WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.110
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.770 --> 00:00:20.070
Przy mikrofonie Martyna Matwiejuk. Moimi Państwa gościem w dzisiejszym podcaście jest Katarzyna Jankowska-Cieślik, kuratorka wystawy zatytułowanej Nieobowiązkowe nauczanie kapizmu, którą możemy oglądać w Pałacu Czapskich w Warszawie. Dzień dobry.

3
00:00:20.430 --> 00:00:20.890
Dzień dobry.

4
00:00:20.890 --> 00:00:39.330
Na ekspozycji znalazły się prace malarskie członków Komitetu Paryskiego założonego 100 lat temu, a także ich późniejszych uczniów, uczniów powojennej Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, ale ta historia rozpoczyna się od Józefa Pankiewicza. W jakich okolicznościach powstał Komitet Paryski?

5
00:00:39.330 --> 00:00:52.850
Komitet Paryski uformowali studenci Krakowskiej Akademii, którzy pochodzili z różnych pracowni w Akademii Krakowskiej i na początku lat dwudziestych znaleźli się właśnie w Krakowie.

6
00:00:52.850 --> 00:01:00.770
Byli to Jan Cybis, Hanna Rudzka, później Cybisowa, Zygmunt Waliszewski, którzy przyjechali do Krakowa już w dwudziestym pierwszym roku.

7
00:01:01.190 --> 00:01:14.070
Wcześniej jeszcze zaczął studia w Krakowie Artur Nacht, po wojnie Artur Nacht-Samborski, który wyjechał z Krakowa do Berlina i powrócił do niego w dwudziestym czwartym roku właśnie.

8
00:01:14.070 --> 00:01:27.010
Ale znaleźli się również i Piotr Potworowski i Józef Czapski, którzy właściwie przyjechali prosto z frontu pierwszej wojny światowej, aby podjąć studia w Akademii Krakowskiej.

9
00:01:27.490 --> 00:01:38.090
Także było to bardzo zróżnicowane środowisko młodych artystów, którzy poszukiwali swojej drogi, pragnęli odciąć się od tradycji romantycznej.

10
00:01:38.090 --> 00:01:45.830
Na fali właśnie powstającego nowego państwa polskiego szukali własnej odrębności artystycznej.

11
00:01:45.990 --> 00:01:55.310
I tak bezpośrednim jakby przyczynkiem, powodem powstania grupy był powrót Józefa Pankiewicza z Paryża do Krakowa w dwudziestym trzecim roku.

12
00:01:55.510 --> 00:02:02.910
Józef Czapski wspomina, że pierwsze wystawy Pankiewicza były dla studentów ogromnym odkryciem.

13
00:02:02.910 --> 00:02:14.810
Rzucały światło na malarstwo współczesne, na sposób myślenia o obrazie i dawały takie przeżycie radości, który daje obraz niezależnie od tego co przedstawia.

14
00:02:14.990 --> 00:02:26.290
Pociągała ich wówczas jakość tego malarstwa, rzetelność płócien i atmosfera takiej autentycznej kultury malarskiej, o czym pisał na kartach swoich dzienników.

15
00:02:26.290 --> 00:02:36.850
Pankiewicz świadomy był braku ciągłości tradycji w kulturze polskiej, w sztuki polskiej i widział potrzebę kształcenia studentów na tradycji klasycznej zachodu.

16
00:02:37.090 --> 00:02:45.610
Z tego też powodu zabiegał formalnie o powołanie filii Akademii w Paryżu, która ostatecznie powstała w dwudziestym piątym roku.

17
00:02:45.610 --> 00:02:56.950
A sama grupa zawiązała się w sposób taki bardzo spontaniczny, po burzliwych dyskusjach, marzeniach o studiach w Paryżu pod kierunkiem Pankiewicza.

18
00:02:57.170 --> 00:03:08.870
Po pewnym spotkaniu, moglibyśmy powiedzieć imprezie studenckiej, w której brali udział Jacek Puszet, Tadeusz Piotr Potworowski, Józef Czapski, Józef Jarema.

19
00:03:08.870 --> 00:03:21.290
Wpadli na pomysł, aby pojechać na studia do Paryża i w ten sposób powstał Komitet Paryski, który miał na celu na początku pozyskanie funduszy na ten wyjazd i pobyt w Paryżu.

20
00:03:21.410 --> 00:03:27.250
Mówiła Pani trochę o postulatach kapistów. A co stało w kontrze do nich? Przeciwko czemu się buntowali?

21
00:03:27.250 --> 00:03:36.710
Kapiści buntowali się przeciwko, powiedzielibyśmy, tradycji matejkowskiej, tradycji romantycznej. Szukali nowych rozwiązań.

22
00:03:36.870 --> 00:03:44.930
Chcieli zobaczyć to, co się działo w Paryżu w tym czasie. Paryż, jak wiadomo, był w tym czasie stolicą sztuki, kultury szeroko rozumianej.

23
00:03:44.930 --> 00:04:01.810
I ten przebłysk nowych rozwiązań i technologicznych, i myślenia o obrazie jako dziele autonomicznym zaszczepił im Pankiewicz, przywożąc właśnie swoje obrazy z Paryża, pokazując je i opowiadając o tym, co działo się w tym czasie w Paryżu.

24
00:04:01.810 --> 00:04:20.390
Kapiści odrzucali wszelkiego rodzaju tematy literackie, narracje, anegdoty. Sprzeciwiali się też odtwarzaniu natury jako takiej. Najważniejszy był stosunek artysty do natury i oddanie struktury rzeczywistości w obrazie.

25
00:04:20.390 --> 00:04:32.930
Płaszczyzna malarska miała być autonomicznym dziełem sztuki, a temat postrzegany był jedynie jako powód malarskiego przeżycia, impuls do odtworzenia właśnie tej struktury na płótnie.

26
00:04:33.050 --> 00:04:49.430
Głównie przez kolor wyrażający światło i przestrzeń. Z powodu zainteresowania i nadania szczególnej funkcji użycia kolorów płaszczyźnie obrazu, kapiści zwani byli, zwłaszcza w latach trzydziestych, kolorystami.

27
00:04:49.430 --> 00:04:59.450
To, co myślę też istotne z perspektywy całej tej wystawy, to, że po II wojnie światowej wielu członków Komitetu Paryskiego obejmuje stanowiska wykładowców na uczelniach artystycznych,

28
00:04:59.570 --> 00:05:10.350
między innymi w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Jak silny był wpływ kapistów na to kolejne formujące się, nowe, pierwsze powojenne pokolenie artystów?

29
00:05:10.350 --> 00:05:19.070
Kapiści już na początku lat trzydziestych, po powrocie do kraju z Paryża, przejęli na początku redakcję Głosu Plastyków,

30
00:05:19.210 --> 00:05:26.770
czasopisma poświęconego sztukom plastycznym wydawanego przez Związek Artystów Plastyków w Krakowie i popularyzowali ideę koloryzmu,

31
00:05:27.030 --> 00:05:32.070
omawiali na łamach tego czasopisma zagadnienia, pracy artysty, kultury artystycznej.

32
00:05:32.070 --> 00:05:41.830
A po wojnie zaangażowali się w działalność samego Związku Artystów Polskich, ale przede wszystkim właśnie objęli stanowiska w uczelniach artystycznych

33
00:05:41.830 --> 00:05:50.870
i tak Jan Cybis w Akademii Warszawskiej wykładał i w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Gdańsku z siedzibą w Sopocie.

34
00:05:51.070 --> 00:05:56.710
Podobnie Hanna Rudzka-Cybisowa wykładała w Krakowie, a Artur Nachtsamborski.

35
00:05:56.710 --> 00:06:02.590
W Warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych znaleźli się Jan Cybis od 1946 roku,

36
00:06:02.830 --> 00:06:11.030
a od 1949 pracował Artur Nachtsamborski i Stanisław Szczepański oraz Eugeniusz Eibisz,

37
00:06:11.590 --> 00:06:15.530
który nie był bezpośrednio, był nieformalnie związany z ugrupowaniem,

38
00:06:16.190 --> 00:06:24.130
podobnie jak kabiści wychowany na sztuce francuskiej i utrzymywał z nimi koleżeńskie stosunki we Francji.

39
00:06:24.130 --> 00:06:28.790
Postacią kluczową w kształtowaniu programu szkoły był Jan Cybis,

40
00:06:29.110 --> 00:06:32.550
który był bardzo charyzmatycznym profesorem, pedagogiem.

41
00:06:32.730 --> 00:06:39.290
Utrwalał paradygmat kapistów, który był w niewielkim stopniu modyfikowany przez innych wykładowców

42
00:06:39.670 --> 00:06:41.950
na potrzeby poszczególnych pracowni.

43
00:06:42.470 --> 00:06:47.790
W tych latach powojennych kształcenie oparte było na tradycyjnych tematach,

44
00:06:47.890 --> 00:06:51.950
głównie na studium aktu, martwej natury, pejzażu.

45
00:06:51.950 --> 00:06:56.970
Był to taki punkt wyjścia do korekty i omówień struktury obrazu.

46
00:06:57.150 --> 00:07:02.490
Jacek Sienicki, asystent, student wcześniej Artura Nachta-Samborskiego,

47
00:07:02.710 --> 00:07:07.170
wspomina, że pojawiały się czasami na Radzie Wydziału takie zarzuty.

48
00:07:07.410 --> 00:07:12.670
Studenci je formułowali, że właściwie od pierwszego do piątego roku malują to samo.

49
00:07:12.990 --> 00:07:18.250
I wtedy właśnie, to też jest bardzo takie zakorzenione w tej tradycji kapistowskiej,

50
00:07:18.250 --> 00:07:26.670
na kto odpowiadał, że to nie jest ważny temat, tylko treścią jest bezpośrednie odniesienie się artysty do obrazu.

51
00:07:26.850 --> 00:07:32.930
Czy wobec tego to nauczanie kapizmu było obowiązkowe, czy jednak nieobowiązkowe, że tak nawiąże do tytułu wystawy?

52
00:07:33.050 --> 00:07:36.450
Tak sformułowany tytuł wystawy, nieobowiązkowe nauczanie kapizmu,

53
00:07:36.450 --> 00:07:44.130
nawiązuje do tekstu krytycznego o edukacji w Akademii Andrzeja Oseńki,

54
00:07:44.630 --> 00:07:51.350
opublikowanego w Przeglądzie Kulturalnym w 60. roku, w którym opisuje złą sytuację właściwie.

55
00:07:51.690 --> 00:08:00.150
Po obejrzeniu wystawy końcoworocznej zarzuca Akademii, że kształcenie w Akademii jest bardzo jednostronne,

56
00:08:00.150 --> 00:08:06.390
mało sprecyzowane, że wydobywa się niejasne wartości malarskie przy odrzuceniu rysunku,

57
00:08:07.030 --> 00:08:12.310
że forma jest określana jedynie kolorem, że wszystkie obrazy są do siebie bardzo podobne

58
00:08:12.690 --> 00:08:17.070
i właściwie jest to taka papka, która niewiele wnosi do malarstwa.

59
00:08:17.210 --> 00:08:23.950
Wystawa oparta głównie na naszych zbiorach Muzeum Akademii ma na celu przede wszystkim pokazanie,

60
00:08:24.110 --> 00:08:27.590
że ta formuła kapizmu nie była zamykająca.

61
00:08:27.590 --> 00:08:33.970
Kapiści w powojnej Akademii Warszawskiej spowodowali zainteresowanie malarzy problematyką czysto malarską

62
00:08:33.970 --> 00:08:44.630
i myślę, że to było najcenniejsze i to pozwoliło na śmielsze, odważniejsze eksperymenty w kształtowaniu obrazu.

63
00:08:44.810 --> 00:08:50.750
Paradoksalnie ta rezygnacja z tradycji sztuki przedstawiającej i nacisk na formalną stronę obrazowania,

64
00:08:50.750 --> 00:08:57.330
skupienie się na kolorystycznych wartościach spowodowało zainteresowanie artystów

65
00:08:57.330 --> 00:09:02.050
możliwościami eksplorowania samej warstwy malarskiej.

66
00:09:02.230 --> 00:09:06.970
Na które obrazy wobec tego warto zwrócić szczególną uwagę odwiedzając tę wystawę?

67
00:09:07.110 --> 00:09:13.250
Wystawa jest pomyślana tak, żeby zaprezentować przede wszystkim związki artystów,

68
00:09:13.250 --> 00:09:21.290
profesorów, mistrzów ze studentami, pokazać na ile czerpali oni z tej tradycji kapistowskiej,

69
00:09:22.160 --> 00:09:29.310
ale też w jaki sposób buntowali się przeciwko niej, próbowali ją kontestować

70
00:09:29.310 --> 00:09:38.950
albo używali ewidentnych walorów, wykorzystywali posługiwanie się zestawianiem kolorów, tonów ciepłych, zimnych

71
00:09:38.950 --> 00:09:42.770
i rozwijali te koncepcje we własnej praktyce artystycznej.

72
00:09:43.430 --> 00:09:49.430
Myślę, że najciekawsze jest prześledzenie tych związków, tak jak studia wnętrz,

73
00:09:49.590 --> 00:09:58.370
inspirowane obrazami Nachta, jego studentów Mariana Gryty, Tomasza Żołnierkiewicza czy Grzegorza Moracińskiego.

74
00:09:58.510 --> 00:10:05.270
Prześledzenie uczniów bezpośrednich Jana Cybisa, jak obrazy Piotra Bogosławskiego.

75
00:10:05.270 --> 00:10:12.230
Ale też ciekawe jest spojrzenie na to, co działo się poza pracowniami samych kapistów,

76
00:10:12.550 --> 00:10:19.430
czyli Cybisa, Nachta i Jajbisza głównie, co się działo na tych obrzeżach w innych pracowniach.

77
00:10:19.730 --> 00:10:25.410
Na wystawie pokazujemy obrazy studenckie, na przykład Ewy Kuryluk z pracowni Michała Byliny,

78
00:10:25.950 --> 00:10:30.430
czy Krystyny Lachowicz z pracowni Aleksandra Kopsdeja,

79
00:10:30.430 --> 00:10:36.530
w których można zauważyć tą inspirację obrazami, portretami Nachta na przykład.

80
00:10:37.450 --> 00:10:43.770
Interesujące są prace studenckie, w których te wartości kolorystyczne są eksponowane.

81
00:10:44.130 --> 00:10:50.170
Tomasza Tatarczyka czy Jarosława Modzelewskiego, których twórczość można zaobserwować,

82
00:10:50.210 --> 00:10:52.810
jak rozwijała się później po ukończeniu Akademii.

83
00:10:53.290 --> 00:10:56.290
Wpływ kapistów jest widoczny w ich obrazach również.

84
00:10:56.290 --> 00:11:03.730
Czy też praca dyplomowa Pawła Susida o literackim tytule Pożar w ostatnim borżuazyjnym garnizonie.

85
00:11:03.850 --> 00:11:10.330
Jest to dyplom pracowni profesora Dominika, który był z kolei studentem Jana Cybisa.

86
00:11:10.410 --> 00:11:14.470
Jest to obraz nieprzedstawiający, rozwiązany tak czysto kolorystycznie

87
00:11:14.470 --> 00:11:18.770
i szczególnie interesujący w kontekście późniejszej twórczości artysty.

88
00:11:18.770 --> 00:11:25.690
Ciekawe są też zestawienia na przykład obrazu Leona Tarasewicza z obrazem

89
00:11:25.690 --> 00:11:28.870
Zachód Słońca w Kazimierzu Tadeusza Piotra Potworowskiego.

90
00:11:29.090 --> 00:11:35.050
Uczeń również profesora Dominika wspominał o swoim formacyjnym doświadczeniu podróży,

91
00:11:35.710 --> 00:11:38.010
którą odbył tuż po szkole średniej.

92
00:11:38.210 --> 00:11:41.150
Podjął ją w celu obejrzenia właśnie wszystkich obrazów Potworowskiego

93
00:11:41.150 --> 00:11:43.910
znajdujących się w różnych zakątkach Polski.

94
00:11:43.910 --> 00:11:49.150
Więc tutaj widoczna jest ta transpozycja pejzażu w obrazie,

95
00:11:49.530 --> 00:11:53.570
sposób podobny syntetyzacji natury w malarstwie.

96
00:11:53.750 --> 00:11:57.750
W dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy te postulaty kapistów się pojawiły,

97
00:11:57.830 --> 00:11:59.910
one były nowością w polskiej sztuce.

98
00:12:00.490 --> 00:12:04.170
Zastanawiam się, na ile ta tradycja, ta spuścizna kolorystów

99
00:12:04.170 --> 00:12:06.990
jest jeszcze współcześnie realizowana, na ile ona jest żywa.

100
00:12:07.190 --> 00:12:08.950
Nie są to prace z ostatnich lat.

101
00:12:09.110 --> 00:12:13.610
Są to prace, które gromadzone były początkowo w Akademii Sztuk Pięknych,

102
00:12:13.610 --> 00:12:15.330
od lat pięćdziesiątych właśnie.

103
00:12:16.010 --> 00:12:19.650
Muzeum powstało w połowie lat osiemdziesiątych

104
00:12:19.650 --> 00:12:23.590
i część tych prac, głównie studenckich, czy też dyplomowych,

105
00:12:23.810 --> 00:12:26.010
pochodzi właśnie od tego czasu.

106
00:12:26.270 --> 00:12:31.450
I na wystawie właśnie nie ma obrazów takich zupełnie najnowszych.

107
00:12:31.590 --> 00:12:35.170
Ale artyści współcześni wypowiadają się na temat,

108
00:12:35.430 --> 00:12:40.490
głównie Cybisa, przez pryzmat jego sztuki, oczywiście jego malarstwa,

109
00:12:40.490 --> 00:12:45.110
ale też takim swoistym testamentem są dzienniki artysty

110
00:12:45.110 --> 00:12:47.690
opublikowane po śmierci w osiemdziesiątym roku,

111
00:12:47.990 --> 00:12:52.690
do których również się odwołują w swojej praktyce artystycznej.

112
00:12:52.890 --> 00:12:56.470
Ciekawymi przykładami, ale już zupełnie spoza tej wystawy,

113
00:12:56.610 --> 00:12:59.710
takimi bezpośrednimi w odniesieniu do Cybisa,

114
00:12:59.710 --> 00:13:04.810
onosił się do tego Robert Maciejuk, który podkreślał ten rozdźwięk

115
00:13:04.810 --> 00:13:10.550
pomiędzy intencjami artysty, a tą realną ekspresją obrazów.

116
00:13:10.970 --> 00:13:16.410
Właśnie pomysł na tworzenie obrazów, o którym pisał szeroko Cybis

117
00:13:16.410 --> 00:13:19.770
w swoich dziennikach, a później to zderzenie z samą materią

118
00:13:19.770 --> 00:13:23.910
i to, co możemy zobaczyć, jak to jest odczytywane przez odbiorców sztuki

119
00:13:23.910 --> 00:13:28.710
współcześnie. To go sprowokowało do wykonania pracy

120
00:13:28.710 --> 00:13:32.250
w inspirowanej czarno-białym katalogiem od Cybisa

121
00:13:32.250 --> 00:13:34.430
opublikowanym w sześćdziesiątym piątym roku.

122
00:13:34.750 --> 00:13:37.810
I właśnie tutaj podkreślał w tej swojej pracy

123
00:13:37.810 --> 00:13:42.130
to zderzenie myślenia kolorem budowania obrazu

124
00:13:42.130 --> 00:13:43.950
głównie przez kolor i światło

125
00:13:43.950 --> 00:13:47.050
i w zderzeniu z czarno-białą reprodukcją,

126
00:13:47.230 --> 00:13:50.310
czy też ciekawa praca artysty krakowskiego,

127
00:13:50.310 --> 00:13:55.350
który autoportret Cybisa, słynną głowę,

128
00:13:55.630 --> 00:13:57.570
obraz powstający przez kilka lat,

129
00:13:57.730 --> 00:13:59.470
wykleił po prostu z plasteliny.

130
00:13:59.710 --> 00:14:04.290
Jakby z jednej strony odrzucając to akademickie kształcenie

131
00:14:04.290 --> 00:14:09.330
oparte na studiowaniu natury tych samych tematów przez pięć lat

132
00:14:09.330 --> 00:14:12.890
i pokazując swój stosunek do sztuki

133
00:14:12.890 --> 00:14:15.570
właśnie w odniesieniu do konkretnego dzieła Cybisa.

134
00:14:15.670 --> 00:14:18.690
Myślę, że to są takie najciekawsze przykłady ze sztuki

135
00:14:18.690 --> 00:14:19.750
z ostatnich lat.

136
00:14:19.950 --> 00:14:22.490
Na wystawie w Muzeum Akademii

137
00:14:22.490 --> 00:14:23.950
prezentujemy przede wszystkim

138
00:14:23.950 --> 00:14:26.430
artystów związanych z naszą uczelnią

139
00:14:26.430 --> 00:14:29.050
i taką swoistą sztafetę pokoleń,

140
00:14:29.210 --> 00:14:30.750
w której można zaobserwować,

141
00:14:31.290 --> 00:14:36.510
jak te wątki były włączane do praktyki artystycznej,

142
00:14:37.050 --> 00:14:40.410
w jaki sposób artyści przeciwko niej się buntowali.

143
00:14:40.750 --> 00:14:44.590
To pokazują też te zaploty pracowniane.

144
00:14:44.590 --> 00:14:49.190
Edward Dwurnik, który studiował Eugeniusza Ajbisza,

145
00:14:49.510 --> 00:14:52.530
wspominał, by sposób pracy ze studentem.

146
00:14:52.670 --> 00:14:55.850
Ajbisz ustawiał studentom bardzo trudne do namalowania.

147
00:14:56.090 --> 00:15:01.850
Martwe natury, które były na tle bogatych, kolorowych draperii.

148
00:15:02.250 --> 00:15:07.910
Cała martwa natura zatopiona była przeważnie w gęstej mgle papierosowej.

149
00:15:07.910 --> 00:15:15.110
Bardziej takie rozwijanie myślenia o rozwiązaniu problemu artystycznego, malarskiego.

150
00:15:15.750 --> 00:15:19.110
Na tym polegało głównie kształcenie kapistów.

151
00:15:19.410 --> 00:15:24.290
Nacht z kolei zwracał uwagę na kolor gry, światła, formę,

152
00:15:24.430 --> 00:15:27.140
ale także na to emocjonalne działanie obrazu.

153
00:15:27.850 --> 00:15:32.330
Acybis, który był kluczowy w uczelni powojennej,

154
00:15:32.330 --> 00:15:36.530
oprócz właśnie tych zagadnień, takich stricte malarskich,

155
00:15:36.770 --> 00:15:39.930
zwracał uwagę na sam proces twórczy.

156
00:15:40.030 --> 00:15:44.730
I to uporczywe malowanie w poszukiwaniu doskonałego rozwiązania malarskiego.

157
00:15:45.090 --> 00:15:47.430
Wystawę prac kapistów i ich uczniów

158
00:15:47.430 --> 00:15:51.070
mogą Państwo oglądać w Pałacu Czapskich do 15 października,

159
00:15:51.170 --> 00:15:53.030
ale dodajmy, że część obrazów,

160
00:15:53.050 --> 00:15:55.510
tę wypożyczoną z Muzeum Narodowego w Warszawie,

161
00:15:55.670 --> 00:15:57.490
będą Państwo mogli zobaczyć troszkę krócej.

162
00:15:57.490 --> 00:15:59.890
Tak, zapraszamy do 9 lipca.

163
00:16:00.030 --> 00:16:02.230
Później ze względów konserwatorskich obrazy

164
00:16:02.230 --> 00:16:04.170
muszą wrócić do magazynu, muzeum.

165
00:16:04.350 --> 00:16:06.890
A cała wystawa do 15 października

166
00:16:06.890 --> 00:16:09.610
Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.

167
00:16:10.010 --> 00:16:13.250
Katarzyna Jankowska-Cieślik była dziś moimi Państwa gościem.

168
00:16:13.490 --> 00:16:15.150
Bardzo dziękuję, zapraszamy na wystawę.

169
00:16:15.410 --> 00:16:15.710
Dziękuję.
