 --> 00:03:29.550
I staje się coraz ważniejsze wraz z sam do tego, że poezja staje się jakby nowym warsztatem naszym w pograniczu,

20
00:03:29.550 --> 00:03:48.470
dlatego właśnie, że jak obserwujemy tą przestrzeń pełną ciemnych dziur, to naturalnym staje się potrzeba ich zapełnienia, czyli praktykowania słowa, nazywania słowem, ogarniania rzeczywistości słowem.

21
00:03:48.470 --> 00:04:03.750
Ja mam tutaj takiego sąsiada, już miałem sąsiednią wioską do Krasnogrudy, są żegary i pan Piotr Dapkiewicz kiedyś wziął mnie na brzeg jeziora Gaładuś i przez godzinę opowiadał mi o toniach jeziora Gaładuś.

22
00:04:04.340 --> 00:04:07.130
I na każdą toń miał osobne słowo.

23
00:04:07.130 --> 00:04:20.310
No i przy każdej toni była inna opowieść, to samolot zestrzelono i pilot się tam utopił, to rybakom trzeba wytłumaczyć dokładnie jak popłynąć, do jakiej ryby i gdzie ryba bierze.

24
00:04:20.650 --> 00:04:28.210
Dla mnie było jedno słowo, powierzchnia jeziora, a dla niego ona była gęsto od słów, też w takim pragmatycznym sensie.

25
00:04:28.610 --> 00:04:36.450
Gdybym miał ci wytłumaczyć gdzie masz łowić ryby, to muszę bardzo precyzyjnie użyć słów takich, które cię skierują dokładnie do tego miejsca.

26
00:04:36.450 --> 00:04:40.870
Nie masz tej abstrakcji generalnej jednego słowa, bo dalej błądzisz, prawda?

27
00:04:41.310 --> 00:04:48.350
Tylko słowo właśnie zagęszcza przestrzeń, wpisuje losy ludzi, wpisuje jakąś pamięć, jakieś tradycje.

28
00:04:49.070 --> 00:04:53.370
Zmierzam do tego, że to jest też rodzaj formy mostu, prawda?

29
00:04:53.570 --> 00:05:01.030
To znaczy słowo, jeżeli ono się pojawia w rzeczywistości, on zagęszcza, zamieszkuje, zbliża nas do siebie.

30
00:05:01.030 --> 00:05:19.010
I ludzie, którzy żyją w rzeczywistości pełnej słów, takiej, w której można różne rzeczy wypowiedzieć, są bliżsi sobie i w tym sensie trudniej wedrzeć się tam jakiejś abstrakcyjnej ideologii, nienawiści, konfrontacji, lęku, strachu.

31
00:05:19.010 --> 00:05:22.270
Słowo potrafi ją oswoić.

32
00:05:22.610 --> 00:05:37.650
Nawiązując do pogranicza, ale też wracając jeszcze do uczestników dzisiejszego spotkania, bardzo duża liczba projektów, które zostały zgłoszone do tego konkursu, dotyczyła lokalnego dziedzictwa językowego z obszarów znajdujących się blisko obecnych granic Polski.

33
00:05:38.250 --> 00:05:39.410
Na styku jest najciekawiej?

34
00:05:39.410 --> 00:05:47.730
Jest najciekawiej, no tak jak marszałek Piłsudski powiedział, że jesteśmy z tym obważankiem w kulturze, prawda?

35
00:05:47.950 --> 00:05:59.470
Że na pograniczach jest wszystko najciekawsze, no bo tam rzeczywiście najdłużej się ścierają ze sobą i kultury, i rzeczywistości językowe również.

36
00:05:59.470 --> 00:06:08.370
Chociaż myślę, że o tyle już nie jest aktualne to powiedzenie naszego marszałka, że te pogranicze mamy już nie tylko na pograniczach Rzeczpospolitej, prawda?

37
00:06:08.610 --> 00:06:18.410
Ale mamy wszędzie właściwie. Na nowo żyjemy w bardzo wielokulturowym świecie i pogranicze mamy również w miastach, w centrach i tak dalej.

38
00:06:18.410 --> 00:06:36.770
To są nowe, pełne żywiołów pogranicza, ale też od strony językowej. One są ciekawe, bo odkrywając znaczenia słów docieramy do takich ukrytych warstw rzeczywistości, których nie znaliśmy albo z których byliśmy wydziedziczeni.

39
00:06:36.770 --> 00:06:46.730
No takie słowo krasnogruda w określającym miejscu, gdzie jesteśmy, no możemy je sobie skojarzyć z krasnym, czyli z pięknym, prawda?

40
00:06:47.410 --> 00:06:56.910
Grudą, czyli kawałkiem ziemi, ale wiemy jednocześnie, że on jest krasny już z tego wschodniego słowiańskiego rdzenia czerwony, prawda?

41
00:06:57.630 --> 00:07:00.930
Czyli ziemia jest tutaj czerwona, pełna ród, żelaza.

42
00:07:00.930 --> 00:07:18.310
A gdybyśmy sięgnęli jeszcze do źródła słowu litewskiego, grudę znaczy ziarno i wtedy nagle ta symbolika z całego słowa zaczyna się mienić dużo większą ilością sensów, znaczeń, niż gdybyśmy to monolitycznie, prawda?

43
00:07:18.470 --> 00:07:30.170
Spojrzeli tylko z jednej perspektywy jednego języka i to jest całe bogactwo pogranicza, że czasami, żeby móc być okisane, a ponieważ jest tak złożone, tak dynamiczne, tak zróżnicowane,

44
00:07:30.170 --> 00:07:44.030
to potrzebuje bardzo bogatego języka, prawda? Bardzo wielu słów, które są też odważne w takim sensie, że przekraczają słowa zwykłe, sztampowe, ramowe.

45
00:07:44.130 --> 00:07:49.650
One się po prostu nie przypisują tutaj do rzeczywistości. No takie słowo pogranicze.

46
00:07:49.750 --> 00:07:56.290
Przecież nie przez nas wymyślone, ale jednak przywieźliśmy to słowo, jakby wprowadziliśmy je na nowo do języka.

47
00:07:56.290 --> 00:08:02.610
Ono na początku budziło lęk, gdy powstawaliśmy, bo pogranicze, no to nie wiadomo co.

48
00:08:02.990 --> 00:08:11.370
Człowiek pogranicza to znaczy co? Nie Litwin, nie Polak, nie Żyd, człowiek pogranicza, nieprawdziwy Polak, mieszaniec.

49
00:08:11.530 --> 00:08:16.290
To się źle kojarzyło, za to ludzie dużą cenę płacili w XX wieku, prawda?

50
00:08:16.290 --> 00:08:23.970
Więc był lęk przed tym słowem, chociaż gdzieś wewnątrz ono w każdej rodzinie żyło, prawda?

51
00:08:24.050 --> 00:08:28.510
Bo nie ma tutaj stricte czystych, homogenicznych rodzin.

52
00:08:28.690 --> 00:08:36.510
Więc zawsze się miało tego wujka Litwina, babcie Żydówkę, czy jeszcze inne wpływy kulturowe, czy językowe.

53
00:08:36.510 --> 00:08:40.690
Więc musiało się pojawić słowo właśnie takie pogranicze.

54
00:08:40.790 --> 00:08:45.710
Ono jest, uważam, w ogóle bardzo trudne do przetłumaczenia na języki zachodnie.

55
00:08:46.030 --> 00:08:53.670
Bo się najczęściej tłumaczy je borderline na zachodnie języki, co jest zupełnie mylne, bo to jest taka jedna linia oddzielająca, prawda?

56
00:08:53.870 --> 00:08:56.470
To rozumiemy wtedy rzeczywistość jako taką...

57
00:08:56.470 --> 00:08:57.290
Wierzy się z granicą.

58
00:08:57.290 --> 00:09:05.590
Właśnie, ostrą granicę rozdzielającą nasze słowo pogranicze jest bardziej borderland, czyli ziemia wspólna, prawda?

59
00:09:05.830 --> 00:09:15.030
Ziemia, kraj zamieszkany przez różnych ludzi, różne języki, różne kultury, różne religie, ale żyjących razem, żyjących po sąsiedzku.

60
00:09:15.150 --> 00:09:18.470
To jest ten model świata, do którego teraz na nowo zmierzamy, prawda?

61
00:09:18.610 --> 00:09:20.250
On się staje teraz rzeczywistością.

62
00:09:20.410 --> 00:09:26.750
I on cały jest ujęty w tym jednym kosmosie słowa pogranicze, którego nie da się sprowadzić do borderline.

63
00:09:26.750 --> 00:09:28.830
Właśnie do linii, do granicy.

64
00:09:28.950 --> 00:09:33.610
Tutaj dochodzimy do budowania tych niewidzialnych mostów, o których Pan mówi.

65
00:09:33.990 --> 00:09:37.930
I chciałabym właśnie zapytać też o ich istotę, bo ja wychowałam się w Terespolu.

66
00:09:38.010 --> 00:09:43.590
To jest miejscowość, która jest przy rzece Bóg, na której przebiega obecnie granica Polski.

67
00:09:43.770 --> 00:09:46.870
Za jej drugą stroną jest białoruski Brześć.

68
00:09:47.010 --> 00:09:51.170
I z Terespola widać kominy Brześcia, widać jego zabudowę, czasami czuć zapach.

69
00:09:51.170 --> 00:10:05.870
Ja dopiero jako dorosła osoba mogłam kupić wizę, pojechać tam, stanąć na drugiej stronie tej rzeki, spojrzeć na swoje miasto, być obok twierdzy, która dla mnie była obca, podczas gdy moi pradziadkowie jeździli tam każdego dnia do pracy.

70
00:10:05.870 --> 00:10:09.590
Czasami jest tak, że sąsiedzi są bardzo daleko.

71
00:10:09.910 --> 00:10:15.850
Tak, a jednocześnie musiało Panią cały czas ciekawić, co jest tam na tym drugim brzegu, prawda?

72
00:10:15.990 --> 00:10:19.850
I że jest w człowieku ból z tego powodu, że nie może przekroczyć.

73
00:10:20.010 --> 00:10:22.490
Ktoś mu odbiera tą możliwość, nie ma mostu.

74
00:10:22.710 --> 00:10:23.830
Brak mostu boli.

75
00:10:23.970 --> 00:10:30.890
I nasze miasta, cywilizacje, siedliska życia zawsze rozwijają się, bardzo często rozwijają się na brzegu rzeki.

76
00:10:31.110 --> 00:10:34.910
Ale nie znam takiego, które by się na jednym brzegu rozwinęło, prawda?

77
00:10:34.910 --> 00:10:41.430
Czyli naturalną naszą potrzebą jest przekroczenie na drugi brzeg, objęcie drugiej strony.

78
00:10:41.550 --> 00:10:47.230
Czy to z ciekawości, czy z miłości, czy z próby zdobycia wiedzy, prawda?

79
00:10:47.370 --> 00:10:49.030
Różne są temu powody.

80
00:10:49.170 --> 00:10:55.110
Ale to jest pytanie, które bardzo często do mnie wraca, zwłaszcza to na takich bolesnych pograniczach, w czasie wojen.

81
00:10:55.350 --> 00:11:00.790
Po co ci te mosty? Zobacz, co się dzieje w Były Jugosławii, co się dzieje dzisiaj w Ukrainie.

82
00:11:01.210 --> 00:11:03.210
Mosty wylatują w powietrze, prawda?

83
00:11:03.210 --> 00:11:13.430
W jedną noc, potem odbudować je trzeba całych często lat, pokoleń, żeby one naprawdę się odbudowywały, prawda?

84
00:11:13.610 --> 00:11:16.930
I często wrogowie przybywają do nas po tych mostach.

85
00:11:17.170 --> 00:11:22.330
Więc może lepiej w ogóle odciąć się, może zrezygnować z mostów, okopać się na swoim brzegu,

86
00:11:22.330 --> 00:11:34.230
zabezpieczyć swoje, zabezpieczyć swoją rodzinę, zabezpieczyć swoje dziedzictwo, ocalić je przed innymi, przed niebezpieczeństwem, czy ryzykiem najazdu, przybyszy i tak dalej.

87
00:11:34.230 --> 00:11:40.410
I często bywałem w takich sytuacjach, kiedy rozumiałem tą potrzebę okopania się.

88
00:11:40.570 --> 00:11:49.610
Jak przychodzi zagrożenie życia, będąc matką, pani by zrobiła wszystko, żeby zamknąć się i zabezpieczyć swoich najbliższych, swoje dzieci,

89
00:11:50.210 --> 00:11:55.570
fortecy, która oby była jak najtrwalsza, prawda, przed agresją wroga.

90
00:11:55.570 --> 00:12:02.550
Ale jest też coś takiego, że nawet jeżeli do takiej sytuacji dochodzi, no to one nie mogą być na zawsze.

91
00:12:02.970 --> 00:12:09.390
Wcześniej czy później pani by odczuła to, co pani dawało życie, zabezpieczało tą fortecę jako więzienie,

92
00:12:09.730 --> 00:12:15.350
jako coś, co chce pani rozsadzić od środka, prawda, bo wyjść, zajrzeć, przekroczyć,

93
00:12:15.570 --> 00:12:19.330
że jest w nas taka naturalna potrzeba, żeby tego dokonać.

94
00:12:19.330 --> 00:12:24.250
Nawet wobec swoich dzieci będzie pani długo chciała, żeby one nie opuszczały domu,

95
00:12:24.390 --> 00:12:29.370
bo są bezpieczne, ale wie pani, że kiedyś ten próg przekroczą, narażą się na ryzyko.

96
00:12:30.050 --> 00:12:34.230
Spotka ich niebezpieczeństwo, prawda, nieznana jakaś rzeczywistość.

97
00:12:34.410 --> 00:12:37.950
Nie jesteśmy w stanie utrzymać sytuacji zamkniętego domu.

98
00:12:38.270 --> 00:12:41.190
Czyli musimy mieć kulturę przekroczenia.

99
00:12:41.470 --> 00:12:47.310
To jest właśnie sztuka budowania mostu, która pozwala nam uwolnić, prawda,

100
00:12:47.310 --> 00:12:54.170
tą potrzebę przejścia, transgresji, przemiany, spotkania z innością, spotkania z nieznanym.

101
00:12:54.350 --> 00:12:57.350
Nie jesteśmy bez tego w stanie żyć.

102
00:12:57.690 --> 00:13:01.370
I teraz mówię o tym jako kulturze, bo wszystko zależy od tego, jak to zrobimy.

103
00:13:01.650 --> 00:13:06.410
Możemy to zrobić w sposób destrukcyjny, może to spotkanie nam się nie udać

104
00:13:06.410 --> 00:13:11.830
i wtedy będziemy całe życie mieli taki resentyment lęku, strachu

105
00:13:11.830 --> 00:13:13.930
i będziemy na tym budowali to swoje życie.

106
00:13:13.930 --> 00:13:18.650
Więc szalenie ważne jest jak najwcześniej, od najwcześniejszych lat

107
00:13:18.650 --> 00:13:23.130
przygotować nasze dziecko na takie spotkanie, na taką sytuację,

108
00:13:23.270 --> 00:13:26.170
bo wcześniej czy później to do nas przyjdzie.

109
00:13:26.330 --> 00:13:32.810
A jeżeli się nie uda, jeżeli będzie to związane z różnymi niepowodzeniami, słabościami,

110
00:13:32.890 --> 00:13:35.590
no to pytanie jest, jak to odbudować wtedy.

111
00:13:35.990 --> 00:13:39.210
Nasza praca właściwie cały czas polega na odbudowywaniu.

112
00:13:39.210 --> 00:13:43.090
Zawsze jesteśmy w sytuacji, w której wcześniej coś zostało zerwane,

113
00:13:43.210 --> 00:13:46.150
coś się nie udało, coś zepsuło, coś zburzono.

114
00:13:46.330 --> 00:13:50.430
I wtedy pytanie jest, jak to odrodzić, jak to na nowo zawiązać.

115
00:13:50.810 --> 00:13:54.370
Więc to jest jeszcze trudniejsze, bo nigdy nie jesteśmy w sytuacji zero,

116
00:13:54.690 --> 00:13:58.990
że od sobie jakby z czystej pozycji budujemy przejście na drugą stronę.

117
00:13:59.110 --> 00:14:02.410
Zawsze jesteśmy w sytuacji tego, że coś bolesnego pamiętamy,

118
00:14:03.050 --> 00:14:05.850
że coś się tragicznego wydarzyło wcześniej.

119
00:14:05.850 --> 00:14:10.750
Czyli ta przepaść ma jakieś swoje zakorzenienie w rzeczywistości,

120
00:14:10.830 --> 00:14:12.230
w historii, w naszym życiu.

121
00:14:12.530 --> 00:14:15.150
I to jest bardzo piękna konstrukcja taka,

122
00:14:15.510 --> 00:14:18.750
że most się na początku buduje troszkę jak twierdze.

123
00:14:19.110 --> 00:14:21.750
Trzeba ją mocno osadzić na brzegu.

124
00:14:21.910 --> 00:14:23.050
Trzeba mieć oparcie.

125
00:14:23.470 --> 00:14:26.230
Czyli trzeba jakby mieć poczucie, kim się jest.

126
00:14:26.550 --> 00:14:28.990
Własnej tożsamości, własnej odrębności.

127
00:14:29.270 --> 00:14:31.470
Nie da się bez tego mostu zbudować.

128
00:14:31.730 --> 00:14:34.050
I dopiero potem przychodzi taki moment,

129
00:14:34.050 --> 00:14:38.270
kiedy już wydaje nam się, że już mamy tą wieżę swoją, prawda, zrobioną.

130
00:14:38.390 --> 00:14:41.310
I nagle się okazuje, że na tym się rzecz nie kończy.

131
00:14:41.690 --> 00:14:47.330
Że musimy dokonać tego przejścia do tego bardzo delikatnego, wąskiego włókna,

132
00:14:47.510 --> 00:14:50.570
które łączy nas z drugą stroną.

133
00:14:50.690 --> 00:14:54.590
Bardzo delikatnego i zawsze wrażliwego bardzo.

134
00:14:54.790 --> 00:14:57.150
W tym jest cała sztuka przejścia.

135
00:14:57.250 --> 00:15:00.750
I to włókno można bardzo łatwo zburzyć, zerwać.

136
00:15:00.750 --> 00:15:03.930
I wokół tego cały czas ta praca się toczy.

137
00:15:04.010 --> 00:15:07.110
To jest coś bardzo, bardzo delikatnego, misternego.

138
00:15:07.910 --> 00:15:08.550
Nieprzypadkowo.

139
00:15:08.970 --> 00:15:12.790
Tym największym wtajemniczeniem architektów w dawnym świecie,

140
00:15:12.930 --> 00:15:16.490
tych Neymarów, którzy byli architektami tam na Bałkanach,

141
00:15:16.630 --> 00:15:17.830
stąd znam to słowo,

142
00:15:18.030 --> 00:15:19.890
to było właśnie zbudowanie mostu.

143
00:15:19.970 --> 00:15:21.550
To był jakby najwyższy egzamin,

144
00:15:21.670 --> 00:15:25.650
który się otrzymywało, kiedy są dwa ostre brzegi,

145
00:15:25.650 --> 00:15:30.930
wartki, górskiej rzeki i przerzucić, zbudować taką konstrukcję,

146
00:15:31.050 --> 00:15:34.470
która na trwałe silnym mostom by to powiązała,

147
00:15:34.490 --> 00:15:36.490
było największą sztuką.

148
00:15:36.670 --> 00:15:38.610
Więc to jest metafora oczywiście,

149
00:15:38.830 --> 00:15:41.950
ale tak też na tym nasze życie polega na pograniczu,

150
00:15:41.950 --> 00:15:44.430
że mamy most, ostre brzegi, prawda?

151
00:15:44.530 --> 00:15:47.630
Ludzi, którzy walczą o swoją odrębność,

152
00:15:47.830 --> 00:15:51.530
bronią swoje tożsamości, pielęgnują swoje języki i tak dalej.

153
00:15:51.530 --> 00:15:55.810
Ale to pytanie, dobrze, no ale mamy żyć razem, prawda?

154
00:15:56.010 --> 00:15:59.750
Mamy wspólny kraj, wspólne ziemię, wspólny los,

155
00:15:59.890 --> 00:16:02.190
wspólną odpowiedzialność za całe nasze miasto,

156
00:16:02.390 --> 00:16:05.450
za cały nasz kraj i wtedy domaga się to od nas

157
00:16:05.450 --> 00:16:07.950
zbudowania tego, co w naszym języku,

158
00:16:08.030 --> 00:16:10.730
znowuż bardzo ważne słowo, tkanki łącznej.

159
00:16:10.970 --> 00:16:14.250
Czyli tego, co decyduje o życiu naszego organizmu.

160
00:16:14.710 --> 00:16:16.720
Nasze komórki w organizmie mogą obumierać,

161
00:16:17.630 --> 00:16:18.610
będziemy żyć dalej.

162
00:16:18.610 --> 00:16:21.650
Natomiast jak zacznie obumierać w naszym organizmie

163
00:16:21.650 --> 00:16:24.670
tkanka łączna, to zaczynamy naprawdę umierać.

164
00:16:24.850 --> 00:16:26.930
Chciałabym jeszcze wrócić na chwilę do języka,

165
00:16:27.050 --> 00:16:29.830
bo w tym momencie dla nas język jest narzędziem komunikacji,

166
00:16:30.470 --> 00:16:33.030
ale język też wyklucza, język też zamyka,

167
00:16:33.850 --> 00:16:36.890
zwłaszcza w czasie niepewności, w czasie wojen.

168
00:16:37.150 --> 00:16:40.930
Jak budować dialog, jeżeli istnieje ta bariera językowa,

169
00:16:41.030 --> 00:16:42.730
jeżeli my czasem nie potrafimy w obrębie

170
00:16:42.730 --> 00:16:45.350
naszego własnego języka się dogadać i porozumieć?

171
00:16:45.350 --> 00:16:50.670
Wracamy do poezji, w jakimś sensie słowo musi się sprawdzić,

172
00:16:50.910 --> 00:16:52.590
ono musi mieć brzmienie,

173
00:16:53.470 --> 00:16:56.930
musi tęczować wiarygodnością i prawdą,

174
00:16:57.010 --> 00:17:01.270
inaczej mamy kiczowatą grafomańską poezję i czujemy.

175
00:17:01.510 --> 00:17:04.330
W związku z tym, żeby wiersz zabrzmiał,

176
00:17:04.510 --> 00:17:07.410
on musi uruchomić taki rezonans,

177
00:17:07.590 --> 00:17:11.370
takie wibracje, które nadają prawdę jego słowom

178
00:17:11.370 --> 00:17:16.030
i styką tych słów i współbrzmienią tych słów.

179
00:17:16.190 --> 00:17:18.670
I istnieje coś takiego, myślę,

180
00:17:19.110 --> 00:17:24.570
że możemy sobie wyobrazić dialog jako wyrażanie swoich racji.

181
00:17:24.790 --> 00:17:27.510
I często mamy w demokracji ten problem,

182
00:17:27.730 --> 00:17:30.050
że okej, mamy wspólny stół,

183
00:17:30.170 --> 00:17:31.070
każdy mówi swoje,

184
00:17:31.250 --> 00:17:32.950
każdy mówi w swoim imieniu,

185
00:17:32.990 --> 00:17:35.590
w imieniu swoich, reprezentuje swoich.

186
00:17:35.690 --> 00:17:36.310
I co?

187
00:17:36.750 --> 00:17:38.950
Właściwie rzeczywistość się nie zmienia.

188
00:17:38.950 --> 00:17:41.910
Wychodzimy z tego stołu utrwaleni tylko,

189
00:17:42.110 --> 00:17:44.670
często zwłaszcza jak dojdzie do jakiejś kłótni i tak dalej,

190
00:17:45.210 --> 00:17:46.310
we własnych racjach.

191
00:17:46.630 --> 00:17:48.810
Wtedy jeszcze nie ma prawdziwego wiersza.

192
00:17:48.970 --> 00:17:50.390
Wiersz jest prawdziwy wtedy,

193
00:17:50.710 --> 00:17:52.350
kiedy staje się prawdziwy,

194
00:17:52.490 --> 00:17:54.410
kiedy pomiędzy jedną prawdą a drugą,

195
00:17:54.510 --> 00:17:55.950
pomiędzy jedną racją a drugą,

196
00:17:56.050 --> 00:17:57.630
pomiędzy jednym brzmieniem a drugim

197
00:17:57.630 --> 00:17:59.170
odnajdziemy współbrzmienie,

198
00:17:59.310 --> 00:18:00.630
jakby trzeci głos.

199
00:18:00.970 --> 00:18:03.690
Kiedyś zapytałem, znowuż taka lekcja języka,

200
00:18:03.830 --> 00:18:05.770
którą dostałem, ludzi nad Bógiem.

201
00:18:06.910 --> 00:18:08.650
Notabene, no to powiedzcie mi,

202
00:18:08.690 --> 00:18:10.130
kto to jest ten człowiek pogranicza?

203
00:18:10.210 --> 00:18:11.050
Bo cały czas mówicie,

204
00:18:11.210 --> 00:18:13.750
jak szukam i się chcę dowiedzieć czegoś

205
00:18:13.750 --> 00:18:15.840
o Białorusinach, Żydach, Ukraińcach,

206
00:18:16.390 --> 00:18:17.230
innych mniejszościach,

207
00:18:17.310 --> 00:18:17.790
u nas to mówicie,

208
00:18:17.910 --> 00:18:18.550
idźcie do niej,

209
00:18:18.670 --> 00:18:19.870
ona jest człowiekiem pogranicza,

210
00:18:19.910 --> 00:18:20.610
ona ci powie.

211
00:18:20.970 --> 00:18:21.390
Tak?

212
00:18:21.530 --> 00:18:21.770
No mówię,

213
00:18:21.810 --> 00:18:23.510
ale kto to jest ten człowiek pogranicza?

214
00:18:23.850 --> 00:18:26.250
I wtedy takich dwóch panów starszych

215
00:18:26.250 --> 00:18:26.890
powiedział,

216
00:18:27.050 --> 00:18:27.490
słuchaj,

217
00:18:27.650 --> 00:18:30.630
jeżeli dwoje ludzi pogranicza się spotyka

218
00:18:30.630 --> 00:18:32.150
i zaczyna śpiewać,

219
00:18:32.390 --> 00:18:34.970
to pieśń na trzy głosy idzie.

220
00:18:34.970 --> 00:18:37.850
I ten fakt istnienia trzeciego głosu

221
00:18:37.850 --> 00:18:39.590
jest decydujący o tym,

222
00:18:39.670 --> 00:18:41.510
żeby mieć w ogóle harmonię

223
00:18:41.510 --> 00:18:43.810
czy poezję na pograniczu.

224
00:18:44.070 --> 00:18:45.270
Czyli to nie chodzi o to,

225
00:18:45.350 --> 00:18:46.510
że Pani ma swoją rację,

226
00:18:46.610 --> 00:18:47.350
ja mam swoją rację,

227
00:18:47.470 --> 00:18:48.350
jesteśmy w dialogu.

228
00:18:48.530 --> 00:18:51.490
Tylko musi pojawić się ten trzeci głos,

229
00:18:51.650 --> 00:18:53.210
który nie należy ani do Pani,

230
00:18:53.290 --> 00:18:53.890
ani do mnie,

231
00:18:54.390 --> 00:18:55.870
który jest jakby poza nami,

232
00:18:56.090 --> 00:18:57.710
ale zestraja, prawda?

233
00:18:57.850 --> 00:19:00.090
Jest jakby troszkę inną rzeczywistością,

234
00:19:00.090 --> 00:19:04.130
w której nasze wykluczające się często racje,

235
00:19:04.310 --> 00:19:05.130
pamięci i tak dalej

236
00:19:05.130 --> 00:19:06.510
mogą się zestrajać.

237
00:19:06.890 --> 00:19:08.430
I ta sztuka słyszenia,

238
00:19:08.610 --> 00:19:09.410
ja myślę, że musi,

239
00:19:09.570 --> 00:19:10.950
na przykład dyrygent chóru,

240
00:19:11.170 --> 00:19:12.990
myślę, że musi mieć coś podobnego.

241
00:19:13.090 --> 00:19:13.590
Nie wystarczy,

242
00:19:13.630 --> 00:19:14.970
że on cztery głosy

243
00:19:14.970 --> 00:19:16.310
będzie wysłuchiwał,

244
00:19:16.410 --> 00:19:17.750
altów, sopranów, basów,

245
00:19:18.150 --> 00:19:19.330
tenorów w swoim chórze.

246
00:19:19.490 --> 00:19:20.690
To jeszcze nie wystarczy

247
00:19:20.690 --> 00:19:21.870
do zestrujenia chóru.

248
00:19:21.970 --> 00:19:23.310
Musi się pojawić taki głos,

249
00:19:23.690 --> 00:19:24.750
dźwięk pomiędzy.

250
00:19:25.270 --> 00:19:26.810
On musi mieć taki słuch

251
00:19:26.810 --> 00:19:28.330
na to, żeby po prostu

252
00:19:28.330 --> 00:19:30.970
jakby odbierać całość brzmienia,

253
00:19:31.090 --> 00:19:31.310
prawda?

254
00:19:31.810 --> 00:19:33.090
Współbrzmienia tego.

255
00:19:33.350 --> 00:19:34.370
To jest taki słuch,

256
00:19:34.410 --> 00:19:35.630
myślę, ludzi pogranicznych

257
00:19:35.630 --> 00:19:37.550
w wielokulturowych społecznościach,

258
00:19:37.650 --> 00:19:38.690
którzy oni wiedzą,

259
00:19:38.770 --> 00:19:41.530
że jeżeli ten głos się sprzeniewierzy,

260
00:19:41.630 --> 00:19:43.550
jeżeli się stanie przeciwko niemu,

261
00:19:43.790 --> 00:19:46.190
to wtedy nastąpuje destrukcja.

262
00:19:46.430 --> 00:19:46.910
To znaczy,

263
00:19:47.310 --> 00:19:48.830
to jest ta granica właśnie,

264
00:19:48.950 --> 00:19:50.730
że kiedy się zrywa tą harmonię

265
00:19:50.730 --> 00:19:52.650
i wtedy ludzie pogranicza czują,

266
00:19:52.830 --> 00:19:54.090
że ten moc będzie zburzony,

267
00:19:54.470 --> 00:19:55.430
że idzie do złego,

268
00:19:55.430 --> 00:19:56.770
że nadchodzi coś,

269
00:19:56.990 --> 00:19:58.770
co zaczyna burzyć

270
00:19:58.770 --> 00:20:00.250
ten rodzaj harmonii,

271
00:20:00.350 --> 00:20:01.530
którą żeśmy zbudowali.

272
00:20:01.770 --> 00:20:02.990
Jeżeli mówię harmonii,

273
00:20:03.070 --> 00:20:03.690
to nie w sensie,

274
00:20:03.730 --> 00:20:05.590
że każdy wpada sobie w objęcia

275
00:20:05.590 --> 00:20:07.490
i wszyscy się kochamy, prawda?

276
00:20:07.790 --> 00:20:08.590
Różnimy się,

277
00:20:08.710 --> 00:20:09.470
kłócimy się,

278
00:20:09.830 --> 00:20:10.970
mamy odrębne racje,

279
00:20:11.130 --> 00:20:12.670
ale współistniejemy

280
00:20:12.670 --> 00:20:13.930
w taki sposób

281
00:20:13.930 --> 00:20:15.610
nieniszczycielski dla siebie.

282
00:20:16.570 --> 00:20:17.410
Przeniewierzenie się

283
00:20:17.410 --> 00:20:18.610
temu trzeciemu głosowi

284
00:20:18.610 --> 00:20:19.210
to jest moment,

285
00:20:19.250 --> 00:20:20.330
kiedy czujesz,

286
00:20:20.650 --> 00:20:22.150
że to się zaczyna kończyć,

287
00:20:22.150 --> 00:20:24.170
że przekroczyliśmy tą granicę,

288
00:20:24.170 --> 00:20:25.850
za którą jest destrukcja,

289
00:20:26.190 --> 00:20:27.450
zniszczenie i śmierć.

290
00:20:27.690 --> 00:20:29.830
I to, co nas budowało do tej pory,

291
00:20:29.950 --> 00:20:30.930
ta wielogłosowość,

292
00:20:31.050 --> 00:20:32.350
która dawała ten potencjał

293
00:20:32.350 --> 00:20:33.890
naszego bogactwa,

294
00:20:34.130 --> 00:20:35.750
nagle zaczyna się obracać

295
00:20:35.750 --> 00:20:37.410
w destrukcję i w zniszczenie.

296
00:20:37.410 --> 00:20:39.930
I wtedy, jeżeli mamy wyczucie tego,

297
00:20:40.090 --> 00:20:40.950
to zrobimy wszystko,

298
00:20:40.970 --> 00:20:42.470
żeby to się nie stało.

299
00:20:42.630 --> 00:20:44.530
To znaczy staniemy na straży,

300
00:20:44.630 --> 00:20:45.950
naszym patriotyzmem wtedy

301
00:20:45.950 --> 00:20:47.670
będzie stanięcie na straży

302
00:20:47.670 --> 00:20:49.070
tego trzeciego głosu,

303
00:20:49.330 --> 00:20:50.710
który jakby scala

304
00:20:51.310 --> 00:20:53.050
całą naszą wspólnotowość

305
00:20:53.050 --> 00:20:54.590
i tą harmonię.

306
00:20:54.670 --> 00:20:56.410
I oczywiście jesteśmy cały czas

307
00:20:56.410 --> 00:20:58.430
mówiąc, zwłaszcza o współczesnym świecie

308
00:20:58.430 --> 00:20:59.330
w takiej sytuacji,

309
00:20:59.450 --> 00:21:01.370
że do tego dochodzi, prawda?

310
00:21:01.590 --> 00:21:02.410
Że zatracamy,

311
00:21:03.150 --> 00:21:04.850
że nawet ta siła propagandy,

312
00:21:06.010 --> 00:21:07.130
nienawiści, konfrontacji

313
00:21:07.130 --> 00:21:08.110
jest tak wielka,

314
00:21:08.890 --> 00:21:11.510
że w ogóle przestajemy słyszeć,

315
00:21:11.670 --> 00:21:13.130
nawet wierzyć w istnienie

316
00:21:13.130 --> 00:21:14.870
takiego głosu, prawda?

317
00:21:15.010 --> 00:21:16.890
Że nagle wyobrażamy sobie,

318
00:21:17.050 --> 00:21:18.990
że w ogóle świat zawsze tak istniał

319
00:21:18.990 --> 00:21:19.810
i będzie istniał.

320
00:21:19.890 --> 00:21:21.330
To znaczy na zasadzie

321
00:21:21.330 --> 00:21:24.750
zwalczających się ze sobą brzegów,

322
00:21:24.930 --> 00:21:25.070
prawda?

323
00:21:25.210 --> 00:21:27.730
I że taka logika jest jakby

324
00:21:27.730 --> 00:21:30.130
logiką wieczności, prawda?

325
00:21:30.190 --> 00:21:32.310
Ja się cały czas boję

326
00:21:32.310 --> 00:21:33.970
w takich sytuacjach wojen,

327
00:21:33.970 --> 00:21:36.650
jak Rosja teraz prowadzi z Ukrainą,

328
00:21:36.810 --> 00:21:38.970
że to jest taka logika wieczności

329
00:21:38.970 --> 00:21:39.550
w tym sensie,

330
00:21:39.630 --> 00:21:40.750
że zawsze tak było

331
00:21:40.750 --> 00:21:43.590
i inaczej być nie może, prawda?

332
00:21:43.790 --> 00:21:45.430
I że to, co robiła Ukraina

333
00:21:46.230 --> 00:21:47.530
stawała się coraz bardziej

334
00:21:47.530 --> 00:21:49.530
krajem demokratycznym

335
00:21:49.530 --> 00:21:50.630
i dobrego życia,

336
00:21:50.970 --> 00:21:52.350
że właściwie zaczęła być

337
00:21:52.350 --> 00:21:54.210
w sprzeczności w tym przekonaniu,

338
00:21:54.290 --> 00:21:56.010
że to nie może się udać, prawda?

339
00:21:56.210 --> 00:21:57.490
Czyli musi być tak,

340
00:21:57.490 --> 00:21:59.090
jak na naszych warunkach.

341
00:21:59.310 --> 00:22:01.150
Więc to jest ta sytuacja wtedy,

342
00:22:01.150 --> 00:22:02.570
kiedy dochodzi do głosu,

343
00:22:02.590 --> 00:22:04.290
ten inny głos, prawda?

344
00:22:04.530 --> 00:22:07.010
Ten spoza takiej ostrej konfrontacji,

345
00:22:07.110 --> 00:22:08.930
że tak zawsze było.

346
00:22:09.190 --> 00:22:10.530
Myślę, że praca, nie wiem,

347
00:22:10.710 --> 00:22:12.750
kultury, edukacji, sztuki

348
00:22:12.750 --> 00:22:13.510
i tego wszystkiego,

349
00:22:13.590 --> 00:22:14.490
nad czym pracujemy,

350
00:22:14.670 --> 00:22:16.990
to jest praca nad przywracaniem

351
00:22:16.990 --> 00:22:18.950
cały czas tego głosu,

352
00:22:19.750 --> 00:22:19.890
prawda?

353
00:22:20.110 --> 00:22:23.090
Tego słuchu na trzeciego,

354
00:22:23.330 --> 00:22:24.530
czyli wychodzenie jakby

355
00:22:24.530 --> 00:22:27.040
poza binarność naszych sytuacji,

356
00:22:27.040 --> 00:22:29.380
poza tylko konfrontacyjność,

357
00:22:29.940 --> 00:22:31.340
że człowiek,

358
00:22:31.340 --> 00:22:32.920
jakby Pani spotkała tutaj

359
00:22:32.920 --> 00:22:35.240
naszych ludzi z naszego pogranicza,

360
00:22:35.380 --> 00:22:35.680
nie wiem,

361
00:22:35.880 --> 00:22:37.220
i poprosiła Pani,

362
00:22:37.280 --> 00:22:39.000
żeby zaśpiewali jakąś pieśń,

363
00:22:39.140 --> 00:22:40.340
to jakby byli sami,

364
00:22:40.420 --> 00:22:40.940
tak jak ja,

365
00:22:41.180 --> 00:22:42.380
zaczęli śpiewać,

366
00:22:42.500 --> 00:22:43.620
to by intuicyjni

367
00:22:43.620 --> 00:22:44.460
albo w przerwach

368
00:22:45.020 --> 00:22:46.920
dośpiewali drugi i trzeci głos,

369
00:22:47.100 --> 00:22:49.400
bo ten jeden głos tylko idący,

370
00:22:49.480 --> 00:22:50.780
to w ogóle jakoś się nie kojarzy

371
00:22:50.780 --> 00:22:51.820
z pieśnią, prawda?

372
00:22:52.240 --> 00:22:53.300
Pieśma od razu,

373
00:22:53.460 --> 00:22:54.840
słyszy się w niej

374
00:22:54.840 --> 00:22:56.020
ten drugi i trzeci głos,

375
00:22:56.020 --> 00:22:56.860
z którymi dochodzą

376
00:22:56.860 --> 00:22:58.240
i wtedy dopiero czujemy,

377
00:22:58.340 --> 00:22:59.280
że ona jest prawdziwa,

378
00:22:59.380 --> 00:22:59.600
prawda?

379
00:22:59.740 --> 00:23:01.780
Że to jest ten prawdziwy głos,

380
00:23:02.020 --> 00:23:02.820
prawdziwy wiersz,

381
00:23:02.960 --> 00:23:03.680
prawdziwy poemat.

382
00:23:03.840 --> 00:23:05.160
Jeżeli to się spłaszczy,

383
00:23:05.620 --> 00:23:05.900
prawda,

384
00:23:05.920 --> 00:23:07.580
do jakiejś hegemonicznego,

385
00:23:07.660 --> 00:23:09.460
monolicznego kośca,

386
00:23:09.460 --> 00:23:10.860
to wtedy nam coś ucieka

387
00:23:10.860 --> 00:23:12.520
i zaczynamy cierpieć,

388
00:23:12.820 --> 00:23:14.200
zaczyna nam to przeszkadzać,

389
00:23:14.360 --> 00:23:15.640
zaczyna nas to boleć.

390
00:23:16.000 --> 00:23:16.760
Oby tak było,

391
00:23:17.000 --> 00:23:18.260
jak przestanie boleć,

392
00:23:18.340 --> 00:23:19.620
to już znaczy,

393
00:23:19.720 --> 00:23:20.660
że zapomnieliśmy,

394
00:23:20.740 --> 00:23:22.960
że coś naprawdę zgubiliśmy.

395
00:23:23.300 --> 00:23:24.120
Kiedy mówił Pan

396
00:23:24.120 --> 00:23:25.180
o tym trzecim głosie,

397
00:23:25.180 --> 00:23:26.220
to przypomniałam sobie

398
00:23:26.220 --> 00:23:27.320
Republikę Głuchych

399
00:23:27.320 --> 00:23:28.460
Ili Kamińskiego,

400
00:23:28.660 --> 00:23:29.800
gdzie mieszkańcy

401
00:23:29.800 --> 00:23:30.840
okupowanej wioski

402
00:23:30.840 --> 00:23:31.760
wykształcają

403
00:23:31.760 --> 00:23:33.020
swój własny język

404
00:23:33.020 --> 00:23:34.040
w opozycji

405
00:23:34.040 --> 00:23:35.580
do swojego oprawcy

406
00:23:35.580 --> 00:23:36.800
i głuchota,

407
00:23:36.940 --> 00:23:37.720
albo wrodzona,

408
00:23:37.860 --> 00:23:39.160
albo świadomie nabyta

409
00:23:39.160 --> 00:23:41.220
jest ich narzędziem oporu,

410
00:23:41.420 --> 00:23:42.600
ich też kodem

411
00:23:42.600 --> 00:23:43.760
i sposobem,

412
00:23:43.800 --> 00:23:44.360
dzięki któremu

413
00:23:44.360 --> 00:23:45.400
mogą się komunikować.

414
00:23:45.560 --> 00:23:45.980
Też miejsce,

415
00:23:46.040 --> 00:23:47.760
w którym dzisiaj się spotykamy,

416
00:23:47.920 --> 00:23:49.800
czyli dwór Czesława Miłosza

417
00:23:49.800 --> 00:23:50.540
w Krasnogrudzie

418
00:23:50.540 --> 00:23:52.860
jest bardzo szczególnym punktem,

419
00:23:52.860 --> 00:23:54.420
jeśli chodzi o współistnienie

420
00:23:54.420 --> 00:23:55.140
i spotkanie

421
00:23:55.140 --> 00:23:56.580
z drugą osobą

422
00:23:56.580 --> 00:23:57.640
i chciałabym na zakończenie

423
00:23:57.640 --> 00:23:58.160
zapytać,

424
00:23:58.440 --> 00:23:59.320
czy dla Pana,

425
00:23:59.440 --> 00:23:59.920
jako człowieka,

426
00:24:00.060 --> 00:24:01.680
który nie jest oryginalnie stąd,

427
00:24:01.960 --> 00:24:03.140
ale też stale podróżuje,

428
00:24:03.660 --> 00:24:05.300
to miejsce jest domem?

429
00:24:05.300 --> 00:24:08.540
Ja byłem przez dużą część swojego życia

430
00:24:08.540 --> 00:24:11.240
rzeczywiście takim cygańskim wuczęgą,

431
00:24:11.500 --> 00:24:13.080
ale też byłem z generacji,

432
00:24:13.240 --> 00:24:14.620
która nie odziedziczyła,

433
00:24:14.620 --> 00:24:15.240
że tak powiem,

434
00:24:15.300 --> 00:24:17.200
domu w sensie małej ojczyzny,

435
00:24:17.400 --> 00:24:18.960
żeśmy żyli nie tam,

436
00:24:19.060 --> 00:24:20.340
gdzie nasi przodkowie żyli.

437
00:24:20.940 --> 00:24:22.800
Ja się wychowywałem w Śremie,

438
00:24:22.900 --> 00:24:23.480
w Poznaniu,

439
00:24:23.560 --> 00:24:24.540
a więc w miejscach,

440
00:24:24.640 --> 00:24:26.000
do których dopiero moi rodzice

441
00:24:26.000 --> 00:24:27.540
po raz pierwszy dojechali,

442
00:24:27.860 --> 00:24:29.960
będąc gdzieś z Lubelszczyzny,

443
00:24:30.100 --> 00:24:31.040
gdzieś z Płocka,

444
00:24:31.140 --> 00:24:32.820
więc wszystko było w ruchu.

445
00:24:32.820 --> 00:24:34.700
Komunizm był takim systemem,

446
00:24:34.820 --> 00:24:36.780
który wykorzeniał doskonale ludzi

447
00:24:36.780 --> 00:24:39.040
i właściwie cały czas bazował

448
00:24:39.040 --> 00:24:41.160
na odcinaniu się od przeszłości,

449
00:24:41.300 --> 00:24:43.600
od zakorzenienia itd.

450
00:24:43.720 --> 00:24:45.020
Więc czułem,

451
00:24:45.300 --> 00:24:47.980
że muszę znaleźć to dla siebie.

452
00:24:48.440 --> 00:24:49.420
Że ten ból,

453
00:24:49.540 --> 00:24:50.240
który miałem,

454
00:24:50.280 --> 00:24:52.240
choćby z takiego powodu,

455
00:24:52.340 --> 00:24:53.280
że w Poznaniu,

456
00:24:54.300 --> 00:24:56.640
chodząc na pływalnię,

457
00:24:57.060 --> 00:24:58.900
już od kiedy tam zamieszkałem,

458
00:24:58.920 --> 00:25:00.860
czyli od pierwszej klasy szkoły podstawowej,

459
00:25:01.540 --> 00:25:02.700
będąc dopiero na studiach,

460
00:25:02.820 --> 00:25:03.360
wiedziałem się,

461
00:25:03.440 --> 00:25:05.560
że to była dawna synagoga, prawda?

462
00:25:05.660 --> 00:25:06.380
Nie było nikogo,

463
00:25:06.460 --> 00:25:08.320
kto by mi mógł o tym powiedzieć,

464
00:25:08.500 --> 00:25:09.020
ani w szkole,

465
00:25:09.120 --> 00:25:09.900
ani w parafii,

466
00:25:09.960 --> 00:25:10.660
ani w rodzinie.

467
00:25:10.840 --> 00:25:13.060
Nie było ciągłości jakby zachowania,

468
00:25:13.140 --> 00:25:16.180
więc jestem z tej generacji,

469
00:25:16.320 --> 00:25:18.960
która musiała sobie zdobyć na nowo

470
00:25:18.960 --> 00:25:19.920
małe ojczyzny,

471
00:25:20.140 --> 00:25:21.700
zbudować przynależność.

472
00:25:22.220 --> 00:25:24.980
Ten wybór padł tutaj na to pogranicze

473
00:25:24.980 --> 00:25:28.920
i to jest nigdy chyba nie jest przypadkowe,

474
00:25:29.000 --> 00:25:30.700
bo jak człowiek otrzymuje,

475
00:25:31.020 --> 00:25:32.920
jak my żeśmy tutaj z Małgosią,

476
00:25:33.080 --> 00:25:36.040
moją żoną przyjechali na początku lat 80.,

477
00:25:36.040 --> 00:25:36.800
to dostaliśmy,

478
00:25:36.920 --> 00:25:38.140
to był stan wojenny

479
00:25:38.140 --> 00:25:40.520
od nieznanego zupełnie człowieka,

480
00:25:40.520 --> 00:25:41.860
który wracał z miasteczka

481
00:25:41.860 --> 00:25:44.000
i na kartki dla całej rodziny

482
00:25:44.000 --> 00:25:45.660
wykupił prowiant na miesiąc,

483
00:25:45.720 --> 00:25:48.040
bo tak się kupowało wtedy żywność.

484
00:25:48.040 --> 00:25:50.280
I po paru słowach rozmowy

485
00:25:50.280 --> 00:25:52.920
on nam całe te swoje bogactwo

486
00:25:52.920 --> 00:25:55.120
zapakował do plecaków.

487
00:25:55.360 --> 00:25:57.920
Uważał, że tak trzeba ugościć tych przybyszów

488
00:25:57.920 --> 00:26:00.060
i czuliśmy, że nawet gdybyśmy zaprotestowali,

489
00:26:00.700 --> 00:26:02.060
to byśmy go tylko obrazili.

490
00:26:02.600 --> 00:26:04.960
Ktoś nam włożył dar do plecaków.

491
00:26:05.380 --> 00:26:07.840
Zapomnieliśmy o tej sytuacji na lata,

492
00:26:08.220 --> 00:26:10.120
ale potem życie tak poprowadziło,

493
00:26:10.200 --> 00:26:12.140
że my już, on nie żył,

494
00:26:12.160 --> 00:26:14.300
ale żeśmy wychowywali tutaj jego wnuki,

495
00:26:14.300 --> 00:26:16.480
pracując w Krasnogrudzie i w Sejdach,

496
00:26:16.480 --> 00:26:18.080
jakby zwracając dar,

497
00:26:18.760 --> 00:26:20.500
który wtedy otrzymaliśmy.

498
00:26:20.660 --> 00:26:22.500
To nie są rzeczy nigdy obojętne.

499
00:26:23.040 --> 00:26:25.220
Przyjęliśmy dar i musieliśmy go spłacić

500
00:26:25.220 --> 00:26:26.440
i często zamieszkanie,

501
00:26:26.520 --> 00:26:28.720
znalezienie dla siebie miejsca

502
00:26:28.720 --> 00:26:30.260
jest jakby zwrotem daru,

503
00:26:30.320 --> 00:26:31.400
który się otrzymywało.

504
00:26:31.620 --> 00:26:34.360
I to nas też z tym miejscem związuje.

505
00:26:34.500 --> 00:26:38.220
Więc czuję to miejsce właśnie w taki sposób,

506
00:26:38.440 --> 00:26:39.980
jako szansę, możliwość,

507
00:26:40.140 --> 00:26:41.780
że mogę zwrócić dar,

508
00:26:41.940 --> 00:26:45.140
który otrzymałem od samego początku tutaj

509
00:26:45.140 --> 00:26:46.280
od ludzi, od mieszkańców,

510
00:26:46.280 --> 00:26:47.280
od tego miejsca.

511
00:26:47.680 --> 00:26:49.460
Ta relacja jest taka,

512
00:26:49.460 --> 00:26:52.680
że możemy starać się oddać.

513
00:26:52.860 --> 00:26:56.100
W takiej współzależności jesteśmy,

514
00:26:56.340 --> 00:26:59.300
a teraz przejmują to młodzi, młodo pokolenie.

515
00:26:59.440 --> 00:27:00.920
Więc skoro tak jest,

516
00:27:01.140 --> 00:27:02.240
skoro nasze dzieci

517
00:27:02.240 --> 00:27:04.360
kontynuują tutaj swoje życie,

518
00:27:04.520 --> 00:27:05.520
kontynuują pracę,

519
00:27:06.060 --> 00:27:07.720
no to coraz bardziej to miejsce

520
00:27:07.720 --> 00:27:10.520
staje się nasze, swoje w tym sensie.

521
00:27:10.520 --> 00:27:11.560
I właśnie tutaj,

522
00:27:11.700 --> 00:27:13.580
w Międzynarodowym Centrum Dialogu

523
00:27:13.580 --> 00:27:14.640
w Krasnogródzie

524
00:27:14.640 --> 00:27:15.980
miałam okazję rozmawiać

525
00:27:15.980 --> 00:27:17.220
z Krzysztofem Czyżewskim.

526
00:27:17.400 --> 00:27:18.020
Bardzo dziękuję.

527
00:27:18.320 --> 00:27:19.420
Dziękuję również.

528
00:27:19.420 --> 00:27:25.080
Audycje kulturalne w dobrym tonie.
