WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.110
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.550 --> 00:00:20.810
Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury. Ja nazywam się Martyna Matwiejuk, a moimi Państwa gościem jest pani Jolanta Kessler, reżyserka filmu dokumentalnego zatytułowanego Dwie flagi, opowieść o Żydowskim Związku Wojskowym. Dzień dobry.

3
00:00:21.150 --> 00:00:22.810
Dzień dobry Państwu, dzień dobry Pani.

4
00:00:22.810 --> 00:00:40.030
Zapytam najpierw, jak to się stało, że to jest pierwszy film pokazujący historię największej siły bojowej w getcie warszawskim, organizacji, która brała udział w tak dobrze znanym przecież wydarzeniu, jakim było powstanie w getcie. Dlaczego mówimy o tym dopiero teraz?

5
00:00:40.390 --> 00:00:47.810
Właśnie, to pytanie dręczy mnie od dawna, a nawet powiedziałabym, że nie chciałam się wziąć za ten temat, gdyż uważałam, że to jest niemożliwe.

6
00:00:47.810 --> 00:01:09.170
Kiedy przyszedł do mnie Stanisław Gabriel Stammer-Cichocki, obecnie kombatant i pensjonariusz Domu Opieki Społecznej w Legionowie i powiedział mi o tym, że nie jest powiedziana cała prawda o powstaniu w getcie warszawskim, uważałam, że to jest jeden z takich kombatantów po silnych przeżyciach, którzy mają już jakieś przewidzenia.

7
00:01:09.990 --> 00:01:23.450
Dopiero kiedy podsunął mi bardzo konkretne lektury z autorami, z tytułami, wszystko angielskojęzyczne, do dziś zresztą często niedostępne w polskim języku, przeczytałam i stwierdziłam, że rzeczywiście coś jest na rzeczy.

8
00:01:23.450 --> 00:01:35.290
Zaczęłam też przyglądać się różnym dokumentom i doszperałam się rzeczywiście takich tekstów, że przyjęłam, że to jest prawda. Przyjęłam, że to jest prawda. Natknęłam się na dyskusję historyków.

9
00:01:35.950 --> 00:01:47.770
Historycy od niedawna, mówię o wydarzeniach sprzed 10 lat, stosunkowo zajmowali się tym tematem, zarówno polscy, jak i izraelscy i niesłychanie brutalnie się kłócili.

10
00:01:47.770 --> 00:02:00.910
Było tam tyle emocji, tyle zjadliwości. Byłam bardzo zaskoczona tym wszystkim. Czyli jakby dostałam się nagle do jakiegoś pojedynku, gdzie w ogóle nie byłam stroną, bo tylko szukałam prawdy.

11
00:02:00.910 --> 00:02:12.350
I tak jak pani mnie dzisiaj pyta, właśnie byłam zaskoczona, że ta prawda przez tyle lat pozostawała w ukryciu i że nagle jest jakiś, może nie mur milczenia, ale mur kłótni na ten temat.

12
00:02:12.770 --> 00:02:21.150
Także trudno powiedzieć coś spokojnie, bo zawsze znajdą się wtedy osoby, które niesłychanie brutalnie napadają, że to wszystko jest nieprawda.

13
00:02:21.150 --> 00:02:30.150
Świadkowie są nieprawdziwi, wszystko jest zmyślone, opublikowane książki to są kłamstwa. W tym gąszczu jakimś, nie wiedziałam w ogóle jak się odnaleźć.

14
00:02:30.310 --> 00:02:40.870
Na szczęście pan Gabriel Stammer Cichocki mieszkał w Izraelu, osobiście spotkał bojowników żob Antka Cukermana, Cywiel Lubetkin, rozmawiał z nimi.

15
00:02:40.870 --> 00:02:48.990
Nie przyznali mu, przyznali, że tak, że druga organizacja właściwie dźwigała główny ciężar bojowy, bo mieli broń po prostu.

16
00:02:49.470 --> 00:02:54.650
Żob nie miało broni, ale nie chcieli o tym mówić publicznie, nie chcieli tego publikować, nagrywać.

17
00:02:54.830 --> 00:02:59.570
Także z jego strony miałam bardzo cenne informacje, bardzo dużo wiedział o tym.

18
00:03:00.110 --> 00:03:08.330
Myślę, że nadal jest to osoba niewykorzystana, cichutko w swoim domu opieki, siedzi i posiada bardzo wiele informacji jeszcze na ten temat.

19
00:03:08.330 --> 00:03:12.610
Ja zaczęłam szukać oczywiście po publikacjach zagranicznych.

20
00:03:12.750 --> 00:03:24.350
Okazało się, że kilkoro z bojowników Żydowskiego Związku Wojskowego, o których ciągle mówiono, że wszyscy zginęli, jednak przeżyło i wydało książki wspomnieniowe, co to było.

21
00:03:24.470 --> 00:03:32.330
Niektórzy zaraz po powstaniu w getcie Dawid Wdowiński w latach 60. czy nawet wcześniej wydał swoją książkę po angielsku.

22
00:03:32.330 --> 00:03:44.270
I ta książka o tyle jest istotna, do dziś nietłumaczona, że Dawid Wdowiński był członkiem jakby takiego dowództwa Żydzewu od strony politycznej.

23
00:03:44.470 --> 00:03:52.810
W momencie powstania nie był w samym getcie, ale w przygotowaniach we wszystkim był świetnie zorientowany, bo był właśnie w tym gronie najważniejszych osób.

24
00:03:52.810 --> 00:04:02.870
Więc dziwi się, że takie osoby były podważane. Później opublikował swoją książkę Dawid Landau, który mieszkał w Melbourne w Australii.

25
00:04:03.050 --> 00:04:11.790
Razem z żoną, z którą wziął ślub w getcie, sprawdzali daty, nazwiska, zaznaczyli to we wstępie, że starali się być jak najbliżej prawdy.

26
00:04:12.670 --> 00:04:26.970
Historycy z wielu stron twierdzili, że to wszystko zmyślone. Następnie natknęłam się na niewydaną książkę, raczej tak w maszynopisie to była praca Józefa Greenblata, czy Józefa, jakbyśmy powiedzieli, ponieważ mieszkał już później w Stanach Zjednoczonych.

27
00:04:26.970 --> 00:04:48.210
Jeden z uniwersytetów nagrał go i widziałam to wszystko w publikacji uniwersyteckiej. Bardzo ciekawe wspomnienia, gdzie na pewno było dużo rozbieżności, ponieważ Józef Greenblat w tej książce twierdził, że był w Warszawie w momencie zamachu na kuczere i brał udział w zamachu na kuczere.

28
00:04:48.210 --> 00:05:06.150
Sprawdziłam dokładnie informację o zamachu na kuczere, który dobrze znam, bo moja teściowa to była Kama, uczestniczka zamachu na kuczere, ale jednak w tych informacjach dodrapałam się, że jest dwóch uczestników tego zamachu NN, gdzie do dzisiaj nie znamy ich nazwisk.

29
00:05:06.150 --> 00:05:16.150
Kto wie? Ja zostawiam tropy, trzeba iść dalej później. Ja nie jestem historykiem. Mam nadzieję, że inni to podejmą. On podawał informacje z zamachą na kuczere błędne.

30
00:05:16.870 --> 00:05:26.870
Coś wiedział, ale widać, że albo czas zamazał, albo on był w jakimś drugim planie. Nie wiedział do końca, jak to przebiegało. Także mógł się mylić i w innych rzeczach.

31
00:05:26.870 --> 00:05:37.250
Ale jednak pewna dokładność nazwisk, miejsc, nazw ulic, no od razu widać było, że on tam był, że on tego wszystkiego nie mógł wymyśleć.

32
00:05:37.370 --> 00:05:52.830
Następna ważna postać, która w moim filmie jest tylko incydentalna, dlatego że ani nie znalazłam materiałów wizualnych, ani też jego książka nie przeszłaby tutaj przez te cenzorskie oko historyków, gdyż jest bardzo kontestowana.

33
00:05:52.830 --> 00:05:59.530
Jack czy Jacek Eister napisał książkę, jak wieszał flagi nad gettem, swoje wspomnienia.

34
00:05:59.770 --> 00:06:06.570
Być może rzeczywiście, że też trochę sobie zmyślił, ale tak samo nazwiska, nazwy ulic, załuki.

35
00:06:06.750 --> 00:06:18.030
Jego ukochana Hanka chyba i takie było jej imię, która dosłownie dzień po zakończeniu, czy dwa po zakończeniu wojny zmarła z tych wszystkich ran, z zamęczenia.

36
00:06:18.030 --> 00:06:27.330
Wszystko to sugeruje, że ci ludzie przeszli jednak to piekło i nawet jeżeli niedokładnie to pamiętają, to w tych książkach, w tych zapiskach są bardzo cenne informacje.

37
00:06:27.550 --> 00:06:35.290
Dalej do dziś zadaję sobie pytanie, dlaczego tak się dzieje, bo przecież w latach 60. ukazała się bardzo ważna książka Haima Lazara.

38
00:06:35.530 --> 00:06:42.950
To nie był historyk, to był człowiek, który pracował w innym zawodzie, ale pasjonował się tym wszystkim, tą historią.

39
00:06:42.950 --> 00:06:58.810
Mieszkał w Izraelu, w czasie wojny był w Polsce i on był jednym z pierwszych, który choć nie był z tego nurtu prawicowego, z tego nurtu, z którego pochodzili przeważnie bojownicy żydowskiego związku wojskowego, czyli BETAR i jakieś inne organizacje prawicowe.

40
00:06:58.810 --> 00:07:04.390
Nagle stwierdził, że to jest jakaś wielka niesprawiedliwość, że kolejne rocznice powstania w getcie.

41
00:07:04.670 --> 00:07:09.430
Przecież zdajecie sobie państwo sprawę, że te uroczystości o zaraz po wojnie się zaczęły.

42
00:07:09.630 --> 00:07:13.570
Co roku była uroczystość rocznicowa powstania w getcie.

43
00:07:13.850 --> 00:07:16.110
W ogóle się nie mówi o tych ludziach.

44
00:07:16.410 --> 00:07:22.210
Więc on pierwszy poczuł się źle, poczuł jakąś niesprawiedliwość i zaczął zbierać świadectwa.

45
00:07:22.210 --> 00:07:31.990
Żyło wtedy bardzo wiele osób, które jednak były uczestnikami bezpośrednimi i wydał książkę w latach 60-tych pod polskim tytułem Muranowska 6.

46
00:07:32.510 --> 00:07:35.810
Paradoksalnie książka nie jest jeszcze tłumaczona na język polski.

47
00:07:35.990 --> 00:07:37.210
Przepraszam, Muranowska 7.

48
00:07:37.430 --> 00:07:39.510
Muranowska 6 była po drugiej stronie muru.

49
00:07:39.570 --> 00:07:41.370
Też odegrała rolę w moim filmie.

50
00:07:41.470 --> 00:07:49.710
W Polsce Żydowski Instytut Historyczny był prowadzony przez osobę prowediencji komunistycznej, Bernard Mark.

51
00:07:49.710 --> 00:07:55.270
Był komunistą i zdawał sobie sprawę, że wielu rzeczy nie może powiedzieć ze względu na cenzurę.

52
00:07:55.370 --> 00:08:01.550
Też zbierał świadectwa i wydał książkę o walce getta warszawskiego, o getcie warszawskim.

53
00:08:01.690 --> 00:08:08.190
Ale kiedy już cenzura zelżała po 1956 roku, wprowadził pewne korekty, dołączył pewne zdania.

54
00:08:08.350 --> 00:08:14.070
I właściwie możemy powiedzieć, że u Bernarda Marka są bardzo cenne relacje bojowników.

55
00:08:14.510 --> 00:08:17.950
Jest relacja Źuty Hartman, którą nagrałam po wielu, wielu latach.

56
00:08:17.950 --> 00:08:19.990
I jest o żydowskim związku wojskowym.

57
00:08:20.770 --> 00:08:23.770
Incydentalnie przewija się to gdzieś, nie jest pierwszy planie, ale jest.

58
00:08:24.150 --> 00:08:28.810
No ale potem zapada na wiele lat cisza, zarówno w Polsce, jak i w Izraelu.

59
00:08:29.190 --> 00:08:30.790
Tego nie umiem sobie wytłumaczyć.

60
00:08:30.870 --> 00:08:37.410
To były jakieś względy polityczne, to były jakieś animozje polityczne pomiędzy żobowcami, a ŻDW.

61
00:08:37.670 --> 00:08:40.630
I ci, co przeżyli z żobu, nie chcieli o tym mówić.

62
00:08:40.630 --> 00:08:54.030
Najlepszym przykładem u nas Marek Edelman, tak szlachetna postać, która jednak nie znalazła w sobie wielkoduszności, żeby powiedzieć o swoich przeciwnikach politycznych, że też ginęli, walczyli i krwawili się za wolność.

63
00:08:54.870 --> 00:08:58.170
Mówiła Pani o tym krążeniu wokół prawdy.

64
00:08:58.290 --> 00:09:00.030
Jak pracowała Pani nad tym dokumentem?

65
00:09:00.110 --> 00:09:05.230
Czy spotykała się Pani z niechęcią również rozmówców do wypowiadania się na ten temat?

66
00:09:05.470 --> 00:09:11.590
Przede wszystkim spotkałam się z niechęcią zarówno Instytutu Sztuki Filmowej, jak i Telewizji.

67
00:09:11.650 --> 00:09:13.190
Nikt nie chciał tego finansować.

68
00:09:13.450 --> 00:09:15.550
Jednak bez pieniędzy nie zrobimy tego filmu.

69
00:09:15.550 --> 00:09:33.050
Ale jakoś dalej prowadziłam te badania, kiedy sama zdecydowałam się z prywatnych środków nagrać Ziutę Hartman, która była dla mnie wielkim znaleziskiem, że żyje, ten bojownik jest gdzieś, otrzymała nagrodę honorowe Obywatelstwo Warszawy, więc wszyscy wiedzieli o niej.

70
00:09:33.190 --> 00:09:34.970
Nikt nie pojechał i nie zrobił tego.

71
00:09:35.310 --> 00:09:42.790
Oczywiście Ziuta zdaje się, że wtedy nie przyjechała do Warszawy, tylko odebrał ktoś z rodziny, ale wiedziano, że ona mieszka w Izraelu, że żyje.

72
00:09:42.790 --> 00:10:04.670
I wtedy, kiedy pojechałam tam, to poprosiłam o udział w tym filmie pana Weinbauma, Lorenza Weinbauma, historyka izraelskiego, który napisał książkę razem z Dariuszem Libionką właśnie mniej więcej na te tematy, ale właściwie jakby ustosunkowując się krytycznie do różnych badań historycznych, książek.

73
00:10:04.670 --> 00:10:11.070
Właściwie jest to taka książka bardziej krytyczna, że to wszystko nie było tak, że to nie są wiarygodne świadectwa.

74
00:10:11.490 --> 00:10:17.210
Książka taka, powiedziałabym, trochę destrukcyjna nawet, nie dająca pozytywnej cezy.

75
00:10:17.370 --> 00:10:19.050
Jeżeli nie tak, to jak, prawda?

76
00:10:19.730 --> 00:10:26.390
Mimo wszystko uważałam, że historyk iz Izraela byłby cenną postacią, żeby powiedzieć swoją opinię w tym filmie.

77
00:10:26.390 --> 00:10:39.110
On jeden odmówił. Nie odmówił mi Mosze Arens, który też z czasem napisał książkę, to już mówimy o latach grubo po dwa tysiące, i napisał książkę Flagi nad gettem, czy Sztandary nad gettem.

78
00:10:39.290 --> 00:10:47.230
I był dla mnie bardzo ważnym historykiem, skoro tym się zajął, więc on oczywiście jest w filmie i udzielił mi obszernego wywiadu.

79
00:10:47.230 --> 00:10:57.430
Ale wcześniej jednak ukazała się mała jaskółka, broszura, mała książka Augusta Grabskiego, młodego polskiego historyka, który dla mnie był, spadł mi z nieba.

80
00:10:57.950 --> 00:11:04.670
Zadzwoniłam do niego, mieszkałam wtedy w Szwajcarii, byłam jakimś atasze do spraw kultury, więc jakoś go wyszukałam, odszukałam.

81
00:11:04.790 --> 00:11:13.630
No on był dosyć zaskoczony tym wszystkim, ale zaprosiłam go do udziału w filmie i jak później wróciłam do Polski, to brałam go na wszystkie spotkania.

82
00:11:13.630 --> 00:11:19.830
Jeżeli kogoś znalazłam ciekawego, on z kolei też mnie informował. Był dla mnie bardzo cenną pomocą w tym filmie.

83
00:11:20.050 --> 00:11:27.030
Tworzyła się jakaś pewna oś filmu, prawda? No i właściwie przełomem było powstanie idei Muzeum Getta Warszawskiego.

84
00:11:27.370 --> 00:11:37.370
Zorientowałam się, że powstaje ta instytucja, jak wiemy muzeum jeszcze nie działa, ale z drugiej strony działa, robi już pierwsze wystawy, no ale szkowana jest wspaniała siedziba historyczna nasiennej.

85
00:11:37.370 --> 00:11:49.790
I tam znaleźli się ludzie, którzy od razu, chociaż nie badali tego tematu i nie znali się na nim, to od razu jednak zrozumieli, że to jest bardzo cenna rzecz, uzupełnić tę wiedzę historyczną o Żydowski Związek Wojskowy.

86
00:11:50.030 --> 00:11:59.310
Czyli przyszłam do nich z gotowym scenariuszem, z jakimiś gotowymi wieloletnimi badaniami, z nagraniem Źuty Hartman i Mosze Arensa.

87
00:11:59.310 --> 00:12:08.370
Nagrałam też jeszcze w tych usiłowaniach sprzed dziesięciu lat jeszcze jedną postać, pana Apfelbauma, który mieszkał w Paryżu, mieszka mam nadzieję.

88
00:12:08.590 --> 00:12:17.530
Jest to lekarz wielkiej renomy w Francji, który w czasach emerytury zajął się badaniami historycznymi, gdyż sam był po prostu wykradziony z getta.

89
00:12:17.670 --> 00:12:25.370
Przeszli z getta, uciekli, jego siostra zginęła w powstaniu warszawskim, przeżyła powstanie w getcie, także jakaś piękna karta historii.

90
00:12:25.370 --> 00:12:35.530
Czuł się tym chyba zoblikowany, no i opowiadał mi właśnie, że napisał tę książkę po wielu, wielu badaniach w Polsce i w innych archiwach poza Polską.

91
00:12:35.630 --> 00:12:46.570
I kiedy był na targach książki kiedyś w Paryżu, to miał książkę o swojej dziedzinie, już nie pamiętam, czy to była psychiatria, czy inny rodzaj, i miał swoją historyczną książkę.

92
00:12:46.570 --> 00:12:54.530
I mówię, wie panie, miałem tłum przy moim kiermaszu i nikt nie kupił tej historycznej, ani jednego egzemplarza.

93
00:12:54.690 --> 00:12:58.530
Także widać, że nie znali go od tej strony, wiedzieli tylko, że jest wspaniałym lekarzem.

94
00:12:58.650 --> 00:13:02.450
Oczywiście wszystkie te postaci, o których mówię, też są kontestowane.

95
00:13:02.670 --> 00:13:08.370
Kontestowana jest Giuta Hartmann, kontestowana jest Moshe Arends i tak samo pan Marian Apfelbaum.

96
00:13:08.590 --> 00:13:12.490
Wobec tego rzeczywiście sytuacja filmowca w takim gąszczu jest bardzo trudna.

97
00:13:12.490 --> 00:13:25.390
Właściwie dzięki mojemu przewodnikowi, panu Cichockiemu, mogłam gdzieś tak znaleźć się po środku, na tej wąskiej linii, gdzie byłam pomiędzy skrajnymi przynajmniej opiniami.

98
00:13:25.650 --> 00:13:32.950
I pewne fakty, które były potwierdzone już z kilku stron i wydawały nam się niekontestowane, iść tym śladem.

99
00:13:32.950 --> 00:13:43.710
To była bardzo trudna praca właśnie ze względu na to, że nie miałam opracowań gotowych, nie miałam gotowych, uzgodnionych faktów, nazwisk.

100
00:13:44.350 --> 00:13:46.770
Właściwie te sprawy były nieznane ludziom.

101
00:13:46.870 --> 00:13:53.770
Oczywiście pan Grabski znakomicie to znał, ale to nie był też człowiek, który mógł być na podorędziu w każdym momencie, był bardzo zajętym badaczem.

102
00:13:53.770 --> 00:14:10.710
Także muszę powiedzieć, że na gorąco odkrywałam pewne rzeczy, tym bardziej, że w międzyczasie właśnie mój przewodnik, pan Cichocki, odkrył archiwum prywatne jednego z bojowników, ważnych bojowników w getcie, ponieważ był dowódcą 80-osobowej grupy bojowej.

103
00:14:10.950 --> 00:14:12.490
Chodzi o pana Walewskiego.

104
00:14:12.710 --> 00:14:17.750
W getcie nazywał się Aaron Levy, ale potem zmienił nazwisko na Ryszard Walewski.

105
00:14:17.750 --> 00:14:29.330
Niestety zmarł nigdy nienagrany w Izraelu, chociaż był tam lekarzem przez wiele lat, zmarł bodajże w początkach lat 70-tych, niewypytywany, żadnych wywiadów telewizyjnych.

106
00:14:29.830 --> 00:14:35.650
Także to jest jedna z postaci w moim filmie, która w ogóle nie jest przekazana filmowo, tylko zdjęcia.

107
00:14:35.770 --> 00:14:43.090
Ale właśnie jego syn niezwykle życzliwie ustosunkował się do filmu i powiedział mi, że zachował całe archiwum ojca nietknięte.

108
00:14:43.090 --> 00:14:47.410
I pan Cichocki właśnie jeździł dwukrotnie do Izraela, przeglądał.

109
00:14:47.530 --> 00:14:53.550
To były masy, masy zapisków, przeważnie po polsku i właściwie nieprzebadane przez historyków.

110
00:14:53.710 --> 00:15:01.150
No może raz był tam pan Lorenz Weinbaum, może raz był jeszcze ktoś, ale właściwie to były incydentalne wizyty.

111
00:15:01.350 --> 00:15:05.970
I wobec ogromu tego archiwum, no umówmy się, że nie przebadali całości.

112
00:15:06.250 --> 00:15:08.230
Ja też nie przebadałam całości, oczywiście.

113
00:15:08.230 --> 00:15:16.610
Dalej jestem ciekawa, co tam jeszcze może tkwić, ponieważ Ryszard Walewski w swojej późniejszej karierze lekarskiej w każdej wolnej chwili,

114
00:15:16.790 --> 00:15:22.170
czy na recepcie, czy na skrawku papieru, czy starym ze życie, cały czas pisał.

115
00:15:22.270 --> 00:15:23.930
Te wspomnienia nie opuszczały go.

116
00:15:24.070 --> 00:15:29.150
Ja widziałam te skrawki papieru, widziałam te zapiski, których oczywiście już syn nawet nie rozumiał.

117
00:15:29.290 --> 00:15:31.870
Chociaż jakiś rudymentarny polski mu pozostał.

118
00:15:31.870 --> 00:15:34.810
Także dalej myślę, że jest tam pole do popisu.

119
00:15:35.030 --> 00:15:39.890
Wyszła książka takich specyficznych wspomnień pana Walewskiego.

120
00:15:40.190 --> 00:15:43.550
Ona wyszła w Izraelu, w zupełnie innych okolicznościach.

121
00:15:43.550 --> 00:15:49.750
W Izraelu jest zwyczaj, że jeżeli umrze, czy zginie jakaś osoba bliska i ważna dla kogoś,

122
00:15:49.890 --> 00:15:54.310
robi się taki jakiś szkic wspomnieniowy, prawie w formie książkowej.

123
00:15:54.310 --> 00:16:01.210
I Ryszard Walewski miał takiego przyjaciela, powstancia z getta, z którym niesłychanie się przyjaźnił.

124
00:16:01.230 --> 00:16:02.530
Właściwie to byli jak bracia.

125
00:16:02.650 --> 00:16:07.670
I jego syn, właśnie tego przyjaciela, zginął w czasie tych wojen z Arabami.

126
00:16:07.850 --> 00:16:10.610
Jakoś pamiętał o tym, bohaterstwie swojego ojca.

127
00:16:10.770 --> 00:16:13.810
I sam chciał do tego mitu dorównać.

128
00:16:14.090 --> 00:16:17.410
W bardzo ryzykownej jakiejś wyprawie wziął udział i zginął.

129
00:16:17.530 --> 00:16:22.870
I właśnie, żeby na cześć tego młodego syna, który zginął już w tych walkach współczesnych Izraela,

130
00:16:22.870 --> 00:16:27.770
żeby uczcić go, pan Walewski napisał te wspomnienia, spisał, jakoś zebrał te wspomnienia,

131
00:16:28.470 --> 00:16:31.950
gdzie przeważnie jest właśnie o tym jego ojcu i o nim.

132
00:16:32.150 --> 00:16:37.530
Ta książka w Polsce wyszła dzięki temu, że właśnie namówiłam do tego Muzeum Getta Warszawskiego.

133
00:16:37.750 --> 00:16:39.570
I to jest książka Jureczek.

134
00:16:39.770 --> 00:16:42.730
Talent pisarski tego pana Walewskiego zaskoczył mnie.

135
00:16:42.930 --> 00:16:45.510
Skończył też historię, więc jest świetnym historykiem.

136
00:16:45.630 --> 00:16:50.230
Tam już bardzo dużo tam zawarł z getta, ale w tym archiwum jest dużo więcej.

137
00:16:50.230 --> 00:16:54.370
Więc to archiwum też było dla nas cennym znaleziskiem, gdzie mieliśmy pewne rzeczy,

138
00:16:54.550 --> 00:16:57.450
które nie były jeszcze nigdzie publikowane i nie były znane.

139
00:16:57.650 --> 00:17:02.470
Ale można powiedzieć, że cały film nie był znany, te treści nie były wiadome.

140
00:17:02.630 --> 00:17:08.420
Temat Żydowskiego Związku Wojskowego oczywiście wymaga wielu, wielu lat jeszcze badań.

141
00:17:09.170 --> 00:17:13.710
W tym filmie usłyszą państwo wiele postaci, których niestety już nie ma wśród nas.

142
00:17:13.810 --> 00:17:16.150
Wykorzystała w nim pani zarówno materiały archiwalne,

143
00:17:16.150 --> 00:17:20.190
ale też odbyło się wiele spotkań bezpośrednio na potrzeby tego dokumentu.

144
00:17:20.770 --> 00:17:23.270
Które z nich było najbardziej dla pani poruszające?

145
00:17:23.830 --> 00:17:26.750
No dla mnie najbardziej poruszająca oczywiście była Juta Hartman,

146
00:17:26.810 --> 00:17:28.910
dlatego że bezpośrednio ją nagrałam.

147
00:17:29.030 --> 00:17:33.130
I właściwie to była już jedyna żyjąca osoba z moich bohaterów,

148
00:17:33.230 --> 00:17:35.930
bo inni gdzieś jeszcze spali w archiwach.

149
00:17:36.090 --> 00:17:37.910
Odkryłam ich później dopiero.

150
00:17:38.490 --> 00:17:43.690
Rozmowa z historykiem, jednym drugim, no to są już rozmowy z postaciami,

151
00:17:43.890 --> 00:17:48.030
które nie mają tych emocji w sobie, ponieważ nie przekazują własnych przeżyć.

152
00:17:48.170 --> 00:17:51.930
Ale pani Juta jeszcze oprócz tego, że była bardzo poruszającą postacią,

153
00:17:52.650 --> 00:17:57.530
zaskoczyła mnie jakąś niesłychaną przyjaźnią, przywiązaniem do mnie.

154
00:17:58.210 --> 00:18:00.410
Bardzo mnie prosiła, żebym pisała do niej.

155
00:18:00.490 --> 00:18:02.190
Jak napisałam to, ona odpisała.

156
00:18:02.190 --> 00:18:06.030
Powiedziała mi na odchodnym, że nigdy mnie nie zapomni,

157
00:18:06.230 --> 00:18:08.590
że jestem tak bliska jej sercu.

158
00:18:08.690 --> 00:18:12.990
Ta życzliwość, ta taka niesłychana emocjonalność zaskoczyła mnie.

159
00:18:13.250 --> 00:18:18.590
U człowieka, który tyle przeżył, zresztą właśnie jej wspomnienie o dzieciach w getcie

160
00:18:18.590 --> 00:18:20.770
jest szalenie poruszające.

161
00:18:20.990 --> 00:18:24.410
Także dla mnie to było wielkie przeżycie właśnie spotkać panią Ziutę

162
00:18:24.410 --> 00:18:27.650
i jakoś pozostać z nią w dużej bliskości.

163
00:18:28.210 --> 00:18:29.670
Przeżycie dokumentalisty.

164
00:18:29.670 --> 00:18:33.010
To porozmawiajmy trochę o samej organizacji.

165
00:18:33.230 --> 00:18:38.010
Czy wiemy, czego wymagało przystąpienie do Żydowskiego Związku Wojskowego?

166
00:18:38.090 --> 00:18:42.650
Czego oczekiwano od bojowników jeszcze przed wybuchem powstania w getcie?

167
00:18:42.790 --> 00:18:49.410
Więc Frenkel, który przyjmuje się, że był jednym z dowódców Żydowskiego Związku Wojskowego,

168
00:18:49.590 --> 00:18:52.630
bo o tym też jeszcze na razie trwają dyskusje.

169
00:18:52.970 --> 00:18:56.690
Przyjęto, że Paweł Frenkel i Leon Rodel wcześniej.

170
00:18:56.690 --> 00:19:01.590
Mówiono, że może to był jeszcze ktoś inny, a może jeszcze odnajdziemy jakieś informacje.

171
00:19:01.730 --> 00:19:06.810
On podobno żądał, żeby te osoby pozostawiły swoich bliskich, swoje rodziny

172
00:19:06.810 --> 00:19:10.870
i jako żołnierze skoszarowani, żeby mieszkali razem.

173
00:19:11.190 --> 00:19:13.710
Także myślę, że to dla wielu mogła być trudna decyzja,

174
00:19:13.830 --> 00:19:18.310
bo w tak trudnych warunkach, nie wiem, czasami ktoś zostawiał może żonę z dzieckiem,

175
00:19:18.310 --> 00:19:20.850
także to były trudne wybory.

176
00:19:21.130 --> 00:19:24.130
W końcu zdawali sobie sprawę, że wszyscy idą na śmierć.

177
00:19:24.330 --> 00:19:29.190
Ale tak jak powiedział Paweł Besztymt, to były słowa, które nie są publikowane w tym filmie

178
00:19:29.190 --> 00:19:31.810
i jego wspomnienie jest krótkie, ale przetrwało.

179
00:19:31.990 --> 00:19:37.890
Pod koniec właściwie powstania w getcie, kiedy już przeszli podziemnym przejściem na drugą stronę,

180
00:19:38.110 --> 00:19:40.650
bo właśnie ta organizacja miała przejście podziemne,

181
00:19:40.870 --> 00:19:45.210
przeszli na stronę warszawską, powiedział sobie, ja chcę wrócić do getta,

182
00:19:45.210 --> 00:19:48.450
chcę wrócić do tego bunkra, gdzie jest moja żona i moi bliscy,

183
00:19:48.530 --> 00:19:49.870
chcę z nimi razem umrzeć.

184
00:19:50.650 --> 00:19:54.970
Więc zdawali sobie sprawę, prawda, że wszyscy mniej więcej są skazani na śmierć

185
00:19:54.970 --> 00:19:56.350
i niektórzy chcieli być razem.

186
00:19:56.490 --> 00:19:58.770
Także ta decyzja była trudna na pewno.

187
00:19:59.030 --> 00:20:02.210
No i później ta walka ich pochłonęła, to jednak było dla nich przeżycie,

188
00:20:02.330 --> 00:20:05.270
tak jak myślę i dla powstańców warszawskich, że nagle mają broń,

189
00:20:05.350 --> 00:20:12.090
że nagle staną wobec tego okupanta w pełnej godności postawie z walką, z bronią

190
00:20:12.090 --> 00:20:15.910
i myślę, że tego doświadczali wówczas też powstańcy w getcie.

191
00:20:16.110 --> 00:20:20.190
Osią narracyjną tego filmu jest przebieg powstania w getcie.

192
00:20:20.290 --> 00:20:23.210
Ten film skupia się też na tych najważniejszych zagadnieniach

193
00:20:23.210 --> 00:20:25.750
związanych z Żydowskim Związkiem Wojskowym.

194
00:20:26.070 --> 00:20:28.970
Ja chciałabym zapytać o zachowanie polskiej strony.

195
00:20:29.190 --> 00:20:31.970
Jakie były relacje Polaków z ŻZW?

196
00:20:32.130 --> 00:20:35.930
Więc to bardzo jest taka zagadkowa sprawa i zawiła,

197
00:20:35.930 --> 00:20:41.190
dlatego, że oni mieli kontakty z dwiema organizacjami podziemia polskiego,

198
00:20:42.070 --> 00:20:47.170
które były też związane z AK, ale jednak były organizacjami osobnymi.

199
00:20:47.510 --> 00:20:50.650
AK, jak wiemy, zjednoczyło się stosunkowo późno.

200
00:20:50.750 --> 00:20:53.190
Wcześniej te organizacje zupełnie były niezależne.

201
00:20:53.290 --> 00:20:55.230
Potem jakoś były afiliowane przy AK.

202
00:20:55.410 --> 00:20:58.910
To był Korpus Bezpieczeństwa, w którym był pan Iwański

203
00:20:58.910 --> 00:21:04.290
i to był plan Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa, chyba tak,

204
00:21:04.490 --> 00:21:06.850
gdzie był Cezary Ketling-Szemlej.

205
00:21:07.130 --> 00:21:10.950
No szczególnie ten drugi, to była postać bardzo taka brawurowa,

206
00:21:11.070 --> 00:21:14.730
nietuzinkowa, młody człowiek, który lubił niebezpieczeństwo,

207
00:21:14.970 --> 00:21:15.910
lubił ryzyko.

208
00:21:16.670 --> 00:21:19.330
A jednocześnie, no może mało zdajemy sobie sprawy,

209
00:21:19.410 --> 00:21:22.130
że to była nieustanna też walka o byt.

210
00:21:22.270 --> 00:21:25.630
On chciał sprzedawać broń do getta,

211
00:21:25.750 --> 00:21:28.390
dostawał jakieś pieniądze, gdzieś tam kupował,

212
00:21:28.390 --> 00:21:30.770
coś sprzedawał, tutaj jakieś ubrania,

213
00:21:31.190 --> 00:21:34.530
nieustanny jakiś taki handel, którego skutkiem było to,

214
00:21:34.630 --> 00:21:38.250
że on dosyć duże dostawy broni dawał do getta.

215
00:21:38.450 --> 00:21:40.590
Na szczęście funkcjonował właśnie ten tunel.

216
00:21:40.850 --> 00:21:43.170
Także to były stosunkowo bezpieczne wyprawy,

217
00:21:43.270 --> 00:21:46.510
gdzie oni mogli przedostawać się z polskiej strony do żydowskiej.

218
00:21:46.710 --> 00:21:50.110
Tunel, który szedł z Muranowskiej 6 na Muranowską 7.

219
00:21:50.430 --> 00:21:54.450
Także Iwański różnymi sposobami, to co przytaczam w filmie,

220
00:21:54.450 --> 00:21:59.610
to jest przewożenie gdzieś tam furami na dnie jakiejś broni.

221
00:21:59.770 --> 00:22:04.510
Okazuje się, że szpital zakaźny na ulicy Wolskiej chyba

222
00:22:04.510 --> 00:22:08.310
był siedliskiem takiej polskiej opozycji,

223
00:22:08.450 --> 00:22:10.670
gdzie tam i broń wyrabiano, i granaty.

224
00:22:11.230 --> 00:22:14.650
Także stamtąd szły bardzo pokaźne transporty.

225
00:22:14.650 --> 00:22:19.030
W tych transportach nie ma wspomnienia, na ile to było płatne.

226
00:22:19.330 --> 00:22:23.010
Tak jak u Ketlinga Schemleya jest cały czas kwestia pieniędzy,

227
00:22:23.230 --> 00:22:25.190
bo za coś on to musiał kupować.

228
00:22:25.310 --> 00:22:27.330
Tutaj tak za bardzo nie ma tej kwestii,

229
00:22:27.470 --> 00:22:29.890
czy na pewno to było wszystko tak opłacane.

230
00:22:30.090 --> 00:22:33.150
Także ciekawa jestem, jak dalej historycy to wyjaśnią.

231
00:22:34.090 --> 00:22:36.630
Natomiast dotarłam do bardzo pięknej postaci,

232
00:22:37.210 --> 00:22:40.010
która prowadziła tę placówkę w szpitalu zakaźnym.

233
00:22:40.130 --> 00:22:41.230
To był Jan Skoczek.

234
00:22:41.410 --> 00:22:42.550
Dotarłam do jego syna.

235
00:22:42.550 --> 00:22:44.450
Niestety to się nie znalazło w filmie.

236
00:22:45.090 --> 00:22:46.810
On opowiadał, że jako dziecko

237
00:22:47.470 --> 00:22:49.790
ojciec był intendentem tego szpitalu.

238
00:22:50.030 --> 00:22:51.850
Pamięta tego tatusia za szybą.

239
00:22:52.070 --> 00:22:54.010
On zaczął właśnie tę całą konspirację.

240
00:22:54.130 --> 00:22:57.250
Ten Jan Skoczek był ważną postacią.

241
00:22:57.470 --> 00:22:59.390
Kiedyś niestety Niemcy chwycili go.

242
00:22:59.530 --> 00:23:02.050
To dziecko za szybą po raz ostatni zobaczyło ojca.

243
00:23:02.190 --> 00:23:03.910
Został zamordowany przez Niemców.

244
00:23:04.050 --> 00:23:06.310
Także już powiedzmy powstanie w getcie

245
00:23:06.310 --> 00:23:07.550
to już nie ma Jana Skoczka.

246
00:23:07.790 --> 00:23:09.030
Nie zaistniał w moim filmie,

247
00:23:09.150 --> 00:23:11.150
ale wiemy, że bardzo tam dużo zrobił,

248
00:23:11.190 --> 00:23:12.490
żeby ta placówka powstała.

249
00:23:12.550 --> 00:23:14.690
Szpital zakaźny to tak jak znamy

250
00:23:14.690 --> 00:23:15.670
i z polskiej historii.

251
00:23:15.790 --> 00:23:17.410
Dla Niemców zawsze było trefne miejsce.

252
00:23:17.590 --> 00:23:20.490
Bali się tego, jak kogoś tam określano,

253
00:23:20.510 --> 00:23:21.650
że jako zakażonego,

254
00:23:21.710 --> 00:23:23.210
no to oni już tak odstępowali,

255
00:23:23.290 --> 00:23:24.290
więc można było różne

256
00:23:24.290 --> 00:23:25.710
czy podmianki robić,

257
00:23:25.850 --> 00:23:27.430
czy nawet produkować granaty.

258
00:23:28.010 --> 00:23:30.190
To nawiążę jeszcze do tytułu,

259
00:23:30.370 --> 00:23:32.190
którym nazwała pani ten film.

260
00:23:32.370 --> 00:23:32.850
Dwie flagi.

261
00:23:32.950 --> 00:23:34.750
To miał być gest zatknięcia

262
00:23:34.750 --> 00:23:36.430
flagi polskiej i obok flagi

263
00:23:36.430 --> 00:23:38.270
syjonistycznej flagi Izraela

264
00:23:38.270 --> 00:23:41.710
na dachu domu przy ulicy Muranowskiej 7

265
00:23:41.710 --> 00:23:44.630
podczas powstania w getcie warszawskim.

266
00:23:44.730 --> 00:23:47.250
Gest, który miał bardzo rozłościć Niemców.

267
00:23:47.450 --> 00:23:49.830
Te dwie flagi były oczywiście kontestowane

268
00:23:49.830 --> 00:23:50.830
przez historyków.

269
00:23:51.010 --> 00:23:52.690
Przez wiele lat mówiono,

270
00:23:52.770 --> 00:23:53.650
że nie tylko nie było

271
00:23:53.650 --> 00:23:54.890
Żydowskiego Związku Wojskowego,

272
00:23:54.910 --> 00:23:56.750
potem jak już przyznano,

273
00:23:56.910 --> 00:23:58.670
to mówiono, że nie było żadnych flag.

274
00:23:58.970 --> 00:24:01.650
Więc też z początku moje tropy,

275
00:24:01.730 --> 00:24:02.690
zdawałam sobie sprawę,

276
00:24:02.770 --> 00:24:04.530
że natknął się na mur krytyki.

277
00:24:04.530 --> 00:24:07.330
Na szczęście równolegle z moimi badaniami

278
00:24:07.330 --> 00:24:09.330
ukazywały się już pierwsze publikacje,

279
00:24:09.390 --> 00:24:10.490
już Mosze Arendsa,

280
00:24:10.710 --> 00:24:11.370
Felbauna.

281
00:24:11.650 --> 00:24:14.830
Także Mosze Arends też nazwał to

282
00:24:14.830 --> 00:24:15.750
flagi nad gettem,

283
00:24:15.930 --> 00:24:17.710
więc już nie było wątpliwości,

284
00:24:17.770 --> 00:24:18.750
że jednak one są.

285
00:24:18.950 --> 00:24:20.570
I rzeczywiście w literaturze

286
00:24:20.570 --> 00:24:23.250
natknęłam się na kilka adresów.

287
00:24:23.410 --> 00:24:24.730
Także do dzisiaj nie wiem,

288
00:24:24.910 --> 00:24:26.990
czy to były tylko na placu Muranowskim,

289
00:24:27.150 --> 00:24:28.450
Muranowska 7,

290
00:24:28.670 --> 00:24:29.530
czy jeszcze w innych,

291
00:24:29.650 --> 00:24:31.070
bo miałam jeszcze inne adresy

292
00:24:31.070 --> 00:24:32.130
w różnych tekstach.

293
00:24:32.210 --> 00:24:33.930
Ale myślałam, że dla dobra filmu,

294
00:24:33.930 --> 00:24:34.970
dla dobra widza,

295
00:24:35.110 --> 00:24:36.970
że w tym gąszczu, kłótni,

296
00:24:37.150 --> 00:24:39.090
że skupimy się na razie na jednym.

297
00:24:39.270 --> 00:24:40.050
Tym bardziej, że była to

298
00:24:40.050 --> 00:24:41.650
najważniejsza bitwa powstania

299
00:24:41.650 --> 00:24:42.650
w getcie warszawskim

300
00:24:42.650 --> 00:24:43.750
na placu Muranowskim.

301
00:24:43.950 --> 00:24:46.030
Tak, to jest bardzo symboliczna sprawa.

302
00:24:46.250 --> 00:24:47.730
Dotarłam do książki,

303
00:24:47.830 --> 00:24:49.270
która opisuje dokładnie,

304
00:24:49.430 --> 00:24:50.810
jak to się stało.

305
00:24:51.350 --> 00:24:52.950
Jacek Eisner podobno właśnie

306
00:24:52.950 --> 00:24:54.170
zawiesza tę flagę.

307
00:24:54.310 --> 00:24:56.550
I potem ci żydowscy powstańcy mówią,

308
00:24:56.770 --> 00:24:58.430
no tak, ale nasi przyjaciele polscy

309
00:24:58.430 --> 00:25:00.470
chcą też nam dostarczyć flagę.

310
00:25:00.570 --> 00:25:02.330
I potem jest konkretne nazwisko,

311
00:25:02.330 --> 00:25:03.930
bo jakiś chłopak przychodzi,

312
00:25:04.110 --> 00:25:06.050
jest obwinięty tą polską flagą.

313
00:25:06.170 --> 00:25:07.130
On jeszcze nie przychodzi,

314
00:25:07.210 --> 00:25:08.170
tylko idą po niego

315
00:25:08.170 --> 00:25:09.590
żydowscy, bojownicy

316
00:25:09.590 --> 00:25:11.270
i chcą od niego wziąć tę flagę.

317
00:25:11.310 --> 00:25:12.110
On powiedział nie.

318
00:25:12.450 --> 00:25:14.130
Mój dowódca polski powiedział,

319
00:25:14.230 --> 00:25:15.750
że ja sam osobiście

320
00:25:15.750 --> 00:25:16.990
mam to wnieść do getta

321
00:25:16.990 --> 00:25:17.970
i dopiero oddać.

322
00:25:18.290 --> 00:25:19.810
I idzie ta chłopaczyna

323
00:25:19.810 --> 00:25:20.910
obwinięta tą flagą

324
00:25:20.910 --> 00:25:21.590
i z kurtką.

325
00:25:22.090 --> 00:25:22.890
Dlatego tam w filmie

326
00:25:22.890 --> 00:25:23.770
jest taki gest jakby

327
00:25:23.770 --> 00:25:25.250
odwinięcia flagi właśnie

328
00:25:26.150 --> 00:25:27.550
z jakiejś osoby,

329
00:25:27.810 --> 00:25:29.570
bo tak to się podobno odbyło właśnie,

330
00:25:29.670 --> 00:25:30.690
że on zdjął kurtkę,

331
00:25:30.910 --> 00:25:32.350
odwinął tę polską flagę

332
00:25:32.350 --> 00:25:32.930
i dał im,

333
00:25:33.030 --> 00:25:34.510
żeby zawiesili tam obok.

334
00:25:35.070 --> 00:25:36.390
Poruszający symbol braterstwa.

335
00:25:36.950 --> 00:25:37.450
Dwie flagi.

336
00:25:37.530 --> 00:25:38.550
Opowieść o żydowskim

337
00:25:38.550 --> 00:25:39.610
związku wojskowym

338
00:25:39.610 --> 00:25:40.190
to jest film,

339
00:25:40.310 --> 00:25:41.210
który mogą państwo

340
00:25:41.210 --> 00:25:43.030
bezpłatnie obejrzeć na V&D.

341
00:25:43.290 --> 00:25:44.130
Producentami są

342
00:25:44.130 --> 00:25:45.550
Muzeum Getta Warszawskiego,

343
00:25:45.710 --> 00:25:46.630
Filmoteka Narodowa,

344
00:25:46.730 --> 00:25:47.690
Instytut Audiowizualny

345
00:25:47.690 --> 00:25:48.670
oraz Telewizja Polska,

346
00:25:48.870 --> 00:25:50.030
a jego reżyserka

347
00:25:50.030 --> 00:25:50.830
Jolanta Kessler

348
00:25:50.830 --> 00:25:51.970
była dziś gościem

349
00:25:51.970 --> 00:25:52.930
audycji kulturalnych.

350
00:25:53.250 --> 00:25:53.970
Bardzo Wam dziękuję.

351
00:25:53.970 --> 00:25:55.190
Dziękuję Państwu.
